بایزید بسطامی
| نام کامل | طیفور بن عیسی بن آدم (یا سُروشان) بسطامی |
| زادروز | معلوم نیست |
| زادگاه | بسطام، خراسان |
| وفات | ۲۶۱ق؛ به قولی ۲۳۴ و ۲۶۴ق |
| مدفن | بسطام |
|
| |
| اساتید |
۱۱۳ پیر و مرشد در سفرها (بر پایهٔ گزارش عطار)؛ بر پایهٔ برخی منابع شیعی، امام جعفر صادق علیه‌السلام |
| شاگردان |
|
| آثار |
اقوال او در تذکرة الأولیاء و الرسالة القشیریة نقل شده است |
| شناخته‌شده برای |
از مشایخ نامدار تصوف و ملقب به «سلطان العارفین» |
بایزید بسطامی با نام طیفور بن عیسی (درگذشتهٔ ۲۶۱ق) از نامدارترین عارفان و مشایخ تصوف سدهٔ سوم هجری بود که در بسطام، از شهرهای خراسان، زاده شد. او را «سلطان العارفین» لقب داده‌اند و در سنت صوفیه از پیشگامان سخن گفتن از توحید و فنا شمرده می‌شود و شطحیات او شهرت بسیار دارد.[۱] آگاهی‌های زندگی او بیشتر بر حکایت‌ها و اقوالی استوار است که در آثار صوفیه گرد آمده است.[۲] در برخی منابع شیعی گزارش‌هایی دربارهٔ خدمت او در خانهٔ امام جعفر صادق علیه‌السلام آمده است،[۳] اما درستی این گزارش به سبب اختلاف تاریخ‌ها مورد مناقشه است.[۴]
محتویات
نام و نسب
نام او را طیفور بن عیسی بن آدم بن عیسی بن علی بسطامی و در نقلی دیگر طیفور بن عیسی بن سروشان نوشته‌اند.[۵] «ابویزید» کنیهٔ اوست و در فارسی «بایزید» خوانده می‌شود. جدّش مجوس بود و اسلام آورد.[۶] دو برادرش، آدم و علی، نیز زاهد و عابد بودند و بایزید را برتر از آن دو دانسته‌اند.[۷] بسطام شهری در ناحیهٔ قومس و از شهرهای خراسان بود.[۸] عطار لقب‌های «سلطان العارفین»، «حجة الخلائق» و «قطب عالم» را برای او آورده و روایاتش را در حدیث «عالی» خوانده است.[۹]
زندگی و سلوک
بر پایهٔ گزارش عطار، مادرش می‌گفت هرگاه لقمه‌ای به شبهت در دهان می‌نهاد، کودک در شکمش آرام نمی‌گرفت؛ بایزید «دولت مادرزاد» را بهترین توشهٔ راه می‌دانست.[۱۰] در مکتب، هنگام خواندن آیهٔ أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ؛ «شکرگزار من و پدر و مادرت باش»، از استاد اجازه خواست به خانه رود و به مادر گفت نمی‌تواند هم‌زمان در دو خانه کدخدایی کند؛ مادر او را در راه خدا آزاد کرد.[۱۱]
سپس بسطام را ترک گفت و سی سال در شام و نواحی آن سفر کرد و به ریاضت پرداخت. به گزارش عطار، صد و سیزده پیر را خدمت کرد و از همه بهره برد.[۱۲] دوازده سال در راه مکه بود و در هر نمازگاهی دو رکعت نماز می‌گزارد.[۱۳] در سفری پیری را دید که آب دهان به سوی قبله انداخت؛ از او بازگشت و گفت کسی که در ادب پیامبر (صلی الله علیه و آله) امین نیست، در ادعای خود نیز امین نخواهد بود.[۱۴]
به بسطام بازگشت و به خدمت مادر پرداخت؛ شبی مادرش آب خواست و او تا سحر کوزه را در دست داشت.[۱۵] مردم بسطام او را هفت بار از شهر بیرون کردند و او می‌گفت: «خوشا شهری که بدِ آن من باشم.»[۱۶]
اندیشه و اقوال
شطحیات
«شطح» سخنی است که عارف در حال وجد بر زبان می‌آورد و ظاهرش با شریعت ناسازگار می‌نماید. شطح مشهور بایزید «سبحانی ما أعظم شأنی» است؛ یعنی «پاکم؛ چه بزرگ است شأن من».[۱۷] به گزارش عطار، چون شاگردانش او را بازخواستند، گفت اگر بار دیگر چنین سخنی بگویم او را با کارد پاره‌پاره کنند. چون سخن تکرار شد، شاگردان با کارد بر او تاختند، اما کاردها کارگر نشد و بایزید را کوچک در محراب یافتند که گفت: «بایزید این است که می‌بینید؛ آن بایزید نبود.»[۱۸] او خود این‌گونه سخنان را با جملهٔ «الجبار نفسه علی لسان عبده» توضیح می‌داد؛ یعنی «جبّار، سخن خویش را بر زبان بنده‌اش جاری می‌کند».[۱۹] در نقلی دیگر، عرش و کرسی و لوح و قلم را «منم» گفت و افزود هرکه در حق محو شود، همه‌چیز را حق می‌بیند.[۲۰]
توحید
بایزید می‌گفت معرفت را «ببطن جائع و بدن عار»؛ یعنی «با شکم گرسنه و تن برهنه» یافته است.[۲۱] دربارهٔ توحید گفته است: «هفتاد سال در توحید و تفريد و تجريد قدم زدم و از این همه جز گمانی به چنگ نیاوردم.»[۲۲] در عین حال بر شریعت سخت تأکید داشت: «لو نظرتم إلی رجل أعطی من الکرامات حتی یرتفع فی الهواء فلا تغتروا به حتی تنظروا کیف تجدونه عند الأمر والنهی وحفظ الحدود وأداء الشریعة»؛ یعنی «اگر کسی را دیدید که از کرامات در هوا پرواز می‌کند، فریبش را نخورید تا ببینید در برابر امر و نهی و حدود شریعت چگونه است».[۲۳]
فنا
در مقام فنا گفته است: «چون نود هزار سال به سر آمد، بایزید را دیدم و هرچه دیدم همه من بودم»، و سپس: «با منی مرا به تو راه نیست.»[۲۴] به گزارش عطار، پاسخ آمد که رهایی از «تویی» در پیروی از پیامبر (صلی الله علیه و آله) است.[۲۵] و گفته است: «منذ ثلاثين سنة أصلي و اعتقادي في نفسي عند كل صلاة كأني مجوسي أريد أن أقطع زناري»؛ یعنی «سی سال است نماز می‌خوانم و در هر نماز خود را چون مجوسی می‌بینم که می‌خواهد زنّارش را ببرد».[۲۶]
جایگاه و اختلاف نظرها
جایگاه در تصوف
عطار او را «اکبر مشایخ و اعظم اولیا» خوانده است.[۲۷] جنید بغدادی او را «چون جبرئیل در میان ملائکه» خوانده است.[۲۸] ابوسعید ابوالخیر نیز گفته است هجده هزار عالم را از بایزید پر می‌بیند و بایزید را در میان آن‌ها نمی‌بیند.[۲۹] قشیری و ابن خلکان، از عالمان اهل سنت، او را از بزرگان زاهدان و مشایخ شمرده‌اند.[۳۰]
نقد عالمان
ملاصدرا در تفسیر خود، در بحث از سخنانی چون «أنا الحق» و «سبحانی ما أعظم شأنی»، هشدار می‌دهد که سالک در این مقام اگر خداوند او را استوار نگرداند، به «کفر اکبر» می‌افتد. او سپس بازگشت بایزید را نقل می‌کند که گفت: «الهی إن قلت یوماً سبحانی ما أعظم شأنی فأنا الیوم کافر مجوسی...»؛ یعنی «خدایا اگر روزی گفته‌ام سبحانی ما أعظم شأنی، امروز کافر مجوسیم و زنّارم را می‌برم و می‌گویم: شهادت می‌دهم که خدایی جز الله نیست و محمد رسول اوست».[۳۱]
نگاه شیعه
ابن شهرآشوب در مناقب آورده است که طیفور سقا از خدمتگزاران امام جعفر صادق علیه‌السلام بود و سیزده سال آب به آن حضرت داد.[۳۲] شیخ بهایی در الکشکول، به نقل از ابن زهره، همین گزارش را می‌آورد و می‌افزاید که گروهی از مورخان، فخر رازی، سید بن طاوس و علامه حلی نیز آن را آورده‌اند و از این‌رو انکار آن در شرح المواقف را بی‌اعتبار می‌داند.[۳۳] خوانساری در روضات الجنات، به نقل از معجم البلدان یاقوت حموی و نفحات الانس عبدالرحمن جامی، این اختلاف را با قائل شدن به دو تن به نام طیفور حل می‌کند.[۳۴] در برابر، علامه امینی در الغدیر این گزارش را نادرست می‌داند؛ به گفتهٔ او امام صادق علیه‌السلام در ۱۴۸ق و بایزید در ۲۶۱ تا ۲۶۴ق درگذشت و او از درازعمران نبود، پس چنین پیوندی ممکن نیست.[۳۵]
وفات
قشیری سال وفات او را ۲۶۱ق و به قولی ۲۳۴ق نوشته است.[۳۶] ابن خلکان ۲۶۱ق و به قولی ۲۶۴ق را آورده است.[۳۷] او در بسطام درگذشت و همان‌جا دفن شد. یاقوت حموی آرامگاه او را در میان بسطام، کنار بازار معروف آن، دیده است.[۳۸] عطار درگذشت او را در حال ذکر وصف کرده است.[۳۹] ابوسعید ابوالخیر نیز آرامگاه او را زیارت کرد و گفت این جایی است که هر کس چیزی گم کرده باشد، آن را بازمی‌یابد.[۴۰]
پانویس
- ↑ عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۲۷.
- ↑ عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۲۷؛ قشیری، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۵۵.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۷، ص۴۰۳؛ شیخ بهایی، الکشکول، ج۱، ص۱۱۵.
- ↑ امینی، الغدیر، ج۳، ص۲۷۰.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۵۳۱؛ خوانساری، روضات الجنات، ج۴، ص۱۵۶.
- ↑ قشیری، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۵۵؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۵۳۱.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۵۳۱.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۵۳۱.
- ↑ عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۲۷.
- ↑ عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۲۸.
- ↑ عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۲۸؛ قرآن کریم، سورهٔ لقمان، آیهٔ ۱۴.
- ↑ عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۲۹؛ قشیری، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۵۵.
- ↑ عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۲۹.
- ↑ قشیری، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۵۵.
- ↑ عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۳۱.
- ↑ عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۳۲.
- ↑ عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۳۳.
- ↑ عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۳۳.
- ↑ عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۳۴.
- ↑ عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۶۶.
- ↑ قشیری، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۵۵.
- ↑ عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۲۶.
- ↑ قشیری، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۵۶؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۵۳۱.
- ↑ عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۷۰.
- ↑ عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۷۰.
- ↑ قشیری، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۵۶.
- ↑ عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۲۷.
- ↑ عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۲۷.
- ↑ عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۲۸.
- ↑ قشیری، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۵۵؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۵۳۱.
- ↑ ملاصدرا، تفسیر القرآن الکریم، ج۵، ص۲۵۰-۲۵۱.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۷، ص۴۰۳.
- ↑ شیخ بهایی، الکشکول، ج۱، ص۱۱۵.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۴، ص۱۵۶-۱۵۷.
- ↑ امینی، الغدیر، ج۳، ص۲۷۰.
- ↑ قشیری، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۵۵.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۵۳۱.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۴، ص۱۵۶ (به نقل از یاقوت حموی).
- ↑ عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۷۲.
- ↑ عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۷۳.
منابع
- قرآن کریم، ترجمهٔ حسین انصاریان، قم: دار القرآن الکریم، ۱۴۱۵ق.
- ابن خلکان، احمد؛ وفیات الأعیان، تحقیق احسان عباس، بیروت: دار صادر، ۱۹۷۲م؛ ج۲.
- امین، سید محسن؛ أعیان الشیعة، بیروت: دار التعارف، بی‌تا؛ ج۱ و ۷.
- امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۳۸۷ق؛ ج۳.
- خوانساری، محمدباقر؛ روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات، قم: اسماعیلیان، ۱۳۹۰ق؛ ج۴.
- شیخ بهایی، محمد بن حسین؛ الکشکول، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بی‌تا؛ ج۱.
- عطار نیشابوری، فریدالدین؛ تذکرة الأولیاء، تحقیق محمد قزوینی، تهران: ۱۳۷۸ش؛ ج۱.
- قشیری، عبدالکریم؛ الرسالة القشیریة، تحقیق معروف زریق و علی عبدالحمید بلطه‌جی، بیروت: ۱۴۰۸ق؛ ج۱.
- ملاصدرا، صدرالدین شیرازی؛ تفسیر القرآن الکریم، قم: انتشارات بیدار، ۱۳۶۶ش؛ ج۵.
