سید محسن طباطبائی حکیم

سید محسن طباطبائی حکیم (۱۳۰۶–۱۳۹۰ ق / ۱۸۸۹–۱۹۷۰ م)، فقیه، اصولی و از مراجع تقلید شیعه در سدهٔ چهاردهم هجری بود. او نزدیک به نیم قرن در نجف درس خارج فقه و اصول تدریس کرد و پس از درگذشت سید حسین طباطبایی بروجردی، در بخش بزرگی از جهان تشیع — از عراق تا لبنان و پاکستان — مرجع شناخته شد. مستمسک العروة الوثقی، شرح استدلالی او بر عروة الوثقی، مشهورترین اثر اوست. حکیم در جنگ جهانی اول در جبههٔ شعیبیه در کنار سید محمدسعید حبوبی با بریتانیا جنگید و در ۱۹۶۰ با فتوایی پیوستن به حزب کمونیست را حرام خواند. او در ۱۳۹۰ ق درگذشت و در نجف به خاک سپرده شد.

نام کامل	سید محسن طباطبائی حکیم
زادروز	۱۳۰۶ ق (۱۸۸۹ م)
زادگاه	نجف
وفات	۲۷ ربیع‌الاول ۱۳۹۰ ق (خرداد ۱۳۴۹)
مدفن	نجف، کنار کتابخانه‌ای که خود بنیاد نهاد
اساتید	آخوند خراسانی، آقا ضیاءالدین عراقی، میرزا محمدحسین نائینی، سید ابوتراب خوانساری، سید محمدسعید حبوبی
شاگردان	شهید سید محمدباقر صدر، سید علی حسینی سیستانی، امام موسی صدر، سید محمدحسین فضل الله، حسین وحید خراسانی، ناصر مکارم شیرازی، علامه محمدتقی جعفری، شیخ محمدجواد مغنیه، سید مصطفی خمینی
آثار	مستمسک العروة الوثقی، حقائق الأصول، نهج الفقاهة، منهاج الصالحین، منهاج الناسکین

نام و نسب

نام کامل او «سید محسن بن سید مهدی بن سید صالح بن سید احمد طباطبائی حکیم نجفی» و کنیه‌اش «ابویوسف»، برگرفته از نام پسرش یوسف، بود. نسبت «طباطبائی» نشانهٔ انتساب این خاندان به سادات است و لقب «حکیم»، بر پایهٔ گزارش شرح‌حال‌نویسان، از لقب یکی از نیاکان او گرفته شده که پزشکی نامدار بود و سپس به لقب خانوادگی تبدیل شد.

ولادت و خانواده

سید محسن در ۱۳۰۶ ق در نجف زاده شد. پدرش، سید مهدی حکیم، از عالمان نجف بود و در ۱۳۱۲ ق، هنگامی که سید محسن شش سال داشت، درگذشت؛ از این‌رو سرپرستی او به برادر بزرگش، سید محمود، سپرده شد. خاندان حکیم از خاندان‌های دیرینهٔ علمی نجف بود و در چند نسل عالمانی از آن برخاسته بودند.

تحصیل

حکیم در هفت‌سالگی خواندن و نوشتن آموخت و در نه‌سالگی به حوزهٔ علمیهٔ نجف رفت. مقدمات را نزد برادرش سید محمود و چند استاد دیگر خواند. از ۱۳۲۷ ق در درس خارج فقه و اصول آخوند خراسانی، آقا ضیاءالدین عراقی، میرزا محمدحسین نائینی، شیخ علی جواهری و سید ابوتراب خوانساری شرکت کرد و بر پایهٔ شرح‌حال‌ها در همین سال‌ها به درجهٔ اجتهاد رسید. اخلاق و سیر و سلوک را نیز از سید محمدسعید حبوبی و سید علی قاضی آموخت.

تدریس

او از ۱۳۳۳ ق تدریس دروس سطح و از ۱۳۳۷ ق درس خارج فقه و اصول را آغاز کرد و این درس‌ها را نزدیک نیم قرن ادامه داد. شاگردانش را در منابع برشمرده‌اند؛ از آن میان شهید سید محمدباقر صدر، سید علی حسینی سیستانی، امام موسی صدر، سید محمدحسین فضل الله، حسین وحید خراسانی، ناصر مکارم شیرازی، علامه محمدتقی جعفری، شیخ محمدجواد مغنیه و سید مصطفی خمینی شناخته‌شده‌ترند.

مرجعیت

پس از درگذشت نائینی در ۱۳۵۵ ق، شماری از مقلدان او به حکیم رجوع کردند و با درگذشت سید ابوالحسن اصفهانی در ۱۳۶۵ ق، مرجعیت حکیم گسترده‌تر شد. پس از درگذشت بروجردی در ۱۳۸۰ ق، مرجعیت شیعه میان چند فقیه تقسیم بود، اما حکیم در عراق و بخش‌هایی از جهان تشیع جایگاه نخست را داشت و بسیاری از شیعیان عراق، خلیج فارس، لبنان، پاکستان و هند از او تقلید کردند. رسالهٔ عملی او، منهاج الصالحین، در این مناطق رواج یافت. او زعامت حوزهٔ نجف را نیز داشت و در اصلاح ساختار آن کوشید؛ مدرسهٔ علوم اسلامی را بنیاد نهاد.

آثار

مستمسک العروة الوثقی، شرح استدلالی او بر کتاب عروة الوثقی نوشتهٔ سید محمدکاظم طباطبائی یزدی، از نخستین شرح‌های گسترده بر آن کتاب است. حقائق الأصول شرحی بر کفایة الاصول آخوند خراسانی است و نهج الفقاهة حاشیه‌ای بر مکاسب شیخ مرتضی انصاری. از دیگر آثار او منهاج الصالحین (رسالهٔ عملیه)، منهاج الناسکین و دلیل المناسک در حج، شرح المختصر النافع و رساله‌ای در ارث زوجه است. آثار او را بیش از چهل اثر دانسته‌اند.

جهاد با بریتانیا

با آغاز جنگ جهانی اول و پیشروی بریتانیا در عراق، مراجع نجف جهاد با آنان را واجب خواندند. سید محمدسعید حبوبی فرماندهی بخشی از مجاهدان را در جبههٔ شعیبیه بر عهده داشت و حکیم را بر یکی از جناح‌های این جبهه گماشت. حکیم در آن جبهه، کمک‌های مردمی و عثمانی را میان رزمندگان تقسیم می‌کرد. در پایان، مجاهدان شعیبیه به عقب رانده شدند و ناصریه سقوط کرد.

سیاست در عراق

پس از سقوط سلطنت در عراق (۱۹۵۸) و گسترش حزب کمونیست، حکیم در ۱۹۶۰ پیوستن به حزب کمونیست را حرام خواند و کمونیسم را «کفر و الحاد» دانست. به گزارش‌ها، این فتوا عبدالکریم قاسم را به عقب‌نشینی از برخی سیاست‌ها واداشت. با روی کار آمدن حزب بعث در ۱۹۶۸، فشار بر حکیم و حوزهٔ نجف افزایش یافت و رفت‌وآمدهای او محدود شد.

فلسطین

حکیم مسئلهٔ فلسطین را از مسائل اصلی جهان اسلام می‌دانست. در پی آتش‌زدن بخشی از مسجد الاقصی به دست صهیونیست‌ها در ۱۹۶۹، در بیانیه‌ای آن را محکوم کرد و از مسلمانان خواست در برابر توطئه‌های صهیونیستی مسئولیت خود را انجام دهند. او در همان سال با سید ابوالقاسم خویی در نشستی، دولت‌های عربی را به رد سازش با رژیم اشغالگر فراخواند.

حمایت از نهضت اسلامی ایران

حکیم پس از حمله به مدرسه فیضیه در فروردین ۱۳۴۲، در تلگرافی از امام خمینی خواست عالمان ایران به نجف مهاجرت کنند؛ امام خمینی در پاسخ، با اشاره به خطر تضعیف مرکز تشیع، این پیشنهاد را نپذیرفت.

وفات و مدفن

حکیم در سال‌های پایانی به بیماری سختی دچار شد، برای درمان به لندن رفت و در ۱۹۷۰ به عراق بازگشت. او در ۲۷ ربیع‌الاول ۱۳۹۰ (خرداد ۱۳۴۹) در بغداد درگذشت. پیکرش را از کاظمین و کربلا به نجف بردند و پس از زیارت در حرم امیرالمؤمنین علیه السلام، در آرامگاهی که خود در کنار کتابخانه‌اش آماده کرده بود، به خاک سپردند. مجلس فاتحهٔ او چهل روز در مسجد هندی نجف برگزار شد.

جایگاه و ارزیابی

در منابع اهل سنت، حکیم یکی از فقیهان بزرگ امامیه و از رهبران شیعهٔ عراق معرفی شده است. با این حال، در دیدگاه سلفیه، مبنای کلامی مرجعیت و تقلید پذیرفته نشده است. قرآن نیز خشیت الهی را ویژگی عالمان می‌داند: «إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ»؛ «از میان بندگان خدا، تنها دانشمندان از او می‌ترسند» (فاطر: ۲۸). در ارزیابی کارنامهٔ سیاسی او اختلاف نظر وجود دارد. حسن العلوی، پژوهشگر عراقی، سیاست او را محافظه‌کارانه و آمیخته با مدارا با حکومت‌ها دانسته و نقد کرده است؛ در برابر، شماری از شاگردان و نزدیکان او همین احتیاط را عامل حفظ حوزه و شیعیان در سال‌های سرکوب دانسته‌اند.

منابع

• آقا بزرگ طهرانی، محمد محسن؛ الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق.
• آقا بزرگ طهرانی، محمد محسن؛ نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، مشهد: دار المرتضی، ۱۴۰۴ق.
• العلوی، حسن؛ الشیعة والدولة القومیة فی العراق ۱۹۱۴–۱۹۹۰، فیرمینی: CEDI، ۱۹۸۹م.
• الوافی، مؤسسة؛ «استنکار المرجعیة لجریمة إحراق الأقصی عام ۱۹۶۹»، وبگاه مؤسسة الوافی الثقافیة، تاریخ دسترسی: ۲۰ آبان ۱۴۰۵.
• حرزالدین، محمد؛ معارف الرجال فی تراجم العلماء و الرواة، قم: مکتبة آیةالله المرعشی، ۱۴۰۵ق.
• خمینی، سید روح‌الله؛ صحیفة الإمام، تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی، ج۱.
• زرکلی، خیرالدین؛ الأعلام، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۰م.
• گلشن ابرار، جمعی از پژوهشگران حوزهٔ علمیهٔ قم، قم: پژوهشکده باقرالعلوم (ع)، بی‌تا.