رعایت سطح مخاطب عام متوسط است
مقاله بدون شناسه یا دارای شناسه ضعیف است
عنوان بندی متوسط
مقاله مورد سنجش قرار گرفته است

جزء (حدیث): تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(ویرایش)
 
سطر ۱: سطر ۱:
 
{{خوب}}
 
{{خوب}}
  
جزء (جمع‌ آن‌: اجزاء) به‌ گونه‌ای‌ از كتاب های‌ حدیثی‌ گفته‌ می‌شود كه‌ غالباً حجم‌ كمی‌ دارد. این‌ كتابها یا شامل‌ روایاتی‌ است‌ كه‌ از راوی‌ واحدی‌ (از صحابه‌، تابعین‌ و غیر از آنان‌) نقل‌ شده‌ است‌<ref>كتانی‌، ص‌72؛ عِتر، ص‌209.</ref> یا اسناد مختلف‌ یك‌ حدیث‌ در آن‌ بررسی‌ می‌شود.<ref>عتر، همانجا.</ref> بر این‌ اساس‌ می‌توان‌ گفت‌ كه‌ بین‌ اجزای‌ حدیثی‌ و كتابهای‌ مُسنَد (مَسانید) رابطه عموم‌ و خصوصِ مِن‌وجه‌ وجود دارد<ref>رجوع کنید به مامقانی‌، ج‌6، ص‌255.</ref> زیرا بنابر تعریف‌، مسانید كتابهایی‌ هستند كه‌ در آنها فقط‌ روایات‌ صحابه‌ به‌ ترتیب‌ الفبایی نامِ ایشان‌ یا سابقه آنان‌ در اسلام‌ در بخشهایی‌ مجزا آمده‌ است‌، بنابراین‌ هر كدام‌ از این‌ بخشها به‌ تنهایی‌ جزئی‌ است‌ كه‌ از روایات‌ یك‌ صحابی‌ فراهم‌ آمده‌ و هر مسند نیز شامل‌ مجموعه‌ای‌ از این‌ اجزاست‌.
+
'''«جزء»''' (جمع‌ آن‌: اجزاء)، به‌ گونه‌ای‌ از کتاب های‌ [[حدیث|حدیثی‌]] گفته‌ می‌شود که‌ غالباً حجم‌ کمی‌ دارد. این‌ کتابها یا شامل‌ روایاتی‌ است‌ که‌ از راوی‌ واحدی‌ (از [[صحابی|صحابه‌]]، [[تابعین|تابعین‌]] و غیر از آنان‌) نقل‌ شده‌ است‌،<ref>کتانی‌، ص‌۷۲؛ عِتر، ص‌۲۰۹.</ref> یا [[سند حدیث|اسناد]] مختلف‌ یک‌ حدیث‌ در آن‌ بررسی‌ می‌شود.<ref>عتر، همانجا.</ref> بر این‌ اساس‌ می‌توان‌ گفت‌ که‌ بین‌ اجزاء حدیثی‌ و کتابهای‌ [[مسند|مُسنَد]] (مَسانید) رابطه عموم‌ و خصوصِ مِن‌وجه‌ وجود دارد،<ref>رجوع کنید به مامقانی‌، ج‌۶، ص‌۲۵۵.</ref> زیرا بنابر تعریف‌، مسانید کتابهایی‌ هستند که‌ در آنها فقط‌ روایات‌ صحابه‌ به‌ ترتیب‌ الفبایی نامِ ایشان‌ یا سابقه آنان‌ در [[اسلام‌]] در بخشهایی‌ مجزا آمده‌ است‌، بنابراین‌ هر کدام‌ از این‌ بخشها به‌ تنهایی‌ جزئی‌ است‌ که‌ از روایات‌ یک‌ صحابی‌ فراهم‌ آمده‌ و هر مسند نیز شامل‌ مجموعه‌ای‌ از این‌ اجزاست‌.
  
برخی‌ از جزءهای‌ حدیثی‌ شامل‌ روایاتی‌ هستند كه‌ از راویان‌ مختلف‌، درباره موضوع‌ خاصی‌ نقل‌ شده‌اند<ref>كتانی‌؛ عتر، همانجاها؛ طحان‌، ص‌121؛ صباغ‌، ص‌287.</ref>، مانند جزءٌ فی‌ اتباع‌ السنّة‌ و اجتناب‌ البِدَع‌ تألیف‌ محمدبن‌ عبدالواحد مَقدسی‌<ref>متوفی‌643؛ دمام‌1409.</ref>، جزءٌ فی‌ صلاة‌ الضُحی‌ تألیف‌ عبدالرحمان‌بن‌ ابی‌بكر سیوطی‌ (كویت‌ 1407) و جزءُ القراءة‌ خلف‌ الامام‌ تألیف‌ احمد بن‌ حسین‌ بیهقی‌.<ref>متوفی‌ 458؛ بیروت‌ 1405؛ رجوع کنید به عطیه‌ و دیگران‌، همانجا؛ برای‌ مثالهایی‌ دیگر رجوع کنید به حاجی‌خلیفه‌، ج‌2، ستون‌1274، 1276، 1608.</ref>
+
برخی‌ از جزءهای‌ حدیثی‌ شامل‌ روایاتی‌ هستند که‌ از راویان‌ مختلف‌، درباره موضوع‌ خاصی‌ نقل‌ شده‌اند<ref>کتانی‌؛ عتر، همانجاها؛ طحان‌، ص‌۱۲۱؛ صباغ‌، ص‌۲۸۷.</ref>، مانند «جزءٌ فی‌ اتباع‌ السنّة‌ و اجتناب‌ البِدَع‌» تألیف‌ محمدبن‌ عبدالواحد مَقدسی‌ (متوفی‌ ۶۴۳)، «جزءٌ فی‌ صلاة‌ الضُحی‌» تألیف‌ [[جلال الدین سیوطی|عبدالرحمان‌بن‌ ابی‌بکر سیوطی‌]] (متوفی‌ ۹۱۱) و «جزءُ القراءة‌ خلف‌ الامام‌» تألیف‌ احمد بن‌ حسین‌ بیهقی‌ (متوفی‌ ۴۵۸).<ref>رجوع کنید به حاجی‌خلیفه‌، ج‌۲، ستون‌۱۲۷۴، ۱۲۷۶، ۱۶۰۸.</ref>
  
برخی‌ مجموعه‌های‌ حدیثی‌ نیز به‌ سبب‌ ویژگی هایی‌ در سند یا متن‌ یا تعداد روایاتشان‌، عناوین‌ خاصی‌ دارند و در شمار كتب‌ اجزا قرار می‌گیرند، همچون‌ «اربعونیات‌» (شامل‌ چهل‌ حدیث‌ به‌ همراه‌ شرح‌ آنها)، «ثلاثیات‌» (كه‌ در سند روایاتشان‌ بین‌ مؤلف‌ تا معصوم‌ سه‌ راوی‌ فاصله‌ است‌)، «فوائد» (مشتمل‌ بر احادیث‌ مختلفی‌ در ابواب‌ متنوع‌ همراه‌ با رعایت‌ برخی‌ نكات‌ سندی‌ و متنی‌) و «احادیث‌ عددیه‌».<ref>رجوع کنید به كتانی‌؛ عتر، همانجاها؛ مدیرشانه‌چی‌، ص‌221.</ref>
+
برخی‌ مجموعه‌های‌ حدیثی‌ نیز به‌ سبب‌ ویژگی هایی‌ در [[سند حدیث|سند]] یا متن‌ یا تعداد روایاتشان‌، عناوین‌ خاصی‌ دارند و در شمار کتب‌ اجزاء قرار می‌گیرند، همچون‌ «اربعونیات‌» (شامل‌ چهل‌ حدیث‌ به‌ همراه‌ شرح‌ آنها)، «ثلاثیات‌» (که‌ در سند روایاتشان‌ بین‌ مؤلف‌ تا [[معصوم|معصوم‌]] سه‌ راوی‌ فاصله‌ است‌)، «فوائد» (مشتمل‌ بر احادیث‌ مختلفی‌ در ابواب‌ متنوع‌ همراه‌ با رعایت‌ برخی‌ نکات‌ سندی‌ و متنی‌) و «احادیث‌ عددیه‌».<ref>رجوع کنید به کتانی‌؛ عتر، همانجاها؛ مدیرشانه‌چی‌، ص‌۲۲۱.</ref>
  
با توجه‌ به‌ این‌ تعاریف‌، به‌ نظر می‌رسد كه‌ این‌ گونه‌ كتابها را از آن‌ رو جزء نامیده‌اند كه‌ در واقع‌ جزئی‌ (بخشی‌) از كتابهای‌ جامع‌ حدیث‌ هستند زیرا كتبِ جامع‌، احادیث‌ بسیاری‌ دارند كه‌ به‌ حسب‌ موضوع‌ دسته‌بندی‌ شده‌اند و در هر باب‌ از آنها نیز طرق‌ مختلف‌ یك‌ روایت‌، دست‌ كم‌ بر اساس‌ طرق‌ روایی‌ مؤلف‌ جامع‌ آمده‌ است‌. از این‌ گذشته‌ در روایات‌ این‌ كتب‌ ویژگیهای‌ سندی‌ و متنی‌ یاد شده‌ نیز هست‌ كه‌ پس‌ از استخراج‌ از كتاب‌ جامع‌ با نام‌ دیگری‌ می‌توان‌ از آنها یاد كرد.
+
با توجه‌ به‌ این‌ تعاریف‌، به‌ نظر می‌رسد که‌ این‌ گونه‌ کتابها را از آن‌ رو جزء نامیده‌اند که‌ در واقع‌ جزئی‌ (بخشی‌) از کتابهای‌ جامع‌ حدیث‌ هستند زیرا کتبِ جامع‌، احادیث‌ بسیاری‌ دارند که‌ به‌ حسب‌ موضوع‌ دسته‌بندی‌ شده‌اند و در هر باب‌ از آنها نیز طرق‌ مختلف‌ یک‌ روایت‌، دست‌ کم‌ بر اساس‌ طرق‌ روایی‌ مؤلف‌ جامع‌ آمده‌ است‌. از این‌ گذشته‌ در روایات‌ این‌ کتب‌ ویژگیهای‌ سندی‌ و متنی‌ یاد شده‌ نیز هست‌ که‌ پس‌ از استخراج‌ از کتاب‌ جامع‌ با نام‌ دیگری‌ می‌توان‌ از آنها یاد کرد.
  
آقا بزرگ‌ تهرانی‌ بنا بر تتبعی‌ كه‌ در كتب‌ اصلی‌ رجال‌ شیعه‌ نموده‌، آثار حدیثی‌ راویان‌ شیعی‌ را ــ كه‌ از آنها با عناوینی‌ چون‌ «اصل‌»، «كتاب‌» و «كتاب‌ النوادر» یاد شده‌ نیز از اجزای‌ حدیثی‌ دانسته‌ است‌.<ref>رجوع کنید به ج‌5، ص‌99، ج‌6، ص‌301ـ302.</ref>، گرچه‌ نام‌ برخی‌ دیگر از آثار حدیثی‌ مؤلفان‌ شیعی‌ را كه‌ با عنوان‌ «جزء» در منابع‌ قدیم‌ فهرست‌ شده‌اند، نیز آورده‌ است‌.<ref>برای‌ دیدن‌ فهرست‌ این‌ آثار رجوع کنید به همان‌، ج‌2، ص‌135ـ167، ج‌5، ص‌99ـ103، ج‌6، ص‌303ـ378، ج‌24، ص‌318ـ342.</ref>
+
[[شیخ آقا بزرگ تهرانی|آقا بزرگ‌ تهرانی‌]] بنا بر تتبعی‌ که‌ در کتب‌ اصلی‌ [[علم رجال|رجال‌]] [[شیعه|شیعه‌]] نموده‌، آثار حدیثی‌ راویان‌ شیعی‌ را ـ که‌ از آنها با عناوینی‌ چون‌ «اصل‌»، «کتاب‌» و «کتاب‌ النوادر» یاد شده‌ ـ نیز از اجزای‌ حدیثی‌ دانسته‌ است‌.<ref>رجوع کنید به ج‌۵، ص‌۹۹، ج‌۶، ص‌۳۰۱ـ۳۰۲.</ref> گرچه‌ نام‌ برخی‌ دیگر از آثار حدیثی‌ مؤلفان‌ شیعی‌ را که‌ با عنوان‌ «جزء» در منابع‌ قدیم‌ فهرست‌ شده‌اند، نیز آورده‌ است‌.<ref>برای‌ دیدن‌ فهرست‌ این‌ آثار رجوع کنید به همان‌، ج‌۲، ص‌۱۳۵ـ۱۶۷.</ref>
 
 
بنابر نظر عتر (همانجا)، تألیف‌ جزءِ حدیثی‌ توانایی‌ علمی‌ مؤلف‌ را نشان‌ می‌دهد زیرا پرداختن‌ به‌ موضوعی‌ جزئی‌ به‌ احاطه‌ و ژرف‌نگری‌ همه‌ جانبه‌ نیاز دارد.
 
  
 +
بنابر نظر نورالدین عتر، تألیف‌ جزءِ حدیثی‌ توانایی‌ علمی‌ مؤلف‌ را نشان‌ می‌دهد، زیرا پرداختن‌ به‌ موضوعی‌ جزئی‌ به‌ احاطه‌ و ژرف‌نگری‌ همه‌ جانبه‌ نیاز دارد.
 
==پانویس==
 
==پانویس==
 
{{پانویس}}
 
{{پانویس}}
 
 
==منابع==
 
==منابع==
* دانشنامه جهان اسلام، جلد 10، ذیل مدخل ''جزء'' از حمیدرضا مستفید و ابوالفضل‌ والازاده‌.
+
*[[دانشنامه جهان اسلام]]، جلد ۱۰، ذیل مدخل "جزء" از حمیدرضا مستفید و ابوالفضل‌ والازاده‌.
 
 
 
[[رده:عناوین عام منابع حدیثی]]
 
[[رده:عناوین عام منابع حدیثی]]
 
[[رده:اصطلاحات حدیثی]]
 
[[رده:اصطلاحات حدیثی]]
 
[[رده: مقاله های مرتبط به دانشنامه]]
 
[[رده: مقاله های مرتبط به دانشنامه]]
 
 
{{سنجش کیفی
 
{{سنجش کیفی
 
|سنجش=شده
 
|سنجش=شده

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۶ آوریل ۲۰۲۲، ساعت ۰۶:۳۴


«جزء» (جمع‌ آن‌: اجزاء)، به‌ گونه‌ای‌ از کتاب های‌ حدیثی‌ گفته‌ می‌شود که‌ غالباً حجم‌ کمی‌ دارد. این‌ کتابها یا شامل‌ روایاتی‌ است‌ که‌ از راوی‌ واحدی‌ (از صحابه‌، تابعین‌ و غیر از آنان‌) نقل‌ شده‌ است‌،[۱] یا اسناد مختلف‌ یک‌ حدیث‌ در آن‌ بررسی‌ می‌شود.[۲] بر این‌ اساس‌ می‌توان‌ گفت‌ که‌ بین‌ اجزاء حدیثی‌ و کتابهای‌ مُسنَد (مَسانید) رابطه عموم‌ و خصوصِ مِن‌وجه‌ وجود دارد،[۳] زیرا بنابر تعریف‌، مسانید کتابهایی‌ هستند که‌ در آنها فقط‌ روایات‌ صحابه‌ به‌ ترتیب‌ الفبایی نامِ ایشان‌ یا سابقه آنان‌ در اسلام‌ در بخشهایی‌ مجزا آمده‌ است‌، بنابراین‌ هر کدام‌ از این‌ بخشها به‌ تنهایی‌ جزئی‌ است‌ که‌ از روایات‌ یک‌ صحابی‌ فراهم‌ آمده‌ و هر مسند نیز شامل‌ مجموعه‌ای‌ از این‌ اجزاست‌.

برخی‌ از جزءهای‌ حدیثی‌ شامل‌ روایاتی‌ هستند که‌ از راویان‌ مختلف‌، درباره موضوع‌ خاصی‌ نقل‌ شده‌اند[۴]، مانند «جزءٌ فی‌ اتباع‌ السنّة‌ و اجتناب‌ البِدَع‌» تألیف‌ محمدبن‌ عبدالواحد مَقدسی‌ (متوفی‌ ۶۴۳)، «جزءٌ فی‌ صلاة‌ الضُحی‌» تألیف‌ عبدالرحمان‌بن‌ ابی‌بکر سیوطی‌ (متوفی‌ ۹۱۱) و «جزءُ القراءة‌ خلف‌ الامام‌» تألیف‌ احمد بن‌ حسین‌ بیهقی‌ (متوفی‌ ۴۵۸).[۵]

برخی‌ مجموعه‌های‌ حدیثی‌ نیز به‌ سبب‌ ویژگی هایی‌ در سند یا متن‌ یا تعداد روایاتشان‌، عناوین‌ خاصی‌ دارند و در شمار کتب‌ اجزاء قرار می‌گیرند، همچون‌ «اربعونیات‌» (شامل‌ چهل‌ حدیث‌ به‌ همراه‌ شرح‌ آنها)، «ثلاثیات‌» (که‌ در سند روایاتشان‌ بین‌ مؤلف‌ تا معصوم‌ سه‌ راوی‌ فاصله‌ است‌)، «فوائد» (مشتمل‌ بر احادیث‌ مختلفی‌ در ابواب‌ متنوع‌ همراه‌ با رعایت‌ برخی‌ نکات‌ سندی‌ و متنی‌) و «احادیث‌ عددیه‌».[۶]

با توجه‌ به‌ این‌ تعاریف‌، به‌ نظر می‌رسد که‌ این‌ گونه‌ کتابها را از آن‌ رو جزء نامیده‌اند که‌ در واقع‌ جزئی‌ (بخشی‌) از کتابهای‌ جامع‌ حدیث‌ هستند زیرا کتبِ جامع‌، احادیث‌ بسیاری‌ دارند که‌ به‌ حسب‌ موضوع‌ دسته‌بندی‌ شده‌اند و در هر باب‌ از آنها نیز طرق‌ مختلف‌ یک‌ روایت‌، دست‌ کم‌ بر اساس‌ طرق‌ روایی‌ مؤلف‌ جامع‌ آمده‌ است‌. از این‌ گذشته‌ در روایات‌ این‌ کتب‌ ویژگیهای‌ سندی‌ و متنی‌ یاد شده‌ نیز هست‌ که‌ پس‌ از استخراج‌ از کتاب‌ جامع‌ با نام‌ دیگری‌ می‌توان‌ از آنها یاد کرد.

آقا بزرگ‌ تهرانی‌ بنا بر تتبعی‌ که‌ در کتب‌ اصلی‌ رجال‌ شیعه‌ نموده‌، آثار حدیثی‌ راویان‌ شیعی‌ را ـ که‌ از آنها با عناوینی‌ چون‌ «اصل‌»، «کتاب‌» و «کتاب‌ النوادر» یاد شده‌ ـ نیز از اجزای‌ حدیثی‌ دانسته‌ است‌.[۷] گرچه‌ نام‌ برخی‌ دیگر از آثار حدیثی‌ مؤلفان‌ شیعی‌ را که‌ با عنوان‌ «جزء» در منابع‌ قدیم‌ فهرست‌ شده‌اند، نیز آورده‌ است‌.[۸]

بنابر نظر نورالدین عتر، تألیف‌ جزءِ حدیثی‌ توانایی‌ علمی‌ مؤلف‌ را نشان‌ می‌دهد، زیرا پرداختن‌ به‌ موضوعی‌ جزئی‌ به‌ احاطه‌ و ژرف‌نگری‌ همه‌ جانبه‌ نیاز دارد.

پانویس

  1. کتانی‌، ص‌۷۲؛ عِتر، ص‌۲۰۹.
  2. عتر، همانجا.
  3. رجوع کنید به مامقانی‌، ج‌۶، ص‌۲۵۵.
  4. کتانی‌؛ عتر، همانجاها؛ طحان‌، ص‌۱۲۱؛ صباغ‌، ص‌۲۸۷.
  5. رجوع کنید به حاجی‌خلیفه‌، ج‌۲، ستون‌۱۲۷۴، ۱۲۷۶، ۱۶۰۸.
  6. رجوع کنید به کتانی‌؛ عتر، همانجاها؛ مدیرشانه‌چی‌، ص‌۲۲۱.
  7. رجوع کنید به ج‌۵، ص‌۹۹، ج‌۶، ص‌۳۰۱ـ۳۰۲.
  8. برای‌ دیدن‌ فهرست‌ این‌ آثار رجوع کنید به همان‌، ج‌۲، ص‌۱۳۵ـ۱۶۷.

منابع