خواجه نظام الملک طوسی
| خواجه نظام الملک طوسی | |
| نام کامل | حسن بن علی بن اسحاق بن عباس طوسی |
| زادروز | ۲۱ ذی‌القعده ۴۰۸ق |
| زادگاه | نوقان، طوس (خراسان) |
| وفات | ۱۰ رمضان ۴۸۵ق، نزدیک نهاوند |
| مدفن | اصفهان |
| آثار |
سیاست‌نامه (سیر الملوک) |
| شناخته‌شده برای |
وزیر آلب ارسلان و ملکشاه سلجوقی، بنیان‌گذار مدارس نظامیه و نویسندهٔ سیاست‌نامه |
خواجه نظام الملک طوسی (۴۰۸–۴۸۵ق)، وزیر آلب ارسلان و ملکشاه سلجوقی و نویسندهٔ سیاست‌نامه بود. او از خانوادهٔ دهقانان طوس برخاست و در فقه و حدیث دانش آموخت. نظام‌الملک نزدیک به بیست سال وزارت ملکشاه را بر عهده داشت و در این دوره کارهای کشور به تدبیر او اداره می‌شد.[۱] او را بنیان‌گذار مدارس نظامیه و از نخستین کسانی می‌دانند که در شهرهای گوناگون مدرسه ساختند؛ مدرسهٔ بغداد در ۴۵۹ق گشایش یافت و ابواسحاق شیرازی در آن تدریس کرد.[۲] سیاست‌نامه او در ۴۷۹ق به فرمان ملکشاه نوشته شد و آیین کشورداری را شرح می‌دهد.[۳] او در ۱۰ رمضان ۴۸۵ق در نزدیکی نهاوند به دست یکی از باطنیان (اسماعیلیه) کشته شد.[۴]
محتویات
نام و نسب و تولد
ابن خلکان نام کامل او را «ابوعلی حسن بن علی بن اسحاق بن عباس، ملقب به نظام‌الملک قوام‌الدین طوسی» آورده است.[۵] نسبت «طوسی» از ناحیهٔ طوس در خراسان است؛ سمعانی «راذکان» را شهرکی کوچک در نواحی طوس دانسته و گفته شده است که نظام‌الملک در همان نواحی بود.[۶] به گزارش ابن اثیر، او از فرزندان دهقانان طوس بود و دارایی پدرش از میان رفته بود.[۷]
ابن خلکان زادروز او را جمعه، ۲۱ ذی‌القعدهٔ ۴۰۸ق در «نوقان»، یکی از دو شهر طوس، ثبت کرده است.[۸] به گفتهٔ ابن خلکان، نظام‌الملک در حدیث و فقه دانش آموخت و سپس به کارهای دیوانی روی آورد.[۹]
وزارت آلب ارسلان و ملکشاه
دربارهٔ نخستین گام‌های او دو گزارش هست. ابن خلکان می‌نویسد که او کاتب علی بن شاذان، از کارگزاران بلخ، شد و سپس داود بن میکائیل، پدر آلب ارسلان، او را به فرزندش سپرد و گفت: «او را چون پدر بگیر و در آنچه به آن اشاره می‌کند با او مخالفت مکن.»[۱۰] ابن اثیر گزارش می‌کند که او نخست کاتب امیر تاجر، حاکم بلخ، بود و امیر هر سال او را جریمه می‌کرد؛ سپس به مرو گریخت و داود او را به آلب ارسلان سپرد.[۱۱]
نظام‌الملک ده سال در خدمت آلب ارسلان بود.[۱۲] پس از کشته شدن آلب ارسلان در ۴۶۵ق، او کار ملکشاه را استوار کرد و وزیر او شد.[۱۳] ابن خلکان می‌نویسد که در این دوره «کارها یکسره به نظام‌الملک رسید و سلطان را جز تخت و شکار نماند» و این وضع بیست سال ادامه یافت.[۱۴]
اصلاحات و مدارس نظامیه
نظام‌الملک در شهرهای گوناگون مسجد، رباط و مدرسه ساخت و برای آنها مقرری‌های بزرگ تعیین کرد.[۱۵] ابن خلکان او را نخستین کسی می‌داند که مدارس را بنیاد نهاد و مردم از او پیروی کردند.[۱۶] ساخت مدرسهٔ نظامیه در بغداد در ۴۵۷ق آغاز شد و در ۴۵۹ق پایان یافت.[۱۷] در آغاز، ابواسحاق شیرازی از تدریس در آن خودداری کرد؛ به گزارش ابن اثیر، نوجوانی به او گفت: «چگونه در مکانی غصبی درس می‌گویی؟» و او را از تصمیمش بازداشت؛ سرانجام ابونصر بن صباغ بیست روز درس گفت و سپس ابواسحاق به تدریس پرداخت.[۱۸]
او مالیات‌های غیرشرعی (مکوس) و عوارض را لغو کرد و رسم لعن را که در دورهٔ طغرل، به تحریک عمیدالملک کندری، بر منابر بر شیعیان و اشاعره جاری شده بود، برداشت.[۱۹] سپس عالمان تبعیدی، مانند امام الحرمین جوینی و ابوالقاسم قشیری، را بازگرداند و آنان را گرامی داشت.[۲۰] به گزارش ابن خلکان، مجلس او آکنده از فقیهان و صوفیان بود و خود به صوفیان بسیار بخشش می‌کرد.[۲۱]
در ۴۷۹ق، در سفر ملکشاه به بغداد، خلیفه به نظام‌الملک خلعت داد و او همراه سلطان به زیارت مشهد امام موسی بن جعفر علیه‌السلام و مرقد امام علی علیه السلام و امام حسین علیه السلام رفت.[۲۲] در همان سفر، به کتابخانهٔ نظامیه نیز رفت و مردم از او حدیث شنیدند.[۲۳]
سیاست‌نامه
سیاست‌نامه (با عنوان سیر الملوک) را نظام‌الملک در ۴۷۹ق به فرمان ملکشاه نوشت.[۲۴] او کتاب را در پنجاه فصل سامان داد و در مقدمه گفت که هیچ پادشاهی از داشتن و دانستن آن بی‌نیاز نیست.[۲۵] فصل سی‌وسوم به صفات وزیر اختصاص دارد؛ نویسنده در آن وزیر را به پاکدینی، کاردانی، بخشندگی و دوستی با پادشاه سفارش می‌کند و مذهب او را حنفی یا شافعی می‌خواهد.[۲۶] فصل چهل‌وششم به تاریخ باطنیان و قرمطیان می‌پردازد و نویسنده در آن با لحنی خصمانه از آنان یاد می‌کند.[۲۷] در بخشی دیگر، باطنیان را با نام‌های گوناگون می‌خواند و می‌گوید در حلب و مصر آنان را «اسماعیلی» می‌نامند.[۲۸]
اختلاف با مخالفان
نظام‌الملک در سیاست‌نامه باطنیان را دشمن اسلام و مملکت می‌شمارد و از دعوت اسماعیلی مغرب، که به حکومت فاطمیان در مصر انجامید، با لحنی خصمانه سخن گفته است.[۲۹] به گزارش ابن اثیر، کسی که او را کشت، از باطنیان بود.[۳۰]
در سال‌های آخر، دشمنی تاج‌الملک ابوالغنائم، از نزدیکان ملکشاه، و اختلاف نوادهٔ نظام‌الملک با قودن، از سرداران ترک، بر تیرگی رابطهٔ او با دربار افزود.[۳۱] همچنین به گزارش ابن اثیر، سلطان در پیامی گلایه کرد که هر یک از پسران نظام‌الملک بخشی بزرگ از کشور را در دست گرفته‌اند.[۳۲] نظام‌الملک در پاسخ گفت که سلطان این مقام را جز به تدبیر او به دست نیاورده است و افزود: «استواری آن کلاه به این دوات بسته است»؛ یعنی دوام سلطنت سلطان به تدبیر وزیر او بسته است.[۳۳]
قتل
نظام‌الملک در شب شنبه، دهم رمضان ۴۸۵ق، پس از افطار در حوالی نهاوند، در حالی که در کجاوهٔ خود به سوی خیمه‌گاه می‌رفت، جوانی دیلمی در جامهٔ صوفیان و به صورت دادخواه به او نزدیک شد و با کارد بر قلب او زد.[۳۴] او را به خیمه بردند و همان‌جا درگذشت؛ قاتل گریخت، اما به طناب خیمه برخورد و بر زمین افتاد و کشته شد.[۳۵]
دربارهٔ انگیزهٔ قتل گزارش‌ها یکسان نیست. ابن خلکان می‌نویسد برخی گفته‌اند سلطان، از طول عمر او و فراوانی اقطاعاتش به تنگ آمده بود و قاتل را بر او گماشت؛[۳۶] او همچنین گزارش می‌کند که قتل به سبب تاج‌الملک، دشمن نظام‌الملک، رخ داد.[۳۷] ابن اثیر نیز پس از نقل پیام تند سلطان و پاسخ نظام‌الملک می‌نویسد که سرانجام توطئهٔ قتل او به انجام رسید.[۳۸]
جایگاه و ارزیابی
ابن اثیر نظام‌الملک را «عالم، دیندار، بخشنده، دادگر، بردبار، بسیار گذشت‌کننده از گناهکاران و کم‌گفتار» وصف کرده و می‌نویسد که مجلس او آکنده از قاریان قرآن، فقیهان و پیشوایان مسلمانان بود.[۳۹] به گزارش او، نظام‌الملک خود می‌گفت: «من اهل این کار نیستم، ولی دوست دارم خود را در ردیف نقل‌کنندگان حدیث پیامبر (صلی الله علیه و آله) قرار دهم.»[۴۰] ابن خلکان نیز او را نخستین بنیان‌گذار مدارس می‌داند و می‌نویسد که مردم در این کار از او پیروی کردند.[۴۱]
همو گزارش می‌کند که خلیفهٔ عباسی به او اجازه داد در مجلسش بنشیند و گفت: «ای حسن، خدا از تو خشنود باد، چنان‌که امیرالمؤمنین از تو خشنود است.»[۴۲]
در برابر این ستایش‌ها، گزارش‌هایی نیز از گستردگی قدرت او در دست است. ابن اثیر پیام گلایه‌آمیز سلطان دربارهٔ نفوذ پسران نظام‌الملک را نقل کرده است.[۴۳]
وفات و مدفن
نظام‌الملک در ۱۰ رمضان ۴۸۵ق کشته شد و پیکرش را به اصفهان بردند و در آن شهر به خاک سپردند.[۴۴] به گزارش ابن اثیر، سلطان ملکشاه نیز سی‌وپنج روز پس از او درگذشت و با مرگ این دو، دولت سلجوقی دچار آشفتگی شد.[۴۵]
پانویس
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۸؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۶.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۹؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۲۱۲.
- ↑ نظام‌الملک، سیاست‌نامه، ص۳-۴.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۴؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۳۰.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۸.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۸.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۶.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۳۰.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۸؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۶.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۸.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۷.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۸.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۲۳۱؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۸.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۸.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۷؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۹.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۹.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۹؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۲۱۲.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۲۱۲؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۹.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۸.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۹.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۸.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۱۱-۳۱۲.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۱۱.
- ↑ نظام‌الملک، سیاست‌نامه، ص۳.
- ↑ نظام‌الملک، سیاست‌نامه، ص۴.
- ↑ نظام‌الملک، سیاست‌نامه، ص۲۳۴.
- ↑ نظام‌الملک، سیاست‌نامه، ص۲۸۲.
- ↑ نظام‌الملک، سیاست‌نامه، ص۳۱۱.
- ↑ نظام‌الملک، سیاست‌نامه، ص۳۰۹-۳۱۱.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۴.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۳۱؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۴.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۵.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۵.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۳۰؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۴.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۳۰؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۴.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۳۰.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۳۱.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۵-۳۵۶.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۷.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۷-۳۵۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۹.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۹.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۸.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۵.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۳۰.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۶؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۳۰.
منابع
- ابن خلکان، احمد بن محمد؛ وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، تحقیق احسان عباس، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۲.
- ابن اثیر، عزالدین؛ الکامل فی التاریخ، تحقیق عمر عبدالسلام تدمري، بیروت: دار الکتاب العربي، چاپ اول، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۷م؛ ج۸.
- نظام‌الملک، حسن بن علی؛ سیر الملوک (سیاست‌نامه)، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ چهارم، ۱۳۷۸؛ ج۱.
