اهل سنت و جماعت
اهل سنت و جماعت نامی است که پیروان آن برای شناساندن جامعهٔ خود به کار می‌برند. در این ترکیب، «سنت» به پیروی از قرآن و سیرهٔ پیامبر صلی الله علیه وآله در برابر بدعت گفته می‌شود و «جماعت» به همراهی با بدنهٔ امت و پرهیز از تفرقه اشاره دارد. این اصطلاح در سده‌های نخست اسلامی در برابر گروه‌هایی چون خوارج، مرجئه و معتزله شکل گرفت و از سدهٔ چهارم و پنجم هجری، با گسترش کلام اشعری، به نامی فراگیر بدل شد. اهل سنت در فقه به چهار مذهب حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی و در کلام به دو شاخهٔ اشاعره و ماتریدیه تقسیم می‌شوند و در کنار آنان اهل حدیث و گرایش‌های صوفیانه نیز جای دارند. تفاوت بنیادی آنان با شیعهٔ امامیه در مسئلهٔ امامت و عصمت امامان است.[۱]
محتویات
وجه تسمیه
«سنت» در برابر «بدعت» به راه و روش پیامبر صلی الله علیه وآله و صحابه او گفته می‌شود و «جماعت» به اجتماع مسلمانان و همراهی با بدنهٔ امت اشاره دارد. از این رو، این عنوان هم بر پایبندی به سنت و هم بر وحدت امت دلالت می‌کند. در روایتی که در سنن ابو داود و سنن ترمذی آمده است، پیامبر صلی الله علیه وآله یاران خود را به پیروی از سنت خویش و سنت خلفای راشدین فرا خوانده است: «فَعَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ الْمَهْدِيِّينَ»؛ «پس بر شما باد به سنت من و سنت خلفای راشدینِ هدایت‌یافته». در نقلی دیگر در صحیح مسلم، مرگ بدون بیعت با امام، مرگ جاهلی خوانده شده است: «وَمَنْ مَاتَ وَلَيْسَ فِي عُنُقِهِ بَيْعَةٌ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً»؛ «و هر کس بمیرد و بیعتی بر گردن او نباشد، به مرگ جاهلی مرده است».[۲]
تطور تاریخی
در سدهٔ نخست هجری، مسلمانان خود را بیشتر «امت» و «مؤمنان» می‌نامیدند و مرزبندی فرقه‌ای هنوز شکل نگرفته بود. با ظهور خوارج در نیمهٔ دوم سدهٔ اول و سپس مرجئه، قدریه و معتزله در سدهٔ دوم، جریان اکثریت به نامی برای تمایز خود نیاز پیدا کرد.[۳]
در روایت تاریخی اهل سنت، خلافت با انتخاب ابوبکر در واقعه سقیفه بنی ساعده آغاز می‌شود. بر پایهٔ گزارش تاریخ‌نگاران، گروهی از صحابه پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله در سقیفه با ابوبکر بیعت کردند؛ پس از او عمر بن خطاب، عثمان بن عفان و امام علی علیه‌السلام در شمار خلفای نخستین جای گرفتند.[۴]
در سدهٔ سوم، بحث دربارهٔ خلافت، صفات خدا و خلق قرآن مرزهای مکتبی را روشن‌تر کرد. در سدهٔ چهارم، ابوالحسن اشعری و ابو منصور ماتریدی اصول اعتقادی اهل سنت را با روش کلامی نظام‌مند کردند و از آن پس این عنوان بر اشاعره و ماتریدیه نیز اطلاق شد.[۵]
روایت افتراق امت نیز در پیدایش این نام اثر داشت. این روایت در سنن ابو داود و سنن ترمذی و مسند احمد نقل شده است: «سَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ مِلَّةً»؛ «امت من به هفتاد و سه گروه تقسیم خواهد شد». در برخی طرق افزوده شده که تنها یک گروه نجات می‌یابد و عالمان اهل سنت آن گروه را اهل سنت و جماعت دانسته‌اند. عبدالقاهر بغدادی در الفرق بین الفرق همین معیار را برای شناسایی فرقهٔ ناجیه به کار می‌برد.[۶]
اصول اعتقادی
در عقاید مشترک اهل سنت، توحید و یگانگی خداوند، نبوت، معاد، وحی و حجیت قرآن جای دارد. آنان قرآن را کلام خدا و غیرمخلوق می‌دانند و در صفات الهی دو رویکرد دارند: اهل حدیث صفات خبری را بدون تأویل و تشبیه می‌پذیرند و بیشتر اشاعرهٔ متأخر آن‌ها را تأویل می‌کنند. در تعریف ایمان نیز اختلاف دارند: اشاعره و ماتریدیان آن را تصدیق قلبی و اهل حدیث قول و عمل می‌دانند. در افعال بندگان، اشاعره نظریهٔ «کسب» را برگزیدند و ماتریدیان در پاره‌ای وجوه به اختیار انسان نزدیک‌تر شدند.[۷]
عدالت صحابه از ارکان اندیشهٔ اهل سنت است. بر پایهٔ این آموزه، صحابه در نقل حدیث و شهادت عادل شمرده می‌شوند و سبّ آنان جایز نیست؛ ابن حجر عسقلانی این اصل را در مقدمهٔ الاصابة با آیات و روایات مستند کرده است. در برابر، شیعه عدالت همهٔ صحابه را نمی‌پذیرد و میان پایبندان به امامت و دیگران تفاوت می‌گذارد.[۸]
خلافت در اندیشهٔ اهل سنت به ادارهٔ امت مربوط است و بر بیعت یا انتخاب اهل حل و عقد استوار می‌شود. ماوردی در الأحکام السلطانیة نصب امام را واجب و راه آن را انتخاب اهل اختیار یا عهد پیشین می‌شمارد.[۹]
مذاهب فقهی
فقه اهل سنت در چهار مذهب بزرگ تدوین شد: حنفی به پیشوایی ابوحنیفه، مالکی به پیشوایی مالک بن انس، شافعی به پیشوایی محمد بن ادریس شافعی و حنبلی به پیشوایی احمد بن حنبل. این مذاهب در سدهٔ دوم و سوم هجری شکل گرفتند و در سده‌های بعد گستردند. هر چهار مذهب در اصول همسو و در ترتیب منابع مختلف‌اند؛ همه قرآن و سنت را اصل می‌دانند، اجماع را حجت می‌شمارند و بیشترشان قیاس را می‌پذیرند. حنفیان بر قیاس و استحسان، شافعیان بر اجماع و حنبلیان بر نقل تأکید بیشتری دارند. اجتهاد و تقلید نیز در سده‌های بعد در این مذاهب سامان یافت.[۱۰]
تنوع درونی
اهل سنت و جماعت بدنهٔ یکدست نیست. اشاعره پیرو ابوالحسن اشعری و ماتریدیه پیرو ابو منصور ماتریدی، دو مدرسهٔ کلامی اصلی آن‌اند. ماتریدیان در مسئلهٔ تکوین و پاره‌ای احکام ایمان با اشاعره اختلاف دارند. اهل حدیث بر ظاهر نصوص و سیرهٔ سلف تکیه می‌کند و کلام و تأویل را نقد می‌کند؛ ابن تیمیه و پیروان او در این خط قرار دارند. تصوف نیز جریانی درون اهل سنت است که بر تهذیب نفس تأکید می‌کند و در بسیاری از سرزمین‌ها با فقه و کلام آنان درآمیخت.[۱۱]
تفاوت با شیعه
بنیادی‌ترین تفاوت، مسئلهٔ امامت است. شیعه امامت را امری الهی و مبتنی بر نص می‌شمارد و امامان دوازده‌گانه را معصوم و منصوب از سوی خدا می‌داند؛ اهل سنت آن را به انتخاب امت یا اهل حل و عقد و بیعت واگذار می‌کند و عصمت مطلق را ویژهٔ پیامبران می‌شمارد.[۱۲]
دومین تفاوت، جایگاه صحابه و مرجعیت دینی است. شیعه اهل البیت علیهم‌السلام را مرجع دینی امت می‌شمارد و به حدیث ثقلین و حدیث غدیر استناد می‌کند؛ اهل سنت سنت صحابه و اجماع امت را در کنار قرآن و سنت پیامبر حجت می‌داند.[۱۳]
نگاه شیعه
شیعه امامیه اهل سنت را مسلمان و اهل قبله می‌شمارد و اختلاف را در مسئلهٔ امامت می‌داند، نه در اصل اسلام. شیخ مفید در اوائل المقالات، امامیه را در امامت پیرو نص معرفی می‌کند. در برابر، منابع کهن اهل سنت نیز شیعه را در شمار فرقه‌های امت آورده و برخی عقاید آن را نقد کرده‌اند؛ بغدادی در الفرق بین الفرق و شهرستانی در الملل والنحل چنین رویکردی دارند.[۱۴]
وحدت امت
قرآن مسلمانان را به وحدت فرا خوانده است: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا»؛ «و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید». مفسران شیعه آن را پشتوانهٔ همبستگی امت دانسته و ناظر به پرهیز از اختلاف‌های فرقه‌ای خوانده‌اند.[۱۵]
پانویس
- ↑ بغدادی، الفرق بین الفرق؛ شهرستانی، الملل والنحل.
- ↑ ابو داود، السنن، کتاب السنة؛ ترمذی، السنن، کتاب العلم؛ مسلم، صحیح مسلم، کتاب الإمارة.
- ↑ اشعری، مقالات الإسلامیین؛ شهرستانی، الملل والنحل.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۱۱ هجری؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲.
- ↑ اشعری، مقالات الإسلامیین؛ ماتریدی، کتاب التوحید؛ تفتازانی، شرح العقائد النسفیة.
- ↑ ابو داود، السنن، کتاب السنة؛ ترمذی، السنن، کتاب الإیمان؛ احمد بن حنبل، المسند؛ بغدادی، الفرق بین الفرق.
- ↑ اشعری، مقالات الإسلامیین؛ تفتازانی، شرح العقائد النسفیة؛ شهرستانی، الملل والنحل.
- ↑ ابن حجر عسقلانی، الاصابة، ج۱، مقدمه؛ مفید، اوائل المقالات.
- ↑ ماوردی، الأحکام السلطانیة.
- ↑ ابن خلدون، المقدمة، فصل فی الفقه؛ شهرستانی، الملل والنحل.
- ↑ تفتازانی، شرح العقائد النسفیة؛ ماتریدی، کتاب التوحید؛ ابن تیمیه، مجموع الفتاوى.
- ↑ کلینی، الکافی، کتاب الحجة؛ حلی، منهاج الکرامة؛ ماوردی، الأحکام السلطانیة.
- ↑ امینی، الغدیر، ج۱؛ ابن حجر عسقلانی، الاصابة، ج۱، مقدمه.
- ↑ مفید، اوائل المقالات؛ بغدادی، الفرق بین الفرق؛ شهرستانی، الملل والنحل.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۲؛ طباطبایی، المیزان، ج۳.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن تیمیه، احمد؛ مجموع الفتاوى، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
- ابن حجر عسقلانی، احمد؛ الاصابة فی تمییز الصحابة، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۱.
- ابن خلدون، عبدالرحمن؛ المقدمة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- ابو داود، سلیمان؛ السنن، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
- اشعری، علی بن اسماعیل؛ مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، بیروت: دار الکتاب العربی، بی‌تا؛ ج۱.
- بغدادی، عبدالقاهر؛ الفرق بین الفرق، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
- تفتازانی، مسعود؛ شرح العقائد النسفیة، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
- حلی، حسن بن یوسف؛ منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۲۰ق.
- شهرستانی، محمد؛ الملل والنحل، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق؛ ج۳.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۲.
- طبری، محمد؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۳.
- کلینی، محمد؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
- ماتریدی، محمد؛ کتاب التوحید، بیروت: دار المشرق، ۱۹۷۰م.
- ماوردی، علی؛ الأحکام السلطانیة، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- مفید، محمد؛ اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
- یعقوبی، احمد؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۲.
