ضربت خوردن حضرت علی علیه السلام در مسجد کوفه

تقویم هجری قمری

روز واقعه:19 رمضان

سال ۴۰ هجری قمری

در شب نوزدهم ماه رمضان سال ۴۰ هجری قمری، ابن ملجم مرادى از بازماندگان خوارج، در مسجد کوفه ضربتى را بر فرق مبارک امام علی علیه‌السلام وارد ساخت. امام علیه‌السلام سرانجام در اثر زخم و زهر شمشیر او، دو شب بعد در ۲۱ رمضان به شهادت رسید. در منابع، این شب با تعبیر «لیلة الضربة» (شب ضربت) و نیز «اللیلة التی ضُرِب فی صَبیحتها» (شبی که در بامدادش ضربت خورد) خوانده شده است.

شرح واقعه

عبدالرحمن بن ملجم مرادی از گروه خوارج با سه نفر دیگر در مکه معظمه با هم‌ پیمان بسته و هم سوگند شدند که سه شخصیت مؤثر در جامعه اسلامی، یعنی امام علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام، معاویه بن ابی‌سفیان و عمرو بن عاص را در یک شب واحد ترور کرده و آن‌ها را به قتل رسانند. هر کدام به سوی شهرهای محل مأموریت خویش رهسپار شدند و عبدالرحمن بن ملجم مرادی به سوی کوفه رفت و در بیستم شعبان سال ۴۰ قمری وارد این شهر بزرگ شد.

وی به همراهی شبیب بن بجره اشجعی که از همفکران وی بود و هر دوی آن‌ها از سوی "قطام بنت علقمه" تحریک شده بودند، در سحرگاه شب نوزدهم ماه مبارک رمضان سال ۴۰ قمری در مسجد اعظم کوفه کمین کرده و منتظر ورود امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام شدند. همچنین قطام، شخصی به نام "وردان بن مجالد" را که از افراد طایفه‌اش بود به یاری آن دو نفر فرستاد.

أشعث بن قیس کندی که از ناراضیان سپاه امام علی علیه‌السلام و از دو چهرگان و منافقان واقعی آن دوران بود، آنان را راهنمایی، پشتیبانی و تقویت روحی می‌نمود. شیخ مفید نوشته است که حجر بن عدی آن شب در مسجد خوابیده بود و شنید که اشعث بن قیس به ابن ملجم می‌گوید: «النَّجَاءَ النَّجَاءَ لِحَاجَتِكَ فَقَدْ فَضَحَكَ الصُّبْحُ»؛ «بشتاب، بشتاب برای کارت؛ سپیده‌دم تو را رسوا کرد.» حجر خواست امام را آگاه کند، ولی امام از راهی دیگر وارد مسجد شد.

حضرت علی علیه‌السلام در شب نوزدهم ماه رمضان، مهمان دخترش ام‌کلثوم علیهاالسلام بود و در آن شب حالت عجیبی داشت که دخترش را به شگفتی درآورد. روایت شده که آن حضرت در آن شب بیدار بود و بسیار از اتاق بیرون می‌رفت و به آسمان نظر می‌کرد و می‌فرمود: «وَاللَّهِ مَا كَذَبْتُ وَلَا كُذِبْتُ، وَإِنَّهَا اللَّيْلَةُ الَّتِي وُعِدْتُ بِهَا»؛ «به خدا سوگند نه دروغ گفتم و نه به من دروغ گفته شده؛ این همان شبی است که به من وعده داده شده است.» و می‌گفت: «اللَّهُمَّ بَارِكْ لِي فِي الْمَوْتِ»؛ «خدایا، مرگ را برای من مبارک گردان».

به هر حال، حضرت علی علیه‌السلام به هنگام نماز صبح وارد مسجد کوفه شد و خفتگان را برای ادای نماز بیدار کرد. از جمله، خود ابن ملجم مرادی را که به رو خوابیده بود، بیدار نمود و خواندن نماز را به وی گوشزد کرد. هنگامی که آن حضرت وارد محراب مسجد شد و مشغول خواندن نماز گردید و سر از سجده اول برداشت، نخست شبیب بن بجره با شمشیر برّان بر وی هجوم آورد، ولیکن شمشیرش به طاق محراب اصابت کرد و پس از او، ابن ملجم در همان حال که شمشیر خویش را بر فرق مبارک حضرت علی فرود آورد، شعار خوارج را فریاد زد: «لِلَّهِ الْحُكْمُ يَا عَلِيُّ، لَا لَكَ وَلَا لِأَصْحَابِكَ»؛ «حکم از آنِ خداست ای علی، نه از آنِ تو و نه از آنِ یارانت.» پس سر مبارک امام تا به محل سجده‌گاهش شکافت و در همان هنگام فرمود: «فُزْتُ وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ»؛ «به خدای کعبه سوگند که رستگار شدم.» برخی گزارش‌ها، محل ضربت را محراب و برخی دیگر، هنگام ورود به مسجد دانسته‌اند.

نمازگزاران مسجد کوفه، بعضی در پی شبیب و ابن ملجم رفته تا آن‌ها را دستگیر کنند و برخی در اطراف حضرت علی علیه‌السلام گرد آمده و به سر و صورت خود می‌زدند و برای آن حضرت گریه می‌کردند. حضرت علی علیه‌السلام، در حالی که خون از سر و صورت شریفش جاری بود، فرمود: «هذا ما وعدَنا اللهُ و رسولُه»؛ این همان وعده‌ای است که خداوند متعال و رسول گرامی‌اش به من داده‌اند.

روایت شده که در هنگام ضربت زدن ابن ملجم بر سر مطهر حضرت علی علیه‌السلام، زمین به لرزه درآمد و دریاها موّاج و آسمان‌ها متزلزل شدند و درهای مسجد به هم خوردند و خروش از فرشتگان آسمان‌ها بلند شد و باد سیاهی وزید به طوری که جهان را تیره و تاریک ساخت و جبرئیل امین در میان آسمان و زمین ندا داد و همگان ندایش را شنیدند که می گفت: «تهدّمَت واللهِ ارکانُ الهُدی، وانطمسَت أعلامُ التُّقی، وانفصمَت العُروة الوُثقی، قُتِل ابنُ عمّ المُصطفی، قُتل الوصیُ المُجتبی، قُتل علیٌ المُرتضی، قَتَله أشقی الْأشقیاء»؛ سوگند به خدا که ارکان هدایت درهم شکست و ستاره‌های دانش تاریک و نشانه‌های پرهیزکاری برطرف گردید و عروة الوثقی الهی گسیخته شد. زیرا پسرعموی رسول خدا شهید شد، سید الاوصیاء و علی مرتضی به شهادت رسید. وی را سیاه‌بخت‌ترین اشقیاء به شهادت رسانید.

آگاهی امام از شهادت

شیخ کلینی به نقل از امام رضا علیه‌السلام آورده است که امام علی علیه‌السلام قاتل خود و نیز شبی که در آن کشته می‌شود و جای کشته شدنش را می‌دانست: «قَدْ عَرَفَ قَاتِلَهُ وَ اللَّيْلَةَ الَّتِي يُقْتَلُ فِيهَا وَ الْمَوْضِعَ الَّذِي يُقْتَلُ فِيهِ». در همان روایت آمده است که چون امام صدای غازهای خانه را شنید، فرمود: «صَوَائِحُ تَتْبَعُهَا نَوَائِحُ»؛ «[این‌ها] فریادهایی است که نوحه‌هایی در پی دارد.» ام‌کلثوم به او گفت: «کاش امشب در خانه نماز می‌خواندی و دیگری را مأمور می‌کردی با مردم نماز بگزارد»؛ ولی امام نپذیرفت و آن شب بارها بدون سلاح بیرون و درون شد. امام رضا علیه‌السلام در توضیح این رفتار فرمود: «ذَلِكَ كَانَ وَ لَكِنَّهُ خُيِّرَ فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ لِتَمْضِيَ مَقَادِيرُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ»؛ «چنین بود، ولی او در آن شب [میان رفتن و ماندن] مخیَّر شد تا تقدیرهای خداوند جاری شود.»

بلاذری، به سند خود از حسن بن بزیع، گزارش می‌کند که امام «در شبی که در بامدادش ضربت خورد، در سحر بیرون آمد» و این دو بیت را می‌خواند: «اُشْدُدْ حَيَازِيمَكَ لِلْمَوْتِ فَإِنَّ الْمَوْتَ لَاقِيكَا / وَلَا تَجْزَعْ مِنَ الْمَوْتِ إِذَا حَلَّ بِوَادِيكَا»؛ «کمرت را برای مرگ محکم ببند که مرگ تو را دیدار خواهد کرد / و چون مرگ به وادی تو درآید، بی‌تابی مکن.» مسعودی نوشته است که امام این دو بیت را بسیار می‌خواند.

تاریخ ضربت و شهادت

سید محسن امین عاملی نوشته است که بر پایهٔ قول مشهور میان شیعیان، ضربت در شب نوزدهم ماه رمضان (شب چهارشنبه) و شهادت امام در شب بیست‌ویکم (شب جمعه) رخ داد. به گزارش او، طبری و ابن اثیر، ضربت را شب جمعه دانسته‌اند و در نتیجه شهادت را شب یکشنبه گرفته‌اند.

علامه مجلسی از «کشف الغمة» نقل کرده است که «صحّ النقل» (نقل، صحیح است) بر ضربت در شب جمعه دلالت دارد؛ ولی در شمارهٔ شب اختلاف است: هفدهم، نوزدهم، بیست‌ویکم و بیست‌وسوم ماه رمضان. در برخی از این گزارش‌ها شهادت در شب یکشنبه، سومین شب پس از ضربت، دانسته شده است. ابن شهر آشوب نیز ضربت را در سپیده‌دم شب جمعه -نوزدهم رمضان-، و شهادت را دو روز بعد نوشته است.

منابع

• نرم‌افزار دایرة‌المعارف چهارده معصوم علیهم‌السلام، مؤسسه تبیان.
• وقایع الایام، شیخ عباس قمی، ۱۹ رمضان.

مطالب مرتبط

• امام علی علیه‌السلام
• شهادت امام علی علیه‌السلام