عبدالرحمن الناصر: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(رده خلفای اموی به جای بنی امیه)
(ویرایش)
 
(۲ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
 
{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}}
 
{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}}
 +
عبدالرحمان بن محمد بن عبدالله (عبدالرحمان سوم) ملقب به الناصر در ۲۲ [[رمضان]] سال ۲۷۷هـ (دسامبر سال ۸۹۰ م) به دنیا آمد. مادرش کنیزی [[مسیحیت|مسیحی]] از مردم اسپانیا بود و ماریا -یا چنان که در روایات عربی آمده، مزنه- نامیده می­ شد. او در خردسالی در علوم و معارف درخشید و [[قرآن]] آموخت و هنوز به ده سالگی نرسیده بود که با [[سنت]] آشنا گردید و در [[علم نحو|نحو]] و شعر و تاریخ سرآمد شد و به ویژه در فنون نبرد مهارت یافت. در «المجلس الکامل» با عبدالرحمان بیعت شد و او نخستین خلیفه از امویان [[اندلس]] بود که خود را به لقب «امیرالمؤمنین» ملقب ساخت.<ref>خیرالدین الزرکلى، الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال والنساء من العرب و  المستعربین والمستشرقین، بیروت، دارالعلم للملایین، ط الثامنة، ۱۹۸۹، ج۳، ص۳۲۵ و ابن العماد شهاب الدین ابوالفلاح عبدالحی بن احمد العکری الحنبلی الدمشقی، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، تحقیق الأرناؤوط، دمشق - بیروت، دار ابن کثیر، ط الأولى، ۱۴۰۶/۱۹۸۶، ج۴، ص ۲۶۲ و عبدالرحمن بن خلدون، مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادى، تهران، انتشارات علمى و فرهنگى، چ هشتم، ۱۳۷۵ش، ج‌۳، ص۱۹۹ و عزالدین أبوالحسن على بن ابى الکرم المعروف بابن الأثیر، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر - دار بیروت، ۱۳۸۵/۱۹۶۵، ج‌۱۹، ص۱۲۹.  أبوالفداء اسماعیل بن عمر بن کثیر الدمشقى البدایة والنهایة، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷/۱۹۸۶، ج‌۱۱،۱۹۰ و ۲۳۸.</ref>
  
 +
==مهم­ترین وقایع عصر الناصر==
 +
===قیام ابن­ حفصون===
  
'''كلیدواژه: امويان اندلس، عبدالرحمن الناصر، قيام ابن حفصون، قيام بني حجاج، نبرد خندق سَمُوره، مسيحيان، قصرا'''
+
این قیام که از دوران حکام قبلی نظیر منذر (حکومت ۲۷۳ ـ ۲۷۵ هـ.ق) و امیر عبدالله (حکومت ۲۷۵ ـ ۳۰۰ ق) شروع شده بود، در عصر عبدالرحمان نیز ادامه یافت.<ref>ابن عذاری المراکشی، البیان المغرب فی أخبار الأندلس والمغرب، تحقیق و مراجعة ج.س. کولان و إ. لیوی پرونسال، بیروت، بی¬نا، ۱۹۸۳ م ج ۲، ص ۱۱۷ – ۱۱۸.</ref> مرگ امیر عبدالله، در سال ۳۰۰ هـ و به قدرت رسیدن عبدالرحمان الناصر در آغاز، با موجی از قیام‌های مجدد بر ضد امویان در اندلس همراه بود، اما وی توانست به سرعت بر این قیام‌ها چیره گردد. موقعیت سیاسی و نظامی ابن حفصون باعث می‌شد تا قیام او هنوز به عنوان خطر‌ناک‌ترین تهدید برای [[امویان]] مطرح باشد. عبدالرحمان با در پیش گرفتن سیاست نرمش و مدارا توانست شورش‌ها را یکی بعد از دیگری فرونشاند.<ref>أبوعبدالله محمد بن عبدالله بن أبی بکر القضاعی المعروف ابن الأبار، الحلة السیراء، تحقیق حسین مؤنس، قاهره، الشرکة العربیة للطباعة والنشر، ۱۹۶۳ م، ج۱، ص۱۵۹.</ref>
  
عبدالرحمان بن محمد بن عبدالله (عبدالرحمان سوم) ملقب به الناصر (300ـ350 ق/912ـ961م) در 22 [[رمضان]] سال 277هـ دسامبر سال 890 به دنیا آمد. مادرش کنیزی مسیحی از مردم اسپانیا بود و ماریا یا چنان که در روایات عربی آمده، مزنه نامیده می­شد. او در خردسالی در علوم و معارف درخشید [[قرآن]] آموخت و هنوز به ده سالگی نرسیده بود که با سنت آشنا گردید و در نحو و شعر و تاریخ سرآمد شد و به ویژه در فنون نبرد مهارت یافت و در «المجلس الکامل» با عبدالرحمان بیعت شد. او نخستین خلیفه از امویان اندلس بود که خود را به لقب «امیرالمؤمنین» ملقب ساخت.<ref>خيرالدين الزركلى، الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال والنساء من العرب و  المستعربين والمستشرقين، بيروت، دارالعلم للملايين، ط الثامنة، 1989، ج3، ص325 و ابن العماد شهاب الدين ابوالفلاح عبدالحي بن احمد العكري الحنبلي الدمشقي، شذرات الذهب في اخبار من ذهب، تحقيق الأرناؤوط، دمشق - بيروت، دار ابن كثير، ط الأولى، 1406/1986، ج4، ص 262 و عبدالرحمن بن خلدون، مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمد پروين گنابادى، تهران، انتشارات علمى و فرهنگى، چ هشتم، 1375ش، ج‌3، ص199 و عزالدين أبوالحسن على بن ابى الكرم المعروف بابن الأثير، الكامل في التاريخ، بيروت، دار صادر - دار بيروت، 1385/1965، ج‌19، ص129.  أبوالفداء اسماعيل بن عمر بن كثير الدمشقى البداية والنهاية، بيروت، دارالفكر، 1407/1986، ج‌11،190 و 238.</ref>
+
وقوع وبا و ناکامی ابن­ حفصون در جلب حمایت فاطمیان و تثبیت وضعیت عبدالرحمان، باعث چرخش اوضاع به نفع امویان شد. در ظاهر با توجه به همین دشواری‌ها بود که ابن­ حفصون در سال ۳۰۳ هـ پیشنهاد صلح امیر اموی را پذیرفت. ابن­ حفصون در ۱۶ [[شعبان]] ۳۰۵ در بُبشتر درگذشت. اندکی بعد از مرگ او، امیر اموی توانست بر قلعه بُبشتر تسلط یابد و فتنه ابن حفصون را - که اینک فرزندش پیگیر آن بود – فرونشاند. عبدالرحمان آثار ابن حفصون را از شهر پاک کرد و فرمان داد پیکر او و پسرانش حکم و سلیمان را به [[قرطبه]] ببرند و بردر قصر، بر دار کنند.<ref>ابن خلدون، همان، ج۳، ص۲۰۱.</ref>
 
 
==مهم­ترین وقایع عصر عبدالرحمان الناصر==
 
===قيام ابن­ حفصون===
 
 
 
این قیام که از دوران حکام قبلی نظیر منذر (حكومت 273 ـ 275 هـ.ق) و امیر عبدالله (حكومت 275 ـ 300 ق) شروع شده بود، در عصر عبدالرحمان نیز ادامه یافت.<ref>ابن عذاري المراكشي، البيان المغرب في أخبار الأندلس والمغرب، تحقيق و مراجعة ج.س. كولان و إ. ليوي پرونسال، بيروت، بي¬نا، 1983 م ج 2، ص 117 – 118.</ref> مرگ امير عبدالله، در سال 300 هـ و به قدرت رسيدن عبدالرحمان الناصر در آغاز، با موجي از قيام‌هاي مجدد بر ضد امويان در اندلس همراه بود، اما وي توانست به سرعت بر اين قيام‌ها چيره گردد. موقعيت سياسي و نظامي ابن حفصون باعث مي‌شد تا قيام او هنوز به عنوان خطر‌ناك‌ترين تهديد براي امويان مطرح باشد. عبدالرحمان با در پيش گرفتن سياست نرمش و مدارا توانست شورش‌ها را يكي بعد از ديگري فرونشاند.<ref>أبوعبدالله محمد بن عبدالله بن أبي بكر القضاعي المعروف ابن الأبار، الحلة السيراء، تحقيق حسين مؤنس، قاهره، الشركة العربية للطباعة والنشر، 1963 م، ج1، ص159.</ref>
 
 
 
وقوع وبا و ناكامي ابن­حفصون در جلب حمايت فاطميان و تثبيت وضعيت عبدالرحمان، باعث چرخش اوضاع به نفع امويان شد. در ظاهر با توجه به همين دشواري‌ها بود كه ابن­حفصون در سال 303 هـ پيشنهاد صلح امير اموي را پذيرفت. ابن­حفصون در 16 [[شعبان]] 305 در بُبشتر درگذشت. اندكي بعد از [[مرگ]] او، امير اموي توانست بر قلعه بُبشتر تسلط يابد و فتنه ابن حفصون را - كه اينك فرزندش پيگير آن بود – فرونشاند. عبدالرحمان آثار ابن حفصون را از شهر پاک کرد و فرمان داد پیکر او و پسرانش حکم و سلیمان را به قرطبه ببرند و بردر قصر، بر دار کنند.<ref>ابن خلدون، همان، ج3، ص201.</ref>
 
  
 
===قیام بنی حجاج===
 
===قیام بنی حجاج===
  
ابراهیم بن حجاج از اعراب لخمی یمن بود که در شهر سوق الجیشی و مهم اشبیله ساکن بود و با حذف رقیبان محلی خود بنی­خلدون، حاکم بی­رقیب اشبیله شد. در این زمان این شهر از بازماندگان بنی‌حجاج بازپس گرفته شد و به بحران چند ساله اشبیله پایان یافت.<ref> ابن خلدون، همان، ج3، ص203 و عبدالله ناصری طاهری، تاریخ مغرب اسلامی، قم: حوزه و دانشگاه، 1385، ص142.</ref> البته در خاموش کردن این شورش بدر بن احمد<ref>ابن عذاری، همان، ج2، ص240.</ref> حاجب عبدالرحمان نقش اساسی داشت.
+
ابراهیم بن حجاج از اعراب لخمی [[یمن]] بود که در شهر سوق الجیشی و مهم اشبیله ساکن بود و با حذف رقیبان محلی خود بنی­ خلدون، حاکم بی­ رقیب اشبیله شد. در این زمان این شهر از بازماندگان بنی‌حجاج بازپس گرفته شد و به بحران چند ساله اشبیله پایان یافت.<ref> ابن خلدون، همان، ج۳، ص۲۰۳ و عبدالله ناصری طاهری، تاریخ مغرب اسلامی، قم: حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۵، ص۱۴۲.</ref> البته در خاموش کردن این شورش بدر بن احمد<ref>ابن عذاری، همان، ج۲، ص۲۴۰.</ref> حاجب عبدالرحمان نقش اساسی داشت.
  
 
===برتری بر مسیحیان شمال===
 
===برتری بر مسیحیان شمال===
  
مملکت مسیحی شمال در این هنگام به دو امارت یا دو مملکت تقسیم شده بود: مملکت لیون یا جلیقیه و مملکت ناوار یا نبره یا بلاد بشکنس. در همان سال‌های نخستین اردونیوی دوم پادشاه لیون حمله به اراضی مسلمانان را آغاز کرده بود. این سالها از نظر موفقیت­های بسیاری که در مقابل حکومت­های مسیحی شمال؛ یعنی لئون و ناوارا بدست آمد نیز ارزشمند بود. اقتدار و برتری عبدالرحمان و اخلاف او را، پادشاه لئون و ملکه ناوارا و کنت بارسلون به رسمیت شناختند و این شناسائی اموی فقط ظاهری و تشریفاتی نبود، بلکه همراه بود با پرداخت خراج و باج سالانه که عدم پرداخت آن منجر به حمله و هجوم می­شد.<ref>محمد عبدالله عنان، تاریخ دولت اسلامی در اندلس، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: کیهان، 1366، ج1، ص413-409؛ ابن کثیر، همان، ج‌11، ص229.</ref>
+
مملکت [[مسیحیت|مسیحی]] شمال در این هنگام به دو امارت یا دو مملکت تقسیم شده بود: مملکت لیون یا جلیقیه و مملکت ناوار یا نبره یا بلاد بشکنس. در همان سال‌های نخستین اردونیوی دوم پادشاه لیون حمله به اراضی مسلمانان را آغاز کرده بود. این سالها از نظر موفقیت­های بسیاری که در مقابل حکومت­های مسیحی شمال؛ یعنی لئون و ناوارا بدست آمد نیز ارزشمند بود. اقتدار و برتری عبدالرحمان و اخلاف او را، پادشاه لئون و ملکه ناوارا و کنت بارسلون به رسمیت شناختند و این شناسائی اموی فقط ظاهری و تشریفاتی نبود، بلکه همراه بود با پرداخت خراج و باج سالانه که عدم پرداخت آن منجر به حمله و هجوم می ­شد.<ref>محمد عبدالله عنان، تاریخ دولت اسلامی در اندلس، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: کیهان، ۱۳۶۶، ج۱، ص۴۱۳-۴۰۹؛ ابن کثیر، همان، ج‌۱۱، ص۲۲۹.</ref>
  
 
===نبرد خندق سَمُوره===
 
===نبرد خندق سَمُوره===
  
این نبرد میان مسلمانان و نصارا درگرفت؛ قابل ذکر است در این باره میان روایات عربی و مسیحی اختلاف آشکاری وجود دارد. روایات مسیحی به تفصیل و روایات عربی در این مورد مختصر است. زیرا قصد عبدالرحمان سرنگون ساختن و از میان برداشتن مملکت مسیحی بود؛ ولی به طور مشخص معین نکرده­اند این نبرد در چه مکانی اتفاق افتاده است. به هر صورت این واقعه در سال 327هـ و به سبب خندق­هایی گرد شهر سَمُوره به جنگ «خندق» معروف شده است. ابن­خطیب علت این حادثه را گروهی از سپاهیان می­داند که به عبدالرحمان خیانت و حسد ورزیدند که عبدالرحمان در جواب این پیمان­شکنی 300 نفر از این خائنان را بردار کرد.<ref>عنان، همان، ج1، ص423-420 و ابن خلدون، همان، ج3، ص205.</ref>
+
این نبرد میان مسلمانان و [[نصاری|نصارا]] درگرفت؛ قابل ذکر است در این باره میان روایات عربی و مسیحی اختلاف آشکاری وجود دارد. روایات مسیحی به تفصیل و روایات عربی در این مورد مختصر است. زیرا قصد عبدالرحمان سرنگون ساختن و از میان برداشتن مملکت مسیحی بود؛ ولی به طور مشخص معین نکرده ­اند این نبرد در چه مکانی اتفاق افتاده است. به هر صورت این واقعه در سال ۳۲۷هـ و به سبب خندق­هایی گرد شهر سَمُوره به جنگ «خندق» معروف شده است. ابن­ خطیب علت این حادثه را گروهی از سپاهیان می­ داند که به عبدالرحمان خیانت و حسد ورزیدند که عبدالرحمان در جواب این پیمان­شکنی ۳۰۰ نفر از این خائنان را بر دار کرد.<ref>عنان، همان، ج۱، ص۴۲۳-۴۲۰ و ابن خلدون، همان، ج۳، ص۲۰۵.</ref>
  
 
===ادعایی در برابر فاطمیان===
 
===ادعایی در برابر فاطمیان===
  
قیام خلافت فاطمی در ساحل دریای مدیترانه و رواج دعوت ایشان تا مغرب الاقصی، نزدیک سواحل اندلس یکی از عواملی بود که عبدالرحمان را مجبور کرد که میراث معنوی بنی­امیه را علاوه بر میراث سیاسی آن احیا کند. از سوی دیگر دولت عباسی در مشرق دچار پریشانی و از هم گسیختگی شد عبدالرحمان موقعیت را برای عنوان کردن خلافت خویش مناسب یافت و بدین طریق میراث معنوی خاندان خویش را احیا کرد.<ref>عنان، همان، ج1، ص424-436.</ref>
+
قیام [[خلافت]] فاطمی در ساحل دریای مدیترانه و رواج دعوت ایشان تا مغرب الاقصی، نزدیک سواحل [[اندلس]] یکی از عواملی بود که عبدالرحمان را مجبور کرد که میراث معنوی بنی ­امیه را علاوه بر میراث سیاسی آن احیا کند. از سوی دیگر دولت [[حکومت بنی عباس|عباسی]] در مشرق دچار پریشانی و از هم گسیختگی شد. عبدالرحمان موقعیت را برای عنوان کردن خلافت خویش مناسب یافت و بدین طریق میراث معنوی خاندان خویش را احیا کرد.<ref>عنان، همان، ج۱، ص۴۲۴-۴۳۶.</ref>
  
 
==کارهای عمرانی و اصلاحی==
 
==کارهای عمرانی و اصلاحی==
  
عبدالرحمان به معماری توجه ویژه­ای داشت. از این رو شهرى جدید به نام الزهراء در شمال ‌غربى قرطبه بر دامنه جبل­العروس در فاصله چند سال (324ـ350 ق/936ـ961 م) بنا کرد که در شکوه و زیبایى بى‌همتا بود.<ref>ابن عذارى، همان، ج2، ص247، ابن الخطیب، لسان الدین محمد. الاحاطة فى أخبار غرناطة، به کوشش محمد عبداللّه‌ عنان، قاهره: 1394 ق/1974 م. ج2، ص39 و مقرى، احمد. نفخ الطیب، به کوشش احسان عباس، بیروت: 1388 ق/1968م، ج2، ص65.</ref>
+
عبدالرحمان به معماری توجه ویژه ­ای داشت. از این رو شهرى جدید به نام الزهراء در شمال ‌غربى [[قرطبه]] بر دامنه جبل ­العروس در فاصله چند سال (۳۲۴ـ۳۵۰ ق/۹۳۶ـ۹۶۱ م) بنا کرد که در شکوه و زیبایى بى‌همتا بود.<ref>ابن عذارى، همان، ج۲، ص۲۴۷، ابن الخطیب، لسان الدین محمد. الاحاطة فى أخبار غرناطة، به کوشش محمد عبداللّه‌ عنان، قاهره: ۱۳۹۴ ق/۱۹۷۴ م. ج۲، ص۳۹ و مقرى، احمد. نفخ الطیب، به کوشش احسان عباس، بیروت: ۱۳۸۸ ق/۱۹۶۸م، ج۲، ص۶۵.</ref>
  
علاوه بر این، وى کاخى دیگر نیز به نام الزاهر و کاخى شکوهمندتر از آن به نام دارالروضه احداث کرده بود که مهندسان بزرگ معمارى از [[بغداد]] و قسطنطنیه در ساختن آن دست داشتند.<ref>شمس الدين محمد بن احمد الذهبى، تاريخ الاسلام و وفيات المشاهير و الأعلام، تحقيق عمر عبدالسلام تدمرى، بيروت،دارالكتاب العربى، ط الثانية، 1413/1993، ج24، ص47 و ابن خلدون، ج3، ص207 و ابن عماد حنبلی، همان، ج4، ص264-266.</ref> براى تزئینات شهر الزهراء علاوه بر ستون‌هاى سنگى پیش گفته و حوضى زرنگار که برایش از مملکت روم آورده بودند که چشم هر بیننده‌اى را مسحور مى‌کرد.<ref>ذهبی، همان، ج24، ص47 و ابن کثیر، همان، ج‌11، ص288.</ref>
+
علاوه بر این، وى کاخى دیگر نیز به نام الزاهر و کاخى شکوهمندتر از آن به نام دارالروضه احداث کرده بود که مهندسان بزرگ معمارى از [[بغداد]] و قسطنطنیه در ساختن آن دست داشتند.<ref>شمس الدین محمد بن احمد الذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمرى، بیروت،دارالکتاب العربى، ط الثانیة، ۱۴۱۳/۱۹۹۳، ج۲۴، ص۴۷ و ابن خلدون، ج۳، ص۲۰۷ و ابن عماد حنبلی، همان، ج۴، ص۲۶۴-۲۶۶.</ref> براى تزئینات شهر الزهراء علاوه بر ستون‌هاى سنگى پیش گفته و حوضى زرنگار که برایش از مملکت روم آورده بودند که چشم هر بیننده‌اى را مسحور مى‌کرد.<ref>ذهبی، همان، ج۲۴، ص۴۷ و ابن کثیر، همان، ج‌۱۱، ص۲۸۸.</ref>
  
در بعضى از لوحه‌هاى مرمرین کاخ مدینة الزهراء تزئینات گیاهى همراه با چند پرنده تزیینى وجود داشته است که آن‌ها را از حیث ظرافت و تناسب مانند مینیاتورهاى ایرانى همان عهد دانسته‌اند. ناصر علاوه بر استفاده از هنرهاى تزئینى و معمارى داخلى در بناى کاخ‌ها، ساختمان‌ها و باغ و بستان‌هاى الزهراء، مراکز وسیع نگهدارى از جانوران و قفس‌هاى بزرگ براى پرندگان و استخرهاى بزرگ جهت نگهدارى انواع ماهى‌ها فراهم ساخته بود که از آن‌ها مى‌توان به زبان امروزى به عنوان باغ وحش یاد کرد.
+
در بعضى از لوحه‌هاى مرمرین کاخ مدینة الزهراء تزئینات گیاهى همراه با چند پرنده تزیینى وجود داشته است که آن‌ها را از حیث ظرافت و تناسب مانند مینیاتورهاى [[ایران|ایرانى]] همان عهد دانسته‌اند. الناصر علاوه بر استفاده از هنرهاى تزئینى و معمارى داخلى در بناى کاخ‌ها، ساختمان‌ها و باغ و بستان‌هاى الزهراء، مراکز وسیع نگهدارى از جانوران و قفس‌هاى بزرگ براى پرندگان و استخرهاى بزرگ جهت نگهدارى انواع ماهى‌ها فراهم ساخته بود که از آن‌ها مى‌توان به زبان امروزى به عنوان باغ وحش یاد کرد.
  
همچنین ایجاد فضاى سبز در پیرامون الزهراء بسیار چشمگیر بود؛ زیرا تمامى دامنه‌هاى جبل‌العروس را شامل مى‌شد. درختان کشت شده فقط بادام و زیتون بودند که در فصل شکوفه، کوهسار را به عروسى سپیدپوش و معطر تبدیل مى‌کردند. او همچنین توجهى ویژه به احداث انواع فواره‌ها و آب‌نماهاى زیبا داشت و نمونه‌هایى از آن‌ها را در جامع قرطبه و اشبیلیه نیز ایجاد کرده بود. اصلاح و مرمت پل نهر کبیر از دیگر اقدامات او به شمار مى‌رود.<ref>مقرى، همان، ج2، ص112.</ref> او همچنین جانب اهل علم و ادب و هنر را نگه مى‌داشت و با تشویق فرزانگان موجبات رونق ادبیات و علوم و فنون را فراهم مى‌آورد.<ref>عنایت الله فاتحی نژاد، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج10، تهران: مرکز دایره‌المعارف اسلامی، 1380، ص328.</ref>
+
همچنین ایجاد فضاى سبز در پیرامون الزهراء بسیار چشمگیر بود؛ زیرا تمامى دامنه‌هاى جبل‌العروس را شامل مى‌شد. درختان کشت شده فقط بادام و زیتون بودند که در فصل شکوفه، کوهسار را به عروسى سپیدپوش و معطر تبدیل مى‌کردند. او همچنین توجهى ویژه به احداث انواع فواره‌ها و آب‌نماهاى زیبا داشت و نمونه‌هایى از آن‌ها را در جامع قرطبه و اشبیلیه نیز ایجاد کرده بود. اصلاح و مرمت پل نهر کبیر از دیگر اقدامات او به شمار مى‌رود.<ref>مقرى، همان، ج۲، ص۱۱۲.</ref> او همچنین جانب اهل علم و ادب و هنر را نگه مى‌داشت و با تشویق فرزانگان موجبات رونق ادبیات و علوم و فنون را فراهم مى‌آورد.<ref>عنایت الله فاتحی نژاد، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۰، تهران: مرکز دایره‌المعارف اسلامی، ۱۳۸۰، ص۳۲۸.</ref>
  
این خلیفه به امور کشاورزى و صنعت و بازرگانى و نظامى نیز عنایتى کامل مبذول مى‌داشت و به این جهت اقتصاد و مالیه عمومى مملکتش به‌ خوبى رونق یافت. حکومت عبدالرحمان از ثروتمندترین حکومت­های عصرش به حساب می­آید. نیروى نظامى عبدالرحمان الناصر نیز نیرویى عظیم بود. وى به‌ خصوص از نیروى دریایى بزرگى برخوردار بود که همواره در مدیترانه و در درگیرى‌هایش با دولت فاطمى از آن بهره مى‌گرفت و به کمک همان بود که «سبته» را که کلید موریتانیا به شمار مى‌رفت، نیز به تصرف درآورد. همین نیروى نظامى قدرتمند وى که کامل‌ترین انضباط را داشت و چه بسا بتوان گفت که یکى از بهترین ارتش‌هاى جهان بود، به تفوق وى بر مسیحیان ساکن شمال نیز کمک کرد و همه این امور موجب رغبت شدید قدرتمندترین حکام به هم‌پیمانى با او شد؛ چنان‌که امپراتور قسطنطنیه و پادشاهان آلمان، ایتالیا و فرانسه سفیران خود را با انواعى از هدایاى نفیس به دربار وى گسیل داشتند. از این رو وى اندلس را از چنگال هر دو قدرت لیونى‌ها یا آفریقایى‌ها، رهانید و نیز آن سرزمین را از خطر ویرانى داخلى نجات داد.<ref>ابن عذاری، همان، ج2، ص247.</ref>
+
این خلیفه به امور کشاورزى و صنعت و بازرگانى و نظامى نیز عنایتى کامل مبذول مى‌داشت و به این جهت اقتصاد و مالیه عمومى مملکتش به‌ خوبى رونق یافت. حکومت عبدالرحمان از ثروتمندترین حکومت­های عصرش به حساب می­ آید. نیروى نظامى عبدالرحمان الناصر نیز نیرویى عظیم بود. وى به‌ خصوص از نیروى دریایى بزرگى برخوردار بود که همواره در مدیترانه و در درگیرى‌هایش با دولت فاطمى از آن بهره مى‌گرفت و به کمک همان بود که «سبته» را که کلید [[موریتانی|موریتانیا]] به شمار مى‌رفت، نیز به تصرف درآورد. همین نیروى نظامى قدرتمند وى که کامل‌ترین انضباط را داشت و چه بسا بتوان گفت که یکى از بهترین ارتش‌هاى جهان بود، به تفوق وى بر مسیحیان ساکن شمال نیز کمک کرد و همه این امور موجب رغبت شدید قدرتمندترین حکام به هم‌پیمانى با او شد؛ چنان‌که امپراتور قسطنطنیه و پادشاهان آلمان، ایتالیا و فرانسه سفیران خود را با انواعى از هدایاى نفیس به دربار وى گسیل داشتند. از این رو وى اندلس را از چنگال هر دو قدرت لیونى‌ها یا آفریقایى‌ها، رهانید و نیز آن سرزمین را از خطر ویرانى داخلى نجات داد.<ref>ابن عذاری، همان، ج۲، ص۲۴۷.</ref>
  
عبدالرحمان الناصر در حقیقت از مسلمانان اندلس یک ملت ساخت و نیز از دو قوم عرب و اسپان یک ملت اندلسى به هم وابسته پدید آورد. همان ملتى که چنان به ‌سرعت پیشرفت کرد که خِرد، توان باورش را ندارد؛ زیرا به چنان اوجى رسید که حتى اکنون نیز آثار آن مشهود است؛ اما با مرگ وى در کمال تأسف سقوط فرهنگ و تمدن اسلامى و فروپاشى خلافت اموى آغاز شد.<ref>عنان، ج1، ص455-456 و ابن عذاری، همان، ج2، ص163.</ref>
+
عبدالرحمان الناصر در حقیقت از مسلمانان اندلس یک ملت ساخت و نیز از دو قوم عرب و اسپانیا یک ملت اندلسى به هم وابسته پدید آورد. همان ملتى که چنان به ‌سرعت پیشرفت کرد که خِرد، توان باورش را ندارد؛ زیرا به چنان اوجى رسید که حتى اکنون نیز آثار آن مشهود است؛ اما با مرگ وى در کمال تأسف سقوط فرهنگ و تمدن اسلامى و فروپاشى خلافت اموى آغاز شد.<ref>عنان، ج۱، ص۴۵۵-۴۵۶ و ابن عذاری، همان، ج۲، ص۱۶۳.</ref>
  
==سرانجام==
+
==سرانجام الناصر==
  
در اوایل سال 349 هـ عبدالرحمان الناصر دچار سرماخوردگی شدیدی شد و در دوم ماه [[رمضان]] سال 350ه پانزدهم اکتبر سال 961 دیده از جهان فروبست. درگذشت او در قصر الزهراء بود و هفتاد و یکسال از عمرش می­گذشت. مدت فرمانروایش نزدیک به پنجاه سال بود و این طولانی­ترین مدتی است که کسی در عالم اسلام خلافت کرده است. وی از بزرگترین فرمانروایان عصر خود بود و در این هنگام دولت اسلامی در غرب به نهایت قدرت و نفوذ خود رسید.
+
در اوایل سال ۳۴۹ هـ عبدالرحمان الناصر دچار سرماخوردگی شدیدی شد و در دوم ماه [[رمضان]] سال ۳۵۰هـ (پانزدهم اکتبر سال ۹۶۱ میلادی) دیده از جهان فروبست. درگذشت او در قصر الزهراء بود و هفتاد و یکسال از عمرش م ی­گذشت. مدت فرمانروایی اش نزدیک به پنجاه سال بود و این طولانی­ترین مدتی است که کسی در عالم [[اسلام]] خلافت کرده است. وی از بزرگترین فرمانروایان عصر خود بود و در این هنگام دولت اسلامی در غرب به نهایت قدرت و نفوذ خود رسید.
  
لازم به ذکر است ابن عبدربه در مناقب عبدالرحمان و غزوات او از آغاز حکومتش تا سال 322 قصیده­ای طولانی به ترتیب سالها آورده است.<ref>عنان، همان، ج1، ص452.</ref>
+
لازم به ذکر است ابن عبد ربه در مناقب عبدالرحمان و غزوات او از آغاز حکومتش تا سال ۳۲۲ [[قصیده|قصیده ­ای]] طولانی به ترتیب سالها آورده است.<ref>عنان، همان، ج۱، ص۴۵۲.</ref>
  
 
==پانویس==
 
==پانویس==
 
{{پانویس}}
 
{{پانویس}}
 
 
==منابع==
 
==منابع==
[http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=46514  طاهره نظري، عبدالرحمان الناصر، سایت پژوهه]، بازیابی: 4 بهمن 1391.
+
* طاهره نظری، عبدالرحمان الناصر، [http://www.pajoohe.ir دانشنامه پژوهه]، بازیابی: 4 بهمن 1391.
  
 
[[رده:خلفای اموی]]
 
[[رده:خلفای اموی]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۱ آوریل ۲۰۲۰، ساعت ۰۵:۱۱

این مدخل از دانشنامه هنوز نوشته نشده است.

Icon-computer.png
محتوای فعلی مقاله یکی از پایگاه های معتبر متناسب با عنوان است.

(احتمالا تصرف اندکی صورت گرفته است)

عبدالرحمان بن محمد بن عبدالله (عبدالرحمان سوم) ملقب به الناصر در ۲۲ رمضان سال ۲۷۷هـ (دسامبر سال ۸۹۰ م) به دنیا آمد. مادرش کنیزی مسیحی از مردم اسپانیا بود و ماریا -یا چنان که در روایات عربی آمده، مزنه- نامیده می­ شد. او در خردسالی در علوم و معارف درخشید و قرآن آموخت و هنوز به ده سالگی نرسیده بود که با سنت آشنا گردید و در نحو و شعر و تاریخ سرآمد شد و به ویژه در فنون نبرد مهارت یافت. در «المجلس الکامل» با عبدالرحمان بیعت شد و او نخستین خلیفه از امویان اندلس بود که خود را به لقب «امیرالمؤمنین» ملقب ساخت.[۱]

مهم­ترین وقایع عصر الناصر

قیام ابن­ حفصون

این قیام که از دوران حکام قبلی نظیر منذر (حکومت ۲۷۳ ـ ۲۷۵ هـ.ق) و امیر عبدالله (حکومت ۲۷۵ ـ ۳۰۰ ق) شروع شده بود، در عصر عبدالرحمان نیز ادامه یافت.[۲] مرگ امیر عبدالله، در سال ۳۰۰ هـ و به قدرت رسیدن عبدالرحمان الناصر در آغاز، با موجی از قیام‌های مجدد بر ضد امویان در اندلس همراه بود، اما وی توانست به سرعت بر این قیام‌ها چیره گردد. موقعیت سیاسی و نظامی ابن حفصون باعث می‌شد تا قیام او هنوز به عنوان خطر‌ناک‌ترین تهدید برای امویان مطرح باشد. عبدالرحمان با در پیش گرفتن سیاست نرمش و مدارا توانست شورش‌ها را یکی بعد از دیگری فرونشاند.[۳]

وقوع وبا و ناکامی ابن­ حفصون در جلب حمایت فاطمیان و تثبیت وضعیت عبدالرحمان، باعث چرخش اوضاع به نفع امویان شد. در ظاهر با توجه به همین دشواری‌ها بود که ابن­ حفصون در سال ۳۰۳ هـ پیشنهاد صلح امیر اموی را پذیرفت. ابن­ حفصون در ۱۶ شعبان ۳۰۵ در بُبشتر درگذشت. اندکی بعد از مرگ او، امیر اموی توانست بر قلعه بُبشتر تسلط یابد و فتنه ابن حفصون را - که اینک فرزندش پیگیر آن بود – فرونشاند. عبدالرحمان آثار ابن حفصون را از شهر پاک کرد و فرمان داد پیکر او و پسرانش حکم و سلیمان را به قرطبه ببرند و بردر قصر، بر دار کنند.[۴]

قیام بنی حجاج

ابراهیم بن حجاج از اعراب لخمی یمن بود که در شهر سوق الجیشی و مهم اشبیله ساکن بود و با حذف رقیبان محلی خود بنی­ خلدون، حاکم بی­ رقیب اشبیله شد. در این زمان این شهر از بازماندگان بنی‌حجاج بازپس گرفته شد و به بحران چند ساله اشبیله پایان یافت.[۵] البته در خاموش کردن این شورش بدر بن احمد[۶] حاجب عبدالرحمان نقش اساسی داشت.

برتری بر مسیحیان شمال

مملکت مسیحی شمال در این هنگام به دو امارت یا دو مملکت تقسیم شده بود: مملکت لیون یا جلیقیه و مملکت ناوار یا نبره یا بلاد بشکنس. در همان سال‌های نخستین اردونیوی دوم پادشاه لیون حمله به اراضی مسلمانان را آغاز کرده بود. این سالها از نظر موفقیت­های بسیاری که در مقابل حکومت­های مسیحی شمال؛ یعنی لئون و ناوارا بدست آمد نیز ارزشمند بود. اقتدار و برتری عبدالرحمان و اخلاف او را، پادشاه لئون و ملکه ناوارا و کنت بارسلون به رسمیت شناختند و این شناسائی اموی فقط ظاهری و تشریفاتی نبود، بلکه همراه بود با پرداخت خراج و باج سالانه که عدم پرداخت آن منجر به حمله و هجوم می ­شد.[۷]

نبرد خندق سَمُوره

این نبرد میان مسلمانان و نصارا درگرفت؛ قابل ذکر است در این باره میان روایات عربی و مسیحی اختلاف آشکاری وجود دارد. روایات مسیحی به تفصیل و روایات عربی در این مورد مختصر است. زیرا قصد عبدالرحمان سرنگون ساختن و از میان برداشتن مملکت مسیحی بود؛ ولی به طور مشخص معین نکرده ­اند این نبرد در چه مکانی اتفاق افتاده است. به هر صورت این واقعه در سال ۳۲۷هـ و به سبب خندق­هایی گرد شهر سَمُوره به جنگ «خندق» معروف شده است. ابن­ خطیب علت این حادثه را گروهی از سپاهیان می­ داند که به عبدالرحمان خیانت و حسد ورزیدند که عبدالرحمان در جواب این پیمان­شکنی ۳۰۰ نفر از این خائنان را بر دار کرد.[۸]

ادعایی در برابر فاطمیان

قیام خلافت فاطمی در ساحل دریای مدیترانه و رواج دعوت ایشان تا مغرب الاقصی، نزدیک سواحل اندلس یکی از عواملی بود که عبدالرحمان را مجبور کرد که میراث معنوی بنی ­امیه را علاوه بر میراث سیاسی آن احیا کند. از سوی دیگر دولت عباسی در مشرق دچار پریشانی و از هم گسیختگی شد. عبدالرحمان موقعیت را برای عنوان کردن خلافت خویش مناسب یافت و بدین طریق میراث معنوی خاندان خویش را احیا کرد.[۹]

کارهای عمرانی و اصلاحی

عبدالرحمان به معماری توجه ویژه ­ای داشت. از این رو شهرى جدید به نام الزهراء در شمال ‌غربى قرطبه بر دامنه جبل ­العروس در فاصله چند سال (۳۲۴ـ۳۵۰ ق/۹۳۶ـ۹۶۱ م) بنا کرد که در شکوه و زیبایى بى‌همتا بود.[۱۰]

علاوه بر این، وى کاخى دیگر نیز به نام الزاهر و کاخى شکوهمندتر از آن به نام دارالروضه احداث کرده بود که مهندسان بزرگ معمارى از بغداد و قسطنطنیه در ساختن آن دست داشتند.[۱۱] براى تزئینات شهر الزهراء علاوه بر ستون‌هاى سنگى پیش گفته و حوضى زرنگار که برایش از مملکت روم آورده بودند که چشم هر بیننده‌اى را مسحور مى‌کرد.[۱۲]

در بعضى از لوحه‌هاى مرمرین کاخ مدینة الزهراء تزئینات گیاهى همراه با چند پرنده تزیینى وجود داشته است که آن‌ها را از حیث ظرافت و تناسب مانند مینیاتورهاى ایرانى همان عهد دانسته‌اند. الناصر علاوه بر استفاده از هنرهاى تزئینى و معمارى داخلى در بناى کاخ‌ها، ساختمان‌ها و باغ و بستان‌هاى الزهراء، مراکز وسیع نگهدارى از جانوران و قفس‌هاى بزرگ براى پرندگان و استخرهاى بزرگ جهت نگهدارى انواع ماهى‌ها فراهم ساخته بود که از آن‌ها مى‌توان به زبان امروزى به عنوان باغ وحش یاد کرد.

همچنین ایجاد فضاى سبز در پیرامون الزهراء بسیار چشمگیر بود؛ زیرا تمامى دامنه‌هاى جبل‌العروس را شامل مى‌شد. درختان کشت شده فقط بادام و زیتون بودند که در فصل شکوفه، کوهسار را به عروسى سپیدپوش و معطر تبدیل مى‌کردند. او همچنین توجهى ویژه به احداث انواع فواره‌ها و آب‌نماهاى زیبا داشت و نمونه‌هایى از آن‌ها را در جامع قرطبه و اشبیلیه نیز ایجاد کرده بود. اصلاح و مرمت پل نهر کبیر از دیگر اقدامات او به شمار مى‌رود.[۱۳] او همچنین جانب اهل علم و ادب و هنر را نگه مى‌داشت و با تشویق فرزانگان موجبات رونق ادبیات و علوم و فنون را فراهم مى‌آورد.[۱۴]

این خلیفه به امور کشاورزى و صنعت و بازرگانى و نظامى نیز عنایتى کامل مبذول مى‌داشت و به این جهت اقتصاد و مالیه عمومى مملکتش به‌ خوبى رونق یافت. حکومت عبدالرحمان از ثروتمندترین حکومت­های عصرش به حساب می­ آید. نیروى نظامى عبدالرحمان الناصر نیز نیرویى عظیم بود. وى به‌ خصوص از نیروى دریایى بزرگى برخوردار بود که همواره در مدیترانه و در درگیرى‌هایش با دولت فاطمى از آن بهره مى‌گرفت و به کمک همان بود که «سبته» را که کلید موریتانیا به شمار مى‌رفت، نیز به تصرف درآورد. همین نیروى نظامى قدرتمند وى که کامل‌ترین انضباط را داشت و چه بسا بتوان گفت که یکى از بهترین ارتش‌هاى جهان بود، به تفوق وى بر مسیحیان ساکن شمال نیز کمک کرد و همه این امور موجب رغبت شدید قدرتمندترین حکام به هم‌پیمانى با او شد؛ چنان‌که امپراتور قسطنطنیه و پادشاهان آلمان، ایتالیا و فرانسه سفیران خود را با انواعى از هدایاى نفیس به دربار وى گسیل داشتند. از این رو وى اندلس را از چنگال هر دو قدرت لیونى‌ها یا آفریقایى‌ها، رهانید و نیز آن سرزمین را از خطر ویرانى داخلى نجات داد.[۱۵]

عبدالرحمان الناصر در حقیقت از مسلمانان اندلس یک ملت ساخت و نیز از دو قوم عرب و اسپانیا یک ملت اندلسى به هم وابسته پدید آورد. همان ملتى که چنان به ‌سرعت پیشرفت کرد که خِرد، توان باورش را ندارد؛ زیرا به چنان اوجى رسید که حتى اکنون نیز آثار آن مشهود است؛ اما با مرگ وى در کمال تأسف سقوط فرهنگ و تمدن اسلامى و فروپاشى خلافت اموى آغاز شد.[۱۶]

سرانجام الناصر

در اوایل سال ۳۴۹ هـ عبدالرحمان الناصر دچار سرماخوردگی شدیدی شد و در دوم ماه رمضان سال ۳۵۰هـ (پانزدهم اکتبر سال ۹۶۱ میلادی) دیده از جهان فروبست. درگذشت او در قصر الزهراء بود و هفتاد و یکسال از عمرش م ی­گذشت. مدت فرمانروایی اش نزدیک به پنجاه سال بود و این طولانی­ترین مدتی است که کسی در عالم اسلام خلافت کرده است. وی از بزرگترین فرمانروایان عصر خود بود و در این هنگام دولت اسلامی در غرب به نهایت قدرت و نفوذ خود رسید.

لازم به ذکر است ابن عبد ربه در مناقب عبدالرحمان و غزوات او از آغاز حکومتش تا سال ۳۲۲ قصیده ­ای طولانی به ترتیب سالها آورده است.[۱۷]

پانویس

  1. خیرالدین الزرکلى، الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال والنساء من العرب و المستعربین والمستشرقین، بیروت، دارالعلم للملایین، ط الثامنة، ۱۹۸۹، ج۳، ص۳۲۵ و ابن العماد شهاب الدین ابوالفلاح عبدالحی بن احمد العکری الحنبلی الدمشقی، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، تحقیق الأرناؤوط، دمشق - بیروت، دار ابن کثیر، ط الأولى، ۱۴۰۶/۱۹۸۶، ج۴، ص ۲۶۲ و عبدالرحمن بن خلدون، مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادى، تهران، انتشارات علمى و فرهنگى، چ هشتم، ۱۳۷۵ش، ج‌۳، ص۱۹۹ و عزالدین أبوالحسن على بن ابى الکرم المعروف بابن الأثیر، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر - دار بیروت، ۱۳۸۵/۱۹۶۵، ج‌۱۹، ص۱۲۹. أبوالفداء اسماعیل بن عمر بن کثیر الدمشقى البدایة والنهایة، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷/۱۹۸۶، ج‌۱۱،۱۹۰ و ۲۳۸.
  2. ابن عذاری المراکشی، البیان المغرب فی أخبار الأندلس والمغرب، تحقیق و مراجعة ج.س. کولان و إ. لیوی پرونسال، بیروت، بی¬نا، ۱۹۸۳ م ج ۲، ص ۱۱۷ – ۱۱۸.
  3. أبوعبدالله محمد بن عبدالله بن أبی بکر القضاعی المعروف ابن الأبار، الحلة السیراء، تحقیق حسین مؤنس، قاهره، الشرکة العربیة للطباعة والنشر، ۱۹۶۳ م، ج۱، ص۱۵۹.
  4. ابن خلدون، همان، ج۳، ص۲۰۱.
  5. ابن خلدون، همان، ج۳، ص۲۰۳ و عبدالله ناصری طاهری، تاریخ مغرب اسلامی، قم: حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۵، ص۱۴۲.
  6. ابن عذاری، همان، ج۲، ص۲۴۰.
  7. محمد عبدالله عنان، تاریخ دولت اسلامی در اندلس، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: کیهان، ۱۳۶۶، ج۱، ص۴۱۳-۴۰۹؛ ابن کثیر، همان، ج‌۱۱، ص۲۲۹.
  8. عنان، همان، ج۱، ص۴۲۳-۴۲۰ و ابن خلدون، همان، ج۳، ص۲۰۵.
  9. عنان، همان، ج۱، ص۴۲۴-۴۳۶.
  10. ابن عذارى، همان، ج۲، ص۲۴۷، ابن الخطیب، لسان الدین محمد. الاحاطة فى أخبار غرناطة، به کوشش محمد عبداللّه‌ عنان، قاهره: ۱۳۹۴ ق/۱۹۷۴ م. ج۲، ص۳۹ و مقرى، احمد. نفخ الطیب، به کوشش احسان عباس، بیروت: ۱۳۸۸ ق/۱۹۶۸م، ج۲، ص۶۵.
  11. شمس الدین محمد بن احمد الذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمرى، بیروت،دارالکتاب العربى، ط الثانیة، ۱۴۱۳/۱۹۹۳، ج۲۴، ص۴۷ و ابن خلدون، ج۳، ص۲۰۷ و ابن عماد حنبلی، همان، ج۴، ص۲۶۴-۲۶۶.
  12. ذهبی، همان، ج۲۴، ص۴۷ و ابن کثیر، همان، ج‌۱۱، ص۲۸۸.
  13. مقرى، همان، ج۲، ص۱۱۲.
  14. عنایت الله فاتحی نژاد، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۰، تهران: مرکز دایره‌المعارف اسلامی، ۱۳۸۰، ص۳۲۸.
  15. ابن عذاری، همان، ج۲، ص۲۴۷.
  16. عنان، ج۱، ص۴۵۵-۴۵۶ و ابن عذاری، همان، ج۲، ص۱۶۳.
  17. عنان، همان، ج۱، ص۴۵۲.

منابع