کعب الاحبار
| نام کامل | کعب بن ماتع حِمیَری |
| زادروز | نامعلوم |
| زادگاه | یمن |
| وفات | ۳۲ق (قول دیگر: ۳۴ق) |
| مدفن | حِمص (محل وفات) |
|
| |
| اساتید |
عمر بن خطاب، صهیب رومی |
| شاگردان |
ابوهریره، عبدالله بن عباس، معاویه، تبیع بن عامر حمیری، اسلم مولی عمر، عطاء بن یسار |
| آثار |
روایات برجای‌مانده در تفسیر و تاریخ |
| شناخته‌شده برای |
تابعی یهودی‌تبار یمنی و راوی اسرائیلیات |
کعب الاحبار با نام کامل کعب بن ماتع حِمیَری (درگذشتهٔ ۳۲ق)، از تابعین یهودی‌تبار یمنی و از راویان نامدار اسرائیلیات بود. او یهودی بود و پس از درگذشت پیامبر (صلی الله علیه و آله) اسلام آورد و در روزگار عمر بن خطاب از یمن به مدینه آمد.[۱] آشنایی او با تورات و کتاب‌های کهن یهودی سبب شد خلفا و صحابه دربارهٔ آفرینش، پیامبران و رویدادهای آینده از او بپرسند.[۲] گزارش‌های او در تفسیر و تاریخ راه یافتند و بخشی از آن‌ها به سبب داشتن مضامین اسرائیلی نقد شد. عالمان شیعه با استناد به سخنان امام علی علیه السلام و امام باقر علیه السلام برخی گفته‌های او را رد کرده‌اند.[۳] کعب در حِمص درگذشت و در سال مرگ او میان ۳۲ و ۳۴ق اختلاف است.[۴]
محتویات
نام و نسب
نام او را کعب بن ماتع و در نقلی کعب بن ماتع بن ذی هَجَن حِمیَری آورده‌اند.[۵] نسبش را به حِمیَر، از قبایل کهن یمن، و به اهالی ذی رُعَین می‌رسانند و کنیه‌اش را ابواسحاق دانسته‌اند.[۶] او به «کعب الاحبار» شهرت یافت و ذهبی او را «علامه» و آگاه به کتاب‌های یهود خوانده است.[۷] از تاریخ تولد او آگاهی روشنی در دست نیست.
اسلام آوردن و حضور در مدینه
بر پایهٔ گزارش ذهبی، کعب در اصل یهودی بود و پس از درگذشت پیامبر (صلی الله علیه و آله) اسلام آورد.[۸] او در روزگار عمر بن خطاب از یمن به مدینه رفت، با صحابه همنشین شد، از کتاب‌های اسرائیلی برای آنان سخن گفت و سنت‌ها را از صحابه فراگرفت.[۹] ذهبی اسلام او را در این دوره نیکو و دیانتش را استوار دانسته و او را از نجیبان عالمان شمرده است.[۱۰]
سپس به شام رفت و در حِمص ساکن شد و در غزوه‌ها همراه صحابه بود.[۱۱] طبری نیز نقل کرده که به گفتهٔ برخی، دانش او بازماندهٔ میراث احبار یثرب بود.[۱۲]
روایت‌ها و اسرائیلیات
کعب را آگاه به تورات و کتاب‌های یهودی دانسته‌اند.[۱۳] در مجلسی با حضور عبدالله بن عباس، عمر از او پرسید: «آیا تورات را از حفظ داری؟» و کعب پاسخ داد: «من بسیاری از آن را از حفظ دارم».[۱۴] به گزارش ذهبی، او نسخه‌ای کهن از تورات را همان تورات نازل‌شده بر حضرت موسی علیه السلام دانست و گفت تحریف نشده است؛ ذهبی این داوری را نپذیرفت.[۱۵]
گزارش‌های کعب دربارهٔ آفرینش، پیامبران و رویدادهای آینده در منابع بازتاب یافته است. در روایتی که ابن عباس نقل کرده، کعب در پاسخ به پرسش از جایگاه خدا پیش از آفرینش عرش گفت خدا بر صخره‌ای از بیت المقدس در هوا بود، دریاها از آب دهان او پدید آمد و عرش را از باقی‌ماندهٔ همان صخره آفرید.[۱۶] او همچنین می‌گفت در قیامت خورشید و ماه همانند دو گاو زخمی به دوزخ افکنده می‌شوند؛ ابن عباس این سخن را سه بار «دروغ» خواند و آن را «یهودیتی» دانست که کعب می‌کوشید در اسلام وارد کند.[۱۷] در گزارشی دیگر، کعب برای ابوهریره گفت که فرزند ابراهیم علیه السلام که به ذبح مأمور شد، حضرت اسحاق علیه السلام بود و داستان وسوسهٔ شیطان را نیز بازگفت.[۱۸]
در منابع شیعی آمده است که مردم در خلافت عمر دربارهٔ ملاحم آخرالزمان از کعب می‌پرسیدند و او از فتنه‌ها خبر می‌داد؛ از جمله از شهادت امام حسین علیه السلام و گریستن آسمان بر او سخن گفت.[۱۹] این‌گونه گزارش‌ها را «اسرائیلیات» می‌خوانند؛ آگاهی‌هایی که از منابع اهل کتاب به روایات اسلامی راه یافته‌اند.[۲۰]
رابطه با خلفا
کعب در مجالس خلفا حاضر می‌شد و از او دربارهٔ تورات و رویدادهای آینده می‌پرسیدند.[۲۱] بر پایهٔ گزارشی که طبری آورده، کعب به عمر گفت نشانه‌های او و پایان اجلش را در تورات می‌یابد و عمر سه روز دیگر خواهد مرد؛ عمر پرسید آیا نام او را نیز در تورات می‌یابد و کعب گفت نه، تنها نشانه‌ها و اجل او را می‌یابد. سه روز بعد عمر به دست ابولؤلؤه زخمی شد.[۲۲] در گزارشی دیگر، کعب در حالی که عمر زخمی بود به او گفت از پیش به شهادت او آگاهی داشته است؛ عمر شگفت‌زده پرسید چگونه در جزیرة العرب شهید می‌شود.[۲۳] نیز گزارش شده که کعب گفت اگر عمر دعا کند خدا او را برای امت باقی می‌گذارد، اما عمر از دعا به این امید خودداری کرد.[۲۴] پس از آنکه امام علی علیه السلام یکی از گزارش‌های کعب را رد کرد، عمر گفت: «دانش این‌گونه است، نه چون دانش تو ای کعب».[۲۵]
در روزگار عثمان بن عفان، کعب در مجلس او حاضر بود. بر پایهٔ گزارش طبری، وقتی کعب گفت هر کس فریضه را بپردازد، تکلیف خود را انجام داده است، ابوذر غفاری عصای خود را بر سر او زد و او را زخمی کرد و «ای پسر یهودی» خواند؛ عثمان میانجی‌گری کرد و ابوذر را از ادامهٔ کار بازداشت.[۲۶] طبری این گزارش را به واسطهٔ سیف بن عمر از ابن عباس نقل کرده است.[۲۷]
جایگاه و نقد عالمان شیعه
در الکافی، از امام باقر علیه السلام روایت شده که مردی از بجیله به نام عاصم بن عمر به آن حضرت گفت کعب می‌گفت کعبه هر بامداد بر بیت المقدس سجده می‌کند. امام پرسید تو در این باره چه می‌گویی و او گفت کعب راست گفته است؛ امام فرمود: «دروغ گفتی و کعب الاحبار نیز با تو دروغ گفت» و خشمگین شد. زراره می‌گوید جز این مورد ندیدم که امام با این صراحت کسی را دروغگو بخواند.[۲۸]
در بحار الأنوار گزارش بلندی از ابن عباس آمده که در آن امام علی علیه السلام در مجلس عمر به کعب اعتراض کرد و گفت: «اصحاب تو خطا کردند و کتاب‌های خدا را تحریف کردند و دروغ را بر خدا گشودند»؛ آن حضرت سپس با این استدلال که صخره و هوا نمی‌توانند جایگاه خدا باشند، سخن کعب را باطل شمرد.[۲۹]
ابن ابی‌الحدید گزارش می‌کند که امام علی علیه السلام او را «کذّاب» می‌خواند و کعب از آن حضرت منحرف بود.[۳۰] در برابر، ذهبی با آنکه برخی گزارش‌های کعب را نقد کرده، اسلام او را نیکو و دیانتش را استوار خوانده و یادآور شده است که صحابیانی چون ابوهریره، ابن عباس و معاویه از او روایت کرده‌اند؛ روایتی که در آن صحابی از تابعی نقل کند کمیاب است.[۳۱]
در منابع حدیثی شیعه، گزارش‌های کعب در باب توحید و آفرینش با ردّ امامان روبه‌رو شده است؛ کلینی روایت امام باقر علیه السلام و مجلسی روایت امام علی علیه السلام را در این باره آورده‌اند.[۳۲]
وفات
طبری در شمار تابعینِ درگذشته در سال ۳۲ق از کعب یاد کرده و نوشته است که او در حِمص و در خلافت عثمان درگذشت.[۳۳] او از قول یحیی نیز نقل کرده که کعب در ۳۴ق، یک سال پیش از کشته شدن عثمان، مرده است.[۳۴] ذهبی نیز درگذشت او را در حِمص و در حالی که برای جنگ بیرون رفته بود، در پایان خلافت عثمان دانسته است.[۳۵] سال مرگ او میان ۳۲ و ۳۴ق اختلاف دارد.
پانویس
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۴۷۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۲، ص۹۸؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۴۷۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۴، ص۲۴۰؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۰، ص۱۹۴-۱۹۶.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۱۱، ص۶۲۷.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۱۱، ص۶۲۷.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۱۱، ص۶۲۷؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۴۷۲.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۴۷۲.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۴۷۲.
- ↑ همان، ج۴، ص۴۷۲.
- ↑ همان.
- ↑ همان، ج۴، ص۴۷۲؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۱۱، ص۶۲۷.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۲، ص۹۸.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۴۷۲.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۰، ص۱۹۴.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۴۷۴.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۰، ص۱۹۴-۱۹۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۱، ص۶۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۱، ص۲۶۵.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۵، ص۳۱۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۱، ص۶۵؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۴۷۲.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۰، ص۱۹۴؛ همان، ج۴۵، ص۳۱۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۱۹۱.
- ↑ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغة، ج۱۲، ص۱۹۱.
- ↑ همان، ج۱۲، ص۱۹۱.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۰، ص۱۹۶.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۲۸۴.
- ↑ همان، ج۴، ص۲۸۴.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۴، ص۲۴۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۰، ص۱۹۵-۱۹۶.
- ↑ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغة، ج۴، ص۷۷.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۴۷۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۴، ص۲۴۰؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۰، ص۱۹۴-۱۹۶.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۱۱، ص۶۲۷.
- ↑ همان، ج۱۱، ص۶۲۷.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۴۷۲.
منابع
- ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید؛ شرح نهج البلاغة، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: کتابخانهٔ آیت‌الله مرعشی، ۱۴۰۴ق؛ ج۴ و ۱۲.
- ذهبی، محمد؛ سیر أعلام النبلاء، تحقیق شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت: مؤسسة الرسالة، چاپ دهم، ۱۴۱۴ق؛ ج۴.
- طبری، محمد؛ تاریخ الطبری (تاریخ الأمم و الملوك)، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق؛ ج۱، ۲، ۴ و ۱۱.
- کلینی، محمد؛ الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۴.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۰ و ۴۵.
