قطعه (شعر): تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(صفحه‌ای جدید حاوی '{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}} {{نیازمند ویرایش فنی}} قطعه در لغت به م...' ایجاد کرد)
 
 
(۷ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
 
{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}}
 
{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}}
{{نیازمند ویرایش فنی}}
 
قطعه در لغت به معنای تكه‌ای از چیزی و در اصطلاح ادبی نوع ابیاتی است كه بدون مطلع، مصرّع باشد؛ یعنی مصراع اول در بیت اول قافیه ندارد و فقط مصراع‌های زوج با هم، هم قافیه‌اند كه از اول تا آخر همه مربوط به یكدیگر و راجع به یك موضوع اخلاقی و حكایت شیرین و یا مدح و هجو و تهنیت و تعزیت و امثال آن باشد.<ref> همايي، جلال الدين؛ فنون بلاغت و صناعات ادبي، تهران، چاپخانه ستاره مؤسسه نشر نما، 1376، چاپ سيزدهم ص 149. </ref>
 
  
== وجه تسمیه قطعه ==
+
قطعه در لغت به معنای تکه‌ای از چیزی و در اصطلاح ادبی نوع ابیاتی است که بدون [[مطلع]]، مصرع باشد؛ یعنی [[مصراع]] اول در [[بیت (شعر)|بیت]] اول [[قافیه]] ندارد و فقط مصراع‌های زوج با هم، هم قافیه‌اند که از اول تا آخر همه مربوط به یکدیگر و راجع به یک موضوع [[اخلاق|اخلاقی]] و حکایت شیرین و یا مدح و هجو و تهنیت و تعزیت و امثال آن باشد.<ref>همایی، جلال الدین؛ فنون بلاغت و صناعات ادبی، تهران، چاپخانه ستاره مؤسسه نشر نما، ۱۳۷۶، چاپ سیزدهم ص۱۴۹.</ref>
  
قطعه را به این اعتبار كه گویا پاره‌ای از اواسط قصیده است به این نام نامیده‌اند كه جمع آن در فارسی قطعات است و گاهی مقطعات هم می‌گویند. قطعه را بیشتز در بیان مطالب اخلاقی و تعلیمی و مناظره و نامه‌نگاری و شكایت و تقاضا و از این قبیل به كار می‌برند.
+
==وجه تسمیه قطعه==
«ابن یمین» از قطعه سرایان معروف است؛ نمونه‌ای از قطعات وی:<ref> شمسیا: 1381: ص 312 </ref>
 
 
{{بیت|به قطع راه دراز امل غنی| بر آستان قناعت مگر مقام كنی}}
 
  
{{بیت|اگر دو گاو بدست آوری و مزرع‌ای|یكی اسیر و یكی را وزیر نام كنی}}
+
قطعه را به این اعتبار که گویا پاره‌ای از اواسط [[قصیده]] است به این نام نامیده‌اند که جمع آن در فارسی قطعات است و گاهی مقطعات هم می‌گویند. قطعه را بیشتر در بیان مطالب اخلاقی و تعلیمی و مناظره و نامه‌نگاری و شکایت و تقاضا و از این قبیل بکار می‌برند.
  
{{بیت|به نان خشك حلالی كزو شود حاصل|قناعت از شكرین لقمۀ حرام كنی}}
+
«[[ابن یمین]]» از قطعه سرایان معروف است؛ نمونه‌ای از قطعات وی:<ref>شمسیا: ۱۳۸۱: ص۳۱۲.</ref>
 +
{{بیت|به قطع راه دراز امل غنی|بر آستان قناعت مگر مقام کنی}}
 +
{{بیت|اگر دو گاو بدست آوری و مزرع‌ای|یکی اسیر و یکی را وزیر نام کنی}}
 +
{{بیت|به نان خشک حلالی کزو شود حاصل|قناعت از شکرین لقمه حرام کنی}}
 +
{{بیت|وگر کفاف معاشت نمی‌شود حاصل|روی و قرص جوی از جهود وام کنی}}
 +
{{بیت|هزار بار از آن به که بامداد پگاه|کمر ببندی و بر چون خودی سلامی کنی}}
  
{{بیت|وگر كفاف معاشت نمی‌شود حاصل|روی و قرص جوی از جهود وام كنی}}
+
==تعداد ابیات قطعه==
  
{{بیت|هزار بار از آن به كه بامداد پگاه|كمر ببندی و بر چون خودی سلامی كنی}}
+
حداقل قطعه دو [[بیت (شعر)|بیت]] و حداکثر معمول و متداول آن، پانزده یا شانزده بیت است ولیکن بر حسب ضرورت تا حدود چهل، پنجاه بیت و بیشتر از آن نیز گفته‌اند؛ مثلاً از شعرای معروف قرن سیزدهم، [[قاآنی]]، قطعه ی طائیه‌ای دارد که ابیاتش از پنجاه بیت متجاوز است. در این صورت فرق آن با قصیده همان است که قطعه دارای مطلع مصرع نیست؛ یعنی قافیه را از آخر بیت اول آغاز کرده و در مصرع اول نیاورده‌اند، اما در قصیده شرط است که دارای مطلع مصرع باشد.<ref>همایی؛ پیشین.</ref>
  
== تعدادابیات قطعه ==
+
==ویژگی های قطعه==
                                                                     
 
حداقل قطعه دو بیت و حداكثر معمول و متداول آن، پانزده یا شانزده بیت است و لیكن بر حسب ضرورت تا حدود چهل، پنجاه بیت و بیشتر از آن نیز گفته‌اند؛ مثلاً از شعرای معروف قرن سیزدهم، قاآنی، قطعه ی طائیه‌ای دارد كه ابیاتش از پنجاه بیت متجاوز است. در این صورت فرق آن با قصیده همان است كه قطعه دارای مطلع مصرع نیست؛ یعنی قافیه را از آخر بیت اول آغاز كرده و در مصرع اول نیاورده‌اند، اما در قصیده شرط است كه دارای مطلع مصرّع باشد. <ref> همایی؛ پیشین. </ref>
 
  
== ویژگی های قطعه ==
+
از ویژگی‌های قطعه آن است که تمام بیت‌های آن موضوع واحدی از قبیل [[حکمت|حکمت]]، پند، مدح یا هجو را دنبال می‌کند. در میان شاعران، [[انوری]] و [[ابن یمین]] مشهورترین قطعه‌ها را سروده‌اند و از معروفترین قطعه‌های دوره معاصر «مست و هوشیار» [[پروین اعتصامی]] و «ضلال مبین» [[ملک الشعرای بهار|ملک الشعرای بهار]] است.
  
از ویژگی‌های قطعه آن است كه تمام بیت‌های آن موضوع واحدی از قبیل حكمت، پند، مدح یا هجو را دنبال می‌كند. در میان شاعران انوری و ابن یمین مشهورترین قطعه‌ها را سروده‌اند و از معروفترین قطعه‌های دورۀ معاصر «مست و هوشیار» پروین اعتصامی، و «ضلال مبین» ملك الشعرای بهار است.
+
قطعه از قالب‌هایی است که می‌تواند برای نوع ادبی طنز و هجو نیز استفاده شود. همچنین شعرهایی را که دو بیت دارند و مصرع اول آنها نیز با دو مصرع زوج هم قافیه باشد، در صورتی که وزن آن دو بیتی یعنی (مفاعیلن مفاعیلن فعولن) و یا وزن رباعی (مفعول مفاعلن مفاعیلن فع) نباشد، قطعه می‌نامند.
قطعه از قالب‌هایی است كه می‌تواند برای نوع ادبی طنز و هجو نیز استفاده شود. همچنین شعرهایی را كه دو بیت دارند و مصرع اول آنها نیز با دو مصرع زوج هم قافیه باشد، در صورتی كه وزن آن دو بیتی یعنی (مفاعیلن مفاعیلن فعولن) و یا وزن رباعی (مفعول مفاعلن مفاعیلن فع) نباشد، قطعه می‌نامند.
 
  
== راه تشخیص قطعه ==
+
==راه تشخیص قطعه==
  
از آنجا كه قطعه دو بیت است، راه تشخیص آن از دو بیتی و رباعی و چهارپاره، وزن آن است. چهارپاره، شعری است كه دارای چند بند باشد كه هر بند آن چهار مصراع است و مصراع‌های زوج آن جداگانه با یكدیگر هم‌قافیه‌اند. از ویژگی‌های قطعه، گریز آن از زبان فاخر قصیده و زبان محدود غزل است؛ زیرا قطعه برای آنكه حرف معلومی را به مؤثرترین وجهی بیان كند، ناچار به استفاده از زبان محاوره است. همچنین تمام بیت‌های قطعه توالی منطقی دارند و به دلیل بیان موضوعی واحد دنبال یكدیگرند.<ref> انوشه، حسن؛ فرهنگ نامۀ ادبي فارسي گزيدۀ اصطلاحات مضامين و موضوعات ادب فارسي، سازمان چاپ و انتشارات، چاپ دوم،1381،  ص1130. </ref>
+
از آنجا که قطعه دو بیت است، راه تشخیص آن از [[دوبیتی]] و [[رباعی]] و چهارپاره، وزن آن است. چهارپاره شعری است که دارای چند بند باشد که هر بند آن چهار مصراع است و مصراع‌های زوج آن جداگانه با یکدیگر هم‌قافیه‌اند. از ویژگی‌های قطعه، گریز آن از زبان فاخر قصیده و زبان محدود غزل است؛ زیرا قطعه برای آنکه حرف معلومی را به مؤثرترین وجهی بیان کند، ناچار به استفاده از زبان محاوره است. همچنین تمام بیت‌های قطعه توالی منطقی دارند و به دلیل بیان موضوعی واحد دنبال یکدیگرند.<ref>انوشه، حسن؛ فرهنگنامه ادبی فارسی گزیده اصطلاحات مضامین و موضوعات ادب فارسی، سازمان چاپ و انتشارات، چاپ دوم، ۱۳۸۱، ص۱۱۳۰.</ref>
نمونه‌ای از قطعه‌های سعدی:
 
{{بیت|یا وفا خود نبود در عالم|یا كسی اندر این زمانه نكرد}}
 
  
{{بیت|كس نیاموخت علم تیر از من|كه مرا عاقبت نشانه نكرد}}
+
نمونه‌ای از قطعه‌های [[سعدی]]:
+
{{بیت|یا وفا خود نبود در عالم|یا کسی اندر این زمانه نکرد}}
==پانویس ==
+
{{بیت|کس نیاموخت علم تیر از من|که مرا عاقبت نشانه نکرد}}
 +
 
 +
==پانویس==
 
<references />
 
<references />
  
 +
==منابع==
 +
 +
*رقیه ابراهیمی، قطعه، [http://www.pajoohe.ir  دانشنامه پژوهه]، بازیابی: 8 آبان ماه 1392.
  
*[رقیه ابراهیمی،"قطعه"،http://www.pajoohe.com/FA/index.php?Page=definition&UID=32193، پژوهشکده باقرالعلوم]، بازیابی: 8 آبان ماه 1392.
+
{{شعر فارسی}}
 +
[[رده:قالب های شعر]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۳ مارس ۲۰۲۰، ساعت ۰۶:۱۹

این مدخل از دانشنامه هنوز نوشته نشده است.

Icon-computer.png
محتوای فعلی مقاله یکی از پایگاه های معتبر متناسب با عنوان است.

(احتمالا تصرف اندکی صورت گرفته است)


قطعه در لغت به معنای تکه‌ای از چیزی و در اصطلاح ادبی نوع ابیاتی است که بدون مطلع، مصرع باشد؛ یعنی مصراع اول در بیت اول قافیه ندارد و فقط مصراع‌های زوج با هم، هم قافیه‌اند که از اول تا آخر همه مربوط به یکدیگر و راجع به یک موضوع اخلاقی و حکایت شیرین و یا مدح و هجو و تهنیت و تعزیت و امثال آن باشد.[۱]

وجه تسمیه قطعه

قطعه را به این اعتبار که گویا پاره‌ای از اواسط قصیده است به این نام نامیده‌اند که جمع آن در فارسی قطعات است و گاهی مقطعات هم می‌گویند. قطعه را بیشتر در بیان مطالب اخلاقی و تعلیمی و مناظره و نامه‌نگاری و شکایت و تقاضا و از این قبیل بکار می‌برند.

«ابن یمین» از قطعه سرایان معروف است؛ نمونه‌ای از قطعات وی:[۲]

به قطع راه دراز امل غنی بر آستان قناعت مگر مقام کنی

اگر دو گاو بدست آوری و مزرع‌ای یکی اسیر و یکی را وزیر نام کنی

به نان خشک حلالی کزو شود حاصل قناعت از شکرین لقمه حرام کنی

وگر کفاف معاشت نمی‌شود حاصل روی و قرص جوی از جهود وام کنی

هزار بار از آن به که بامداد پگاه کمر ببندی و بر چون خودی سلامی کنی

تعداد ابیات قطعه

حداقل قطعه دو بیت و حداکثر معمول و متداول آن، پانزده یا شانزده بیت است ولیکن بر حسب ضرورت تا حدود چهل، پنجاه بیت و بیشتر از آن نیز گفته‌اند؛ مثلاً از شعرای معروف قرن سیزدهم، قاآنی، قطعه ی طائیه‌ای دارد که ابیاتش از پنجاه بیت متجاوز است. در این صورت فرق آن با قصیده همان است که قطعه دارای مطلع مصرع نیست؛ یعنی قافیه را از آخر بیت اول آغاز کرده و در مصرع اول نیاورده‌اند، اما در قصیده شرط است که دارای مطلع مصرع باشد.[۳]

ویژگی های قطعه

از ویژگی‌های قطعه آن است که تمام بیت‌های آن موضوع واحدی از قبیل حکمت، پند، مدح یا هجو را دنبال می‌کند. در میان شاعران، انوری و ابن یمین مشهورترین قطعه‌ها را سروده‌اند و از معروفترین قطعه‌های دوره معاصر «مست و هوشیار» پروین اعتصامی و «ضلال مبین» ملک الشعرای بهار است.

قطعه از قالب‌هایی است که می‌تواند برای نوع ادبی طنز و هجو نیز استفاده شود. همچنین شعرهایی را که دو بیت دارند و مصرع اول آنها نیز با دو مصرع زوج هم قافیه باشد، در صورتی که وزن آن دو بیتی یعنی (مفاعیلن مفاعیلن فعولن) و یا وزن رباعی (مفعول مفاعلن مفاعیلن فع) نباشد، قطعه می‌نامند.

راه تشخیص قطعه

از آنجا که قطعه دو بیت است، راه تشخیص آن از دوبیتی و رباعی و چهارپاره، وزن آن است. چهارپاره شعری است که دارای چند بند باشد که هر بند آن چهار مصراع است و مصراع‌های زوج آن جداگانه با یکدیگر هم‌قافیه‌اند. از ویژگی‌های قطعه، گریز آن از زبان فاخر قصیده و زبان محدود غزل است؛ زیرا قطعه برای آنکه حرف معلومی را به مؤثرترین وجهی بیان کند، ناچار به استفاده از زبان محاوره است. همچنین تمام بیت‌های قطعه توالی منطقی دارند و به دلیل بیان موضوعی واحد دنبال یکدیگرند.[۴]

نمونه‌ای از قطعه‌های سعدی:

یا وفا خود نبود در عالم یا کسی اندر این زمانه نکرد

کس نیاموخت علم تیر از من که مرا عاقبت نشانه نکرد

پانویس

  1. همایی، جلال الدین؛ فنون بلاغت و صناعات ادبی، تهران، چاپخانه ستاره مؤسسه نشر نما، ۱۳۷۶، چاپ سیزدهم ص۱۴۹.
  2. شمسیا: ۱۳۸۱: ص۳۱۲.
  3. همایی؛ پیشین.
  4. انوشه، حسن؛ فرهنگنامه ادبی فارسی گزیده اصطلاحات مضامین و موضوعات ادب فارسی، سازمان چاپ و انتشارات، چاپ دوم، ۱۳۸۱، ص۱۱۳۰.

منابع

شعر فارسی
Poetry1.jpg
شعرشناسی * شعر * علم عروض * قافیه * تخلص * دیوان * مصراع * بیت * مقفا * قالب * مطلع * تغزل * بحور شعری
قالب‌های شعر *مثنوی * قصیده * غزل * مسمط * مستزاد * ترجیع‌بند * ترکیب‌بند * قطعه * رباعی
سبک‌های شعر فارسی * سبک خراسانی * سبک عراقی * سبک هندی * سبک بازگشت ادبی * شعر نو
شاعران پارسی گو: همه*قرن 4 * قرن 5 * قرن 6 * قرن 7 * قرن 8 * قرن 9 * قرن 10 * قرن 11 * قرن 12 * قرن 13 * قرن 14