منابع و پی نوشتهای متوسط
رعایت سطح مخاطب عام متوسط است
ادبیات دانشنامه ای رعایت نشده
مقاله بدون شناسه یا دارای شناسه ضعیف است
مقاله مورد سنجش قرار گرفته است

ابوتمام شاعر: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
 
(یک نسخهٔ میانیِ همین کاربر نمایش داده نشده است)
سطر ۱: سطر ۱:
{{ضعیف}}
+
{{خوب}}
ابوتَمّام، حبیب بن اوس الطائى (۱۸۸-۲۳۱ ق) شاعر بزرگ [[امامیه|امامى]]؛
+
'''«حبیب بن اوس الطائى»''' معروف به '''«ابوتَمّام»''' (۱۸۸-۲۳۱ ق)، شاعر و ادیب بزرگ [[شیعه]] در قرن سوم قمری است. دربارۀ ابوتمام و [[شعر]] او آثار متعددی تدوین شده است. ابوتمام اشعار زیادی در مدح [[اهل بیت]] (علیهم‌السلام) سروده و به همین سبب رجال‌نویسان او را [[امامیه|امامی]] مذهب به شمار آورده‌اند.  
 
+
{{شناسنامه عالم
دربارۀ ابوتمام و شعر او آثار متعددی تدوین شده است.  
+
|نام کامل = ابوتمّام حبیب بن اوس طائى
 
+
||تصویر=
ابوتَمّام، حبیب بن اوس طائی در زندگی و شعر ابوتمام کمتر موضوعی می‌توان یافت که موجب گفت‌وگو و مشاجره میان محققان نشده باشد. خاندان مسیحی او، نام تغییر یافتۀ پدر او، تبارنامۀ طائی او که نزد برخی مورد تردید است، سفرهای بی‌شمار او از قاهره تا خراسان، تجددگرایی او در شعر، ابداع صنایع، تمایل به الفاظ غریب و کهن و در عین حال موفقیت در ساختن اشعاری دل‌انگیز، شهرت فراگیر، کسب ثروتهای کلان و حسادت دیگر شاعران... همه موجب شد که نظراتی سخت ضد و نقیض دربارۀ این شاعر ابراز گردد، سپس تعصباتی که به طرفداری یا بر ضد او پدیدار شد، خود بسیاری را به تدوین کتاب و رساله دربارۀ او واداشت. شاید یکی از عواملی که به آتش این منازعات دامن می‌زد، برآمدن شاعری همچون بحتری بود که هنر شاعری را نزد خود او آموخته بود: بحتری بسیاری را بر آن می‌داشت که با ابوتمام مقایسه‌اش کنند. بر اثر این مقایسه، اشعار این دو تن از جنبه‌های لغت، صنعت، مضمون و فصاحت با دقتی شگفت مورد بررسی دانشمندان شعرشناس قرار گرفت.  
+
|زادروز =  ۱۸۸ قمری
 
+
|زادگاه =  [[اصفهان]]
== زندگی‌نامه ==
+
|وفات =  ۲۳۱ قمری
ابوتمام در دهکدۀ جاسم، در نزدیکی [[دمشق]]، مطابق مشهور در خاندانی [[مسیحیت|نصرانی]] زاده شد. در تاریخ تولد او بین سال ۱۷۲ تا ۱۹۲ ق. اختلاف است. خود او گفته است که در ۱۹۰ ق. زاده شده؛ ولی فرزندش تمّام روایت کرده که تولد پدرش در ۱۸۸ ق. بوده است.  
+
|مدفن =  [[نجف]]
 +
|اساتید =  [[دیک الجن]]،...
 +
|شاگردان =  [[بحتری|ولید بن‌ عبید بُحتری]]،...
 +
|آثار = فحول الشعراء، الحماسة الطائیه، الاختیارات من شعر الشعراء، الاختیار من اشعار القبائل، الحماسة و الوحشیات،...  
 +
}}
 +
==زندگی‌نامه==
 +
ابوتمام حبیب بن اوس الطائى، در دهکدۀ جاسم، در نزدیکی [[دمشق]] و در خاندانی [[مسیحیت|نصرانی]] زاده شد. در تاریخ تولد او بین سال ۱۷۲ تا ۱۹۲ ق. اختلاف است. خود او گفته است که در ۱۹۰ ق. زاده شده؛ ولی فرزندش تمّام روایت کرده که تولد پدرش در ۱۸۸ ق. بوده است.  
  
اگر قول معروف را بپذیریم و بگوییم که خاندان او مسیحی بوده‌اند، ناچار این سؤال پیش می‌آید که او خود کی [[اسلام]] آورد؟ هنگامی که به مصر رفت، بیشتر در [[مسجد|مساجد]] روزگار می‌گذاشت و بدین‌سان، در اینکه آن هنگام دیگر مسلمان شده بود، تردید نمی‌توان کرد. از این‌رو باید تشرف او را به دین اسلام، در دمشق و در نوجوانی دانست.  
+
پدرش [[مسیحیت|مسیحی]] و نامش «ئزیوس» بود و در دمشق شراب فروشی می‌کرد. لیکن ابوتمام که مسلمان بود نام او را به أوس تبدیل نمود و از خاندان خود نسب نامه‌ای ارائه کرد که آنانرا به قبیله‌ طی می‌پیوست. این انتساب ابتدا مورد شک معاصران بود لیکن بعدها پذیرفته شد و او را طائی گفتند.
  
پس از آن، منابع ما به حضور او در مصر اشاره کرده‌اند، اما فروخ (ص ۲۵) می‌پندارد که او از دمشق به حمص رفت و به مدح خاندان ابن ابی عبدالکریم طائی که خود شاعر بود و نیز به هجای عتبة بن ابی‌عاصم پرداخت (مرزبانی، ''معجم''، ۱۰۶؛ نک‍ : امین، ۴ / ۴۹۶) و به شاعر معروف و شیعی مذهبی که به دیک‌الجن (د ۲۳۵ ق) شهرت داشت، پیوست و احتمالاً نزد او هنر شعرپردازی را آموخت و از او تأثیر بسیار پذیرفت (قس: فاخوری، ۳۵۷). بعید نیست که گرایش او به تشیع نیز از همین‌جا سرچشمه گرفته باشد. علاوه بر این، فروخ که قاطعانه او را غیرطائی می‌شمارد (همانجا)، گمان برده است که او در همین شهر و به سبب نزدیکی با خاندان طائی بنی عبدالکریم، از طریق ولاء، نسبت طائی یافت (قبلاً به پاسخهای تند خضرالطائی اشاره کرده‌ایم). مارگلیوث نیز بر آن است که رفتن او نزد بنی عبدالکریم پیش از سفر به مصر بوده است (EI1)، اما این امر با روایت ابن خلکان (۲ / ۲۱) مغایر است که از قول علی بن محمد بن عبدالکریم می‌گوید: «هنگامی که ابوتمام از مصر بازگشت و نزد ما آمد، این قصیده را سرود». بهبیتی (ص ۹۹-۱۰۰) نیز کوشیده است تا عدم امکان این امر را ثابت کند، به خصوص که شاعر در یکی از هجاهای عتبه از تأثیر شام و حجاز و مشرق در اشعار خود سخن می‌گوید (چ یونس، ۲۸۹، بیت ۱۱)، یعنی وی پیش از آن به همۀ این مناطق سفر کرده و شهرت فراوانی کسب کرده است. جز آنکه این عقیده نیز با این اشکال مواجه است که چگونه ابوتمام ثروتمند مغرور ــ که دیگر جز با بزرگان درنمی‌آمیخت و از مهاجات با شاعران دون پایه سربر می‌تافت ــ حاضر شده است امیری گمنام و شاعری گمنام‌تر را مدح و هجا گوید.  
+
اگر قول معروف را بپذیریم و بگوییم که خاندان او مسیحی بوده‌اند، این سؤال پیش می‌آید که او خود کی [[اسلام]] آورد؟ هنگامی که به [[مصر]] رفت، بیشتر در [[مسجد|مساجد]] روزگار می‌گذاشت و بدین‌سان، در اینکه آن هنگام دیگر مسلمان شده بود، تردید نمی‌توان کرد. از این‌رو باید تشرف او را به دین اسلام، در دمشق و در نوجوانی دانست.  
  
ابوتمام از دمشق یا حمص به مصر رفت. بهبیتی (ص ۶۱) تاریخ سفر او را، حدود سال ۱۹۵ ق و فروخ ۲۰۸ یا ۲۰۹ ق پنداشته است (ص ۲۶). بیشتر بر این اتفاق دارند که او در مسجد جامع (= مسجد عمرو بن عاص در فسطاط، نک‍ : همو، ۲۷) به سقایی مشغول شد (نک‍ : مثلاً ابن خلکان، ۲ / ۱۷؛ ابن عساکر، همانجا). صولی (همان، ۱۲۱) از قول خود او نقل می‌کند که نخستین شعر خود را در مصر و در مدح عیاش بن لَهیمه سروده است و عیاش ۰۰۰‘۵ درهم به او صله داده است. عیاش تنها یک‌بار در ۲۰۱ ق از جانب سلیمان بن غالب بر شرطۀ مصر گمارده شد (نک‍ : بهبیتی، ۵۸). باز معلوم نیست که وی این عیاش را چه زمان مدح گفته است، زیرا اگر در زمان عهده‌داری شرطۀ مصر باشد، باید سن ابوتمام را در آن هنگام، ۱۳ سال فرض کرد (مشروط بر آنکه تولد او را در ۱۷۲ ق نادرست پنداریم). گذشته از این روایتی که از قول ابوتمام نقل شده، باز شگفت می‌نماید، چگونه ممکن است جوانی، نخستین‌بار شعری به این استواری بسراید و ۰۰۰‘۵ درهم صله بگیرد؟ پس از چندی ابوتمام از عیاش که گویا پاداشی به او نمی‌داد، دلگیر شد و به عتاب (چ خیاط، ۳۹۵-۳۹۶) و سپس به هجو او (همان، ۴۸۸) پرداخت. گویی کینۀ عیاش چنان در دل شاعر استوار شده بود که حتی پس از مرگ عیاش هم وی را رها نکرد و باز به الفاظی تند هجایش گفت (همان، ۴۹۵-۴۹۶).  
+
پس از آن، منابع ما به حضور او در مصر اشاره کرده‌اند، اما فروخ می‌پندارد که او از دمشق به حمص رفت و به مدح خاندان ابن ابی عبدالکریم طائی که خود شاعر بود و نیز به هجای عتبة بن ابی‌عاصم پرداخت و به شاعر معروف و [[شیعه|شیعی]] مذهبی که به [[دیک الجن|دیک‌الجن]] (م، ۲۳۵ ق) شهرت داشت، پیوست و احتمالاً نزد او هنر شعرپردازی را آموخت و از او تأثیر بسیار پذیرفت. بعید نیست که گرایش او به [[تشیع]] نیز از همین‌جا سرچشمه گرفته باشد.
  
در مصر وی شاعر دیگری به نام یوسف سراج را نیز هجو کرده است (همان، ۴۸۹؛ جرجانی، ''الوساطة''، ۲۰)، اما هیچ خبری از این شاعر نداریم تا بتوانیم به کمک آن، زمان حضور ابوتمام را در آن دیار روشن سازیم. گویا در همین دیار بود که با عبدالله بن طاهر آشنا شد. عبدالله در ۲۱۱ ق ولایت مصر یافت و تا رجب ۲۱۲ که موفق به فرو نشاندن آشوبها شد، در آنجا بود و پس از آنکه امیرانی را از جانب خود بر مصر گمارد، آنجا را ترک گفت. کندی که این اخبار را نقل کرده (ص ۱۸۰-۱۸۴)، نخست به پیروزی عبدالله بر عبیدالله بن السری اشاره می‌کند و سپس قطعه‌ای از ابوتمام می‌آورد که در اثنای آن به این حوادث می‌کند و سپس قطعه‌ای از ابوتمام می‌آورد که در اثنای آن به این حوادث اشاره کرده است (همو، ۱۸۱؛ این قصیده در همۀ دیوانها نیست). این ماجرا، در محرم ۲۱۱ رخ داد. در جمادی‌الاول همان سال عبیداللـه به کلی تسلیم شد و روبه بغداد نهاد. این نکته را نیز ابوتمام در دو بیت ذکر کرده است (همو، ۱۸۳)، اما چنین به نظر می‌آید که این دو بیت، جزو همان قصیدۀ نخست باشد و بنابراین باید پنداشت که وی ماجراهای نخست را نیز ۵، ۶ ماه بعد به شعر درآورده است.  
+
ابوتمام سپس از دمشق یا حمص به مصر رفت. بهبیتی تاریخ سفر او را، حدود سال ۱۹۵ ق. و فروخ ۲۰۸ یا ۲۰۹ ق. پنداشته است. بیشتر بر این اتفاق دارند که او در مسجد جامع به سقایی مشغول شد. صولی از قول خود او نقل می‌کند که نخستین [[شعر]] خود را در مصر و در مدح عیاش بن لَهیمه سروده است و عیاش ۰۰۰‘۵ درهم به او صله داده است.
  
باز در همین کتاب، به شعری اشاره شده که ابوتمام در رثای عُمَیر بن ولید، از رجال خراسان سروده است. ابن‌عمیر، در ربیع‌الآخر ۲۱۴ در مصر به قتل رسید (همو، ۱۸۶)، در همین ایام عیسی بن یزید جلودی از نبردی گریخته، به فسطاط بازگشت و گرد آن را خندق زد. ابوتمام به همین سبب او را هجا گفته است (همو، ۱۸۷- ۱۸۸).  
+
وی پس از ۵ سال اقامت در مصر و احتمالاً دیدار از برخی شهرها، خاصه اسکندریه از آن دیار سخت دلگیر شد، و برآن شد که به سرزمین خویش باز گردد. در هر حال، ابوتمام به شام رفت و در آنجا به مدح بزرگان پرداخت. سپس ابوتمام در ۲۱۴ ق. به [[عراق]] وارد شده است.
  
اینک از یک سو می‌دانیم که ابوتمام ۵ سال در مصر بوده؛ عیاش را که گویا در ۲۰۱ ق صاحب شرطّ قاهره بوده، مدح و هجو گفته است؛ دیگر ممدوح او مطلب بن عبدالله خزاعی بوده که آخرین‌بار، در ۱۹۸ ق والی مصر شد. از سوی دیگر اخبار او با عبدالله بن طاهر نیز به سالهای ۲۱۱-۲۱۴ ق مربوط است. ازاین‌رو برخی پنداشته‌اند که او دوبار به مصر رفته، یکبار در کودکی و بار دیگر در ایام جوانی؛ هرچند که منابع ما به سفر دوم او اشاره نکرده‌اند (این نظر، ظاهراً از بهبیتی، ۶۲-۶۷، ۱۰۲-۱۰۳، سرچشمه گرفته است). وی پس از ۵ سال اقامت در مصر و احتمالاً دیدار از برخی شهرها، خاصه اسکندریه از آن دیار سخت دلگیر شد، در شعرش از احوال مصر نالید و بر خانواده، خاصه مادر که چشم به راه او بود، دل سوزانید (چ خیاط، ۴۷۲-۴۷۳) و با آنکه برخلاف انتظار، هنوز موفقیتی کسب نکرده بود، برآن شد که به سرزمین خویش باز گردد (قس: عبدالحق، ۱۷؛ فروخ، ۲۹).  
+
چون [[معتصم]] (حکومت: ۲۱۸-۲۲۷ ق) از موقعیت شعر و شاعری ابوتمام آگاه شد، او را به [[سامرا]] احضار کرد و در برابر سرودن شعر به وی جایزه داد و او را بر تمام شاعران مقدم داشت. او سپس به [[بغداد]] رفت و در آنجا نیز با ادبا و دانشمندان همنشین گردید.  
  
در هر حال، ابوتمام به شام رفت و در آنجا به مدح بزرگان پرداخت. از آن میان، ابوالمغیث موسی بن ابراهیم رافقی، مشهور است. چنانکه گذشت تعیین تاریخ ورود او به شام دشوار است. گاه آن را حدود سال ۲۱۵ ق نهاده‌اند (عبدالحق، همانجا؛ فروخ، ۳۰) و گاه در نخستین سالهای سدۀ ۳ ق. بهبیتی که بر این امر اصرار دارد، ناچار شده است که برخی از مدایح او را دربارۀ ابوالمغیث قبل از ولایت او بر دمشق (بعد از ۲۱۸ ق) نهد و برخی را و نیز هجاهای او را، حدود ۱۵ سال بعد (ص ۹۰-۹۵). ابوتمام در پایان یکی از قصایدی که به وی تقدیم کرده، شعر خویش را می‌ستاید و به ممدوح می‌گوید که به زودی خواهد دید چگونه اشعار او در بغداد جلوه خواهد کرد (چ عزام، ۲ / ۱۳۱)، گویی سر آن داشته که هرچه زودتر به خدمت ممدوحان ارجمندتر برسد.  
+
ابوتمام سرانجام در ایام [[واثق عباسی|واثق عباسی]]، در [[جمادی الاولی]] سال ۲۳۱ ق. در موصل درگذشت و ابونهشل بن حمید طوسى بر [[قبر]] او قبه‌اى بنا کرد.
  
هیچ وسیله‌ای نیست که بتوانیم مسیر او را دنبال کنیم. فروخ (همانجا) می‌پندارد که او در شام بود تا مأمون به آنجا رفت. بهبیتی (ص ۹۵) او را روانۀ رقه می‌کند. در هر حال وی گویا تا آن زمان هنوز به بغداد نرفته بوده و آرزوی رسیدن به آن دیار را در سر می‌پرورانده است، زیرا در یکی از قصایدی که در مدح محمد بن حسان ضبی سروده، می‌گوید اهلش در شامند، یارانش در فسطاط و آرزویش در بغداد است و او خود در رقه (چ عزام، ۳ / ۳۰۸-۳۱۱). پس از این، بهبیتی نمی‌داند چه گذشته است و ابوتمام تا ۲۱۱ ق در کجا بوده است. از این‌رو، دوره‌ای مبهم فرض کرده که در خلال آن، شاعر در جست‌وجوی نام و مال، میان عراق و خراسان و شام در تردد بوده و احتمالاً کتابهای خود را نیز در همین ایام تألیف کرده است، بنی عبدالکریم را در همین زمان مدح گفته و... باز به گمان او، وی دوباره در ۲۱۰ ق به مصر بازگشته است (ص ۹۸-۱۰۲). وی در این باب، به روایاتی که ما دربارۀ عبدالله بن طاهر نقل کردیم، استناد کرده است.  
+
==شعر ابوتمام==
 +
گفته‌اند که ابوتمام شاعری ظریف، خوش طبع، فاضل، فصیح و در زمان خودش در فصاحت و [[بلاغت]] بی‌بدیل بود و غیر از [[قصیده|قصاید]] و [[قطعه (شعر)|مقاطع]]، چهارده هزار ارجوزه از عرب را حفظ داشت و او در صناعت [[شعر]] محلى منیع و مرتبتى رفیع داشت. ششصد قصیده و هشتصد مقطوعه برای او شمرده‌اند.
  
اینکه تقریباً به قطع می‌توان گفت که ابوتمام در ۲۱۴ ق به عراق وارد شده است. آیا سفر او همراه محمد بن حسان ضبی از شام به بغداد، نخستین سفر وی به عراق بود؟ در این سفر که قسمتی از آن با کشتی انجام شد، ابن‌حسان نقل می‌کند که شاعر چگونه منجم همراه وی را آزار می‌داد و به استهزا می‌گرفت (نک‍ : ابن معتز، ۲۸۳).  
+
بسیاری از ابیات [[دیوان (شعر)|دیوان]] ابوتمّام به مَثَل سائر تبدیل شده و در زبان مردم جاری گشته و به کتب مختلف راه یافته و جزو شواهد لغوی، [[صرف|صرفی]]، [[علم نحو|نحوی]]، بلاغی و شعری نویسندگان بزرگ شده است.
  
 +
او در نظم معانی و عمق و وسعت خیال و استحکام اسلوب و انسجام مطالب و فصاحت لفظ و حسن انتخاب اوزان و قوافی، یگانه‌ی روزگار بود. بعضی او را از متنبّی و [[بحتری]] برتر شمرده‌اند. بحتری شاگردش می‌گفت قصاید خوب ابوتمام از قصاید خوب من عالیتر است اما قصائد بد من از بدهای او بهتر است. [[ابوالعلاء معری]] او و متنبّی را دو حیکم عرب خوانده است. قصائد او شامل بعضی وقایع مثل فتح عموریه و شکست بابک خرمی و قتل افشین و مازیار است و مکمل متون تاریخی به شمار می‌رود.
  
[[احمد بن علی نجاشی|نجاشى]] و [[علامه حلی|علامه]] (در [[خلاصة الاقوال (کتاب)|خلاصه]]) فرموده که ابوتمام امامى بود و براى [[اهل بیت]] شعر بسیار گفته و احمد بن الحسین نقل کرده که نسخه کهنه‌اى را دیدم که شاید در ایام ابوتمام یا قریب به آن نوشته شده بود و در آن قصیده‌اى بود از ابوتمام که ذکر کرد در آن [[ائمه اطهار]] علیهم‌السلام را تا حضرت ابوجعفر [[امام جواد]] علیه‌السلام و تجاوز از آن حضرت نکرده؛ زیرا که در ایام آن حضرت وفات کرده؛ و [[جاحظ]] در (کتاب حیوان) گفته که [[حدیث]] کرد مرا ابوتمام و او از رؤساى [[رافضى|رافضه]] بود، انتهى.<ref> رجال علامه حلی، ص ۶۱.</ref>
+
ابراهیم بن مدبر با آن که از اهل علم و [[معرفت]] و ادب بود، از اشعار او چیزى حفظ نمى‌کرد، چه آنکه او را دشمن مى‌داشت و گاهى او را [[سب و فحش دادن|سب]] و [[لعن]] مى‌کرد. روزى شخصى چند شعر از اشعار ابوتمام بدون نسبت به وى از براى ابراهیم خواند، ابراهیم را خوش آمد و فرزند خود را امر کرد که آن اشعار را در پشت کتابى بنویسد، پس از آن که آن اشعار نوشته شد، بعضى گفتند: ایها الامیر! این اشعار از ابوتمام است. ابراهیم چون این بشنید فرزند خود را گفت که آن صفحه را پاره کند. [[مسعودی|مسعودى]] این عمل را از ابن مدبر نپسندیده، فرموده که این عمل از او قبیح است، چه عاقل باید اخذ فایده کند، چه از دشمن باشد یا دوست، از وضیع باشد یا شریف.
  
 +
ابوتمام اشعار زیادی در مدح [[اهل بیت]] (علیهم‌السّلام) سروده و به همین سبب رجال‌نویسان او را [[امامیه|امامی]] مذهب به شمار آورده‌اند. و [[جاحظ]] در کتاب «حیوان» گفته که [[حدیث]] کرد مرا ابوتمام و او از رؤساى [[رافضى|رافضه]] بود.
  
و بالجمله: ابوتمام صاحب حماسه اوحد عصر خویش بوده در فصاحت و [[بلاغت]]، گویند چهارده هزار ارجوزه از عرب از حفظ داشته و غیر از [[قصیده|قصاید]] و مقاطیع و او را در صناعت [[شعر]] محلى منیع و مرتبتى رفیع است.  
+
[[احمد بن علی نجاشی|نجاشى]] و [[علامه حلی|علامه حلی]] گفته اند که ابوتمام امامى بود و براى اهل بیت شعر بسیار گفته و احمد بن الحسین نقل کرده که نسخه کهنه‌اى را دیدم که شاید در ایام ابوتمام یا قریب به آن نوشته شده بود و در آن قصیده‌اى بود از ابوتمام که ذکر کرد در آن [[ائمه اطهار]] علیهم‌السلام را تا حضرت ابوجعفر [[امام جواد]] علیه‌السلام و تجاوز از آن حضرت نکرده؛ زیرا که در ایام آن حضرت وفات کرده است. [[علامه امینی]] در [[الغدیر]] چهل و پنج بیت از قصیده‌ی رائیه‌ی هفتاد و سه بیتی او را در مناقب [[حضرت علی]] (علیه السلام) و اخبار غدیر نقل کرده است.
  
و ابراهیم بن مدبر با آن که از اهل علم و [[معرفت]] و ادب بود، از اشعار او چیزى حفظ نمى‌کرد، چه آن که او را دشمن مى‌داشت و گاهى او را [[سب و فحش دادن|سب]] و لعن مى‌کرد. روزى شخصى چند شعر از اشعار ابوتمام بدون نسبت به وى از براى ابراهیم خواند، ابراهیم را خوش آمد و فرزند خود را امر کرد که آن اشعار را در پشت کتابى بنویسد، پس از آن که آن اشعار نوشته شد، بعضى گفتند: ایها الامیر! این اشعار از ابوتمام است. ابراهیم چون این بشنید فرزند خود را گفت که آن صفحه را پاره کند. 
+
نمونه ای از اشعار ابوتمام در مدح اهل بیت علیهم‌السلام چنین است:{{بیت|رَبِّی اللهُ و الأمِینُ نَبیی|  
 
 
[[مسعودی|مسعودى]] این عمل را از ابن مدبر نپسندیده، فرموده که این عمل از او قبیح است، چه عاقل باید اخذ فایده کند چه از دشمن باشد یا دوست، از وضیع باشد یا شریف..<ref> مروج الذهب، ۳/۴۸۵.</ref> 
 
 
 
و وفات کرد ابوتمام در ایام [[واثق عباسی|واثق]]، سنه دویست و سى و یک در موصل و ابونهشل بن حمید طوسى بر قبر او قبه‌اى بنا کرد.<ref> مراة الجنان، یافعى، ۲/۷۹، ذیل حوادث سال ۲۳۱.</ref>
 
 
 
==مدح اهل بیت در شعر ابوتمام==
 
{{بیت|رَبِّی اللهُ و الأمِینُ نَبیی|  
 
 
صفوة الله و الوصی إمامِی}}
 
صفوة الله و الوصی إمامِی}}
 
{{بیت|ثُمَّ سبطا مُحمَّد تالیاه ثالثاه|
 
{{بیت|ثُمَّ سبطا مُحمَّد تالیاه ثالثاه|
سطر ۶۳: سطر ۶۵:
 
ذو الجلالِ والإکرامِ}}
 
ذو الجلالِ والإکرامِ}}
  
==پانویس==
+
==آثار و تألیفات==
<references />
+
آثار منسوب به ابوتمام، علاوه بر [[دیوان (شعر)|دیوان]] اشعارش، عبارتند از:
 +
 
 +
#فحول الشعراء، ابوتمام در کتاب فحول الشعراء درباره عده زیادی از شعرای [[جاهلیت|جاهلی]] مخضرم (شاعرانی که هر دو دوره جاهلیت و اسلام را درک کردند) و اسلامی بحث کرده است.
 +
#الحماسة الطائیه
 +
#الاختیارات من شعر الشعراء
 +
#الاختیار من اشعار القبائل
 +
#الحماسة و الوحشیات
 +
#الحماسة الاولی، شامل ۷۴۷۰ [[بیت (شعر)|بیت]] که در [[خراسان]] برای عبدالله بن طاهر سروده و علی بن محمد عدوی شمشاطی آن‌را شرح کرده است.
 +
#الحماسة الثانیة الکبری، ابوتمام آن را برای ابوالوفاء ابن سلمه پس از بازگشتش از خراسان، در همدان سروده و در ده باب می‌باشد که به نام باب نخست آن، حماسه نام گرفته است و نه باب دیگر آن، مراثی، ادب، تشبیب، هجاء، اضیاف (اضافات)، مدایح، صفات، سیر، ملح و مذمت زنان می‌باشد.
 +
#نقائض جریر و الاخطل
 +
#تحفة الزائر.
 
==منابع==
 
==منابع==
 
 
*[https://www.cgie.org.ir/fa/article/226359/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85 "ابو تمام"، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی].
 
*[https://www.cgie.org.ir/fa/article/226359/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85 "ابو تمام"، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی].
 
*[[شیخ عباس قمی]]، [[منتهى الآمال (کتاب)|منتهی الآمال]]، قسمت دوم، باب یازدهم: در تاریخ حضرت جواد علیه‌السلام.
 
*[[شیخ عباس قمی]]، [[منتهى الآمال (کتاب)|منتهی الآمال]]، قسمت دوم، باب یازدهم: در تاریخ حضرت جواد علیه‌السلام.
*[http://www.shoaraa.com/poem-9930.html#down شعراء اهل البیت].
+
*"ابوتمام حبیب بن اوس بن حارث طائی"، دائرةالمعارف مؤلفان اسلامی، ج۱، ص۲۴۰.
 
+
*دائرةالمعارف تشیع، گروه نویسندگان، تهران: حکمت، چاپ اول.
 
{{سنجش کیفی
 
{{سنجش کیفی
 
|سنجش=شده
 
|سنجش=شده
سطر ۸۴: سطر ۹۵:
 
|رده= دارد
 
|رده= دارد
 
}}
 
}}
 
+
[[رده:علمای قرن سوم]][[رده:شعرای عرب]]
[[رده: ادبیات عرب]]
+
[[رده:شعرای اهل البیت]][[رده:ادیبان]]
[[رده:شعرای عرب]]
 
[[رده:شعرای اهل البیت]]
 
 
[[Category:اصحاب اهل البیت علیهم السلام]]
 
[[Category:اصحاب اهل البیت علیهم السلام]]
 
[[رده: مقاله های مرتبط به دانشنامه]]
 
[[رده: مقاله های مرتبط به دانشنامه]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۲ ژوئیهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۱۲:۱۰

«حبیب بن اوس الطائى» معروف به «ابوتَمّام» (۱۸۸-۲۳۱ ق)، شاعر و ادیب بزرگ شیعه در قرن سوم قمری است. دربارۀ ابوتمام و شعر او آثار متعددی تدوین شده است. ابوتمام اشعار زیادی در مدح اهل بیت (علیهم‌السلام) سروده و به همین سبب رجال‌نویسان او را امامی مذهب به شمار آورده‌اند.

نام کامل ابوتمّام حبیب بن اوس طائى
زادروز ۱۸۸ قمری
زادگاه اصفهان
وفات ۲۳۱ قمری
مدفن نجف

Line.png

اساتید

دیک الجن،...

شاگردان

ولید بن‌ عبید بُحتری،...

آثار

فحول الشعراء، الحماسة الطائیه، الاختیارات من شعر الشعراء، الاختیار من اشعار القبائل، الحماسة و الوحشیات،...

زندگی‌نامه

ابوتمام حبیب بن اوس الطائى، در دهکدۀ جاسم، در نزدیکی دمشق و در خاندانی نصرانی زاده شد. در تاریخ تولد او بین سال ۱۷۲ تا ۱۹۲ ق. اختلاف است. خود او گفته است که در ۱۹۰ ق. زاده شده؛ ولی فرزندش تمّام روایت کرده که تولد پدرش در ۱۸۸ ق. بوده است.

پدرش مسیحی و نامش «ئزیوس» بود و در دمشق شراب فروشی می‌کرد. لیکن ابوتمام که مسلمان بود نام او را به أوس تبدیل نمود و از خاندان خود نسب نامه‌ای ارائه کرد که آنانرا به قبیله‌ طی می‌پیوست. این انتساب ابتدا مورد شک معاصران بود لیکن بعدها پذیرفته شد و او را طائی گفتند.

اگر قول معروف را بپذیریم و بگوییم که خاندان او مسیحی بوده‌اند، این سؤال پیش می‌آید که او خود کی اسلام آورد؟ هنگامی که به مصر رفت، بیشتر در مساجد روزگار می‌گذاشت و بدین‌سان، در اینکه آن هنگام دیگر مسلمان شده بود، تردید نمی‌توان کرد. از این‌رو باید تشرف او را به دین اسلام، در دمشق و در نوجوانی دانست.

پس از آن، منابع ما به حضور او در مصر اشاره کرده‌اند، اما فروخ می‌پندارد که او از دمشق به حمص رفت و به مدح خاندان ابن ابی عبدالکریم طائی که خود شاعر بود و نیز به هجای عتبة بن ابی‌عاصم پرداخت و به شاعر معروف و شیعی مذهبی که به دیک‌الجن (م، ۲۳۵ ق) شهرت داشت، پیوست و احتمالاً نزد او هنر شعرپردازی را آموخت و از او تأثیر بسیار پذیرفت. بعید نیست که گرایش او به تشیع نیز از همین‌جا سرچشمه گرفته باشد.

ابوتمام سپس از دمشق یا حمص به مصر رفت. بهبیتی تاریخ سفر او را، حدود سال ۱۹۵ ق. و فروخ ۲۰۸ یا ۲۰۹ ق. پنداشته است. بیشتر بر این اتفاق دارند که او در مسجد جامع به سقایی مشغول شد. صولی از قول خود او نقل می‌کند که نخستین شعر خود را در مصر و در مدح عیاش بن لَهیمه سروده است و عیاش ۰۰۰‘۵ درهم به او صله داده است.

وی پس از ۵ سال اقامت در مصر و احتمالاً دیدار از برخی شهرها، خاصه اسکندریه از آن دیار سخت دلگیر شد، و برآن شد که به سرزمین خویش باز گردد. در هر حال، ابوتمام به شام رفت و در آنجا به مدح بزرگان پرداخت. سپس ابوتمام در ۲۱۴ ق. به عراق وارد شده است.

چون معتصم (حکومت: ۲۱۸-۲۲۷ ق) از موقعیت شعر و شاعری ابوتمام آگاه شد، او را به سامرا احضار کرد و در برابر سرودن شعر به وی جایزه داد و او را بر تمام شاعران مقدم داشت. او سپس به بغداد رفت و در آنجا نیز با ادبا و دانشمندان همنشین گردید.

ابوتمام سرانجام در ایام واثق عباسی، در جمادی الاولی سال ۲۳۱ ق. در موصل درگذشت و ابونهشل بن حمید طوسى بر قبر او قبه‌اى بنا کرد.

شعر ابوتمام

گفته‌اند که ابوتمام شاعری ظریف، خوش طبع، فاضل، فصیح و در زمان خودش در فصاحت و بلاغت بی‌بدیل بود و غیر از قصاید و مقاطع، چهارده هزار ارجوزه از عرب را حفظ داشت و او در صناعت شعر محلى منیع و مرتبتى رفیع داشت. ششصد قصیده و هشتصد مقطوعه برای او شمرده‌اند.

بسیاری از ابیات دیوان ابوتمّام به مَثَل سائر تبدیل شده و در زبان مردم جاری گشته و به کتب مختلف راه یافته و جزو شواهد لغوی، صرفی، نحوی، بلاغی و شعری نویسندگان بزرگ شده است.

او در نظم معانی و عمق و وسعت خیال و استحکام اسلوب و انسجام مطالب و فصاحت لفظ و حسن انتخاب اوزان و قوافی، یگانه‌ی روزگار بود. بعضی او را از متنبّی و بحتری برتر شمرده‌اند. بحتری شاگردش می‌گفت قصاید خوب ابوتمام از قصاید خوب من عالیتر است اما قصائد بد من از بدهای او بهتر است. ابوالعلاء معری او و متنبّی را دو حیکم عرب خوانده است. قصائد او شامل بعضی وقایع مثل فتح عموریه و شکست بابک خرمی و قتل افشین و مازیار است و مکمل متون تاریخی به شمار می‌رود.

ابراهیم بن مدبر با آن که از اهل علم و معرفت و ادب بود، از اشعار او چیزى حفظ نمى‌کرد، چه آنکه او را دشمن مى‌داشت و گاهى او را سب و لعن مى‌کرد. روزى شخصى چند شعر از اشعار ابوتمام بدون نسبت به وى از براى ابراهیم خواند، ابراهیم را خوش آمد و فرزند خود را امر کرد که آن اشعار را در پشت کتابى بنویسد، پس از آن که آن اشعار نوشته شد، بعضى گفتند: ایها الامیر! این اشعار از ابوتمام است. ابراهیم چون این بشنید فرزند خود را گفت که آن صفحه را پاره کند. مسعودى این عمل را از ابن مدبر نپسندیده، فرموده که این عمل از او قبیح است، چه عاقل باید اخذ فایده کند، چه از دشمن باشد یا دوست، از وضیع باشد یا شریف.

ابوتمام اشعار زیادی در مدح اهل بیت (علیهم‌السّلام) سروده و به همین سبب رجال‌نویسان او را امامی مذهب به شمار آورده‌اند. و جاحظ در کتاب «حیوان» گفته که حدیث کرد مرا ابوتمام و او از رؤساى رافضه بود.

نجاشى و علامه حلی گفته اند که ابوتمام امامى بود و براى اهل بیت شعر بسیار گفته و احمد بن الحسین نقل کرده که نسخه کهنه‌اى را دیدم که شاید در ایام ابوتمام یا قریب به آن نوشته شده بود و در آن قصیده‌اى بود از ابوتمام که ذکر کرد در آن ائمه اطهار علیهم‌السلام را تا حضرت ابوجعفر امام جواد علیه‌السلام و تجاوز از آن حضرت نکرده؛ زیرا که در ایام آن حضرت وفات کرده است. علامه امینی در الغدیر چهل و پنج بیت از قصیده‌ی رائیه‌ی هفتاد و سه بیتی او را در مناقب حضرت علی (علیه السلام) و اخبار غدیر نقل کرده است.

نمونه ای از اشعار ابوتمام در مدح اهل بیت علیهم‌السلام چنین است:

رَبِّی اللهُ و الأمِینُ نَبیی صفوة الله و الوصی إمامِی

ثُمَّ سبطا مُحمَّد تالیاه ثالثاه وَ عَلی و باقِرِ العِلم حَامِی

والتَّقی الزَّکی جعفر الطَیبِ مَأوَى المُعتَرِ والمُعتَامِ

ثُمَّ مُوسَى ثم الرِّضا عَلَم الفَضلِ الذی طَالَ سَائر الأعلامِ

والمُصَفَّى مُحمَّد بن عَلی والمُعَرَّى من کلِّ سُوء و ذامِ

والزَّکی الإمام مع نجله ثم ابنه القَائِمِ مَولى الأنام نُورُ الظلامِ

أُبرِزَتْ منه رَأفَةُ اللهِ بالنَّاسِ لِتَرک الظَّلام بَدْر التمامِ

فَرْعُ صِدقٍ نَما إلى الرُّتبة القُصْوَى وفَرعُ النَّبی لا شَک نَامِی

فهو ماضٍ عَلى البَدیهة بالفَیصَلِ مِن رأی هبرزی هَمَامِ

عَالِمٌ بالأمور غَارَتْ فلم تَنْجُمُ وماذا یکونُ فی الإنجامِ

هؤلاء الأُلَى أقام بهم حُجَّتُهُ ذو الجلالِ والإکرامِ

آثار و تألیفات

آثار منسوب به ابوتمام، علاوه بر دیوان اشعارش، عبارتند از:

  1. فحول الشعراء، ابوتمام در کتاب فحول الشعراء درباره عده زیادی از شعرای جاهلی مخضرم (شاعرانی که هر دو دوره جاهلیت و اسلام را درک کردند) و اسلامی بحث کرده است.
  2. الحماسة الطائیه
  3. الاختیارات من شعر الشعراء
  4. الاختیار من اشعار القبائل
  5. الحماسة و الوحشیات
  6. الحماسة الاولی، شامل ۷۴۷۰ بیت که در خراسان برای عبدالله بن طاهر سروده و علی بن محمد عدوی شمشاطی آن‌را شرح کرده است.
  7. الحماسة الثانیة الکبری، ابوتمام آن را برای ابوالوفاء ابن سلمه پس از بازگشتش از خراسان، در همدان سروده و در ده باب می‌باشد که به نام باب نخست آن، حماسه نام گرفته است و نه باب دیگر آن، مراثی، ادب، تشبیب، هجاء، اضیاف (اضافات)، مدایح، صفات، سیر، ملح و مذمت زنان می‌باشد.
  8. نقائض جریر و الاخطل
  9. تحفة الزائر.

منابع