قیام امام حسین(ع)
قیام امام حسین(ع) یا نهضت حسینی، حرکتی سیاسی است که امام حسین علیه‌السلام، امام سوم شیعیان، در سال ۶۰ هجری و در پی مرگ معاویه و بر سر کار آمدن یزید بن معاویه آغاز کرد. آن حضرت از بیعت با یزید سر باز زد و از مدینه به مکه رفت. سپس با پاسخ دادن به دعوت کوفیان، آهنگ عراق کرد؛ اما در دشت کربلا راه او را بستند و در دهم محرم سال ۶۱ هجری همراه یارانش به شهادت رسید و خانواده‌اش به اسارت رفت. شیعیان این رویداد را واقعه عاشورا می‌نامند و آن را نماد ایستادگی در برابر ستم می‌شمارند.
مهم‌ترین منابع کهن این رویداد عبارت‌اند از تاریخ الطبری، الارشاد و اللهوف. گزارش‌های آن‌ها در جزئیاتی مانند شمار یاران و اسیران یکسان نیست و اختلاف‌ها در این مقاله با انتساب گزارش می‌شود.
محتویات
زمینه
معاویه پس از صلح با امام حسن علیه‌السلام در سال ۴۱ هجری حکومت را در دست گرفت و در سال‌های پایانی عمر، مردم را به بیعت با پسرش یزید فراخواند. شماری از صحابیان برجسته با این کار مخالفت کردند. معاویه در سال ۶۰ هجری مرد و یزید بر جای او نشست.[۱]
بیعت‌خواهی در مدینه
یزید به ولید بن عتبه، والی مدینه، دستور داد از حسین علیه‌السلام و عبدالله بن زبیر بیعت بگیرد. بر پایهٔ گزارش منابع، امام بیعت را نپذیرفت و شبانه با خانوادهٔ خود از مدینه به سوی مکه بیرون رفت. در منابع، تاریخ این خروج یکسان نیست و برخی آن را سوم شعبان سال ۶۰ هجری دانسته‌اند.[۲]
دعوت کوفیان
پس از مرگ معاویه، شیعیان کوفه در نامه‌هایی امام را به کوفه خواندند. شمار نامه‌ها و امضاکنندگان در منابع یکسان نیست. امام نخست مسلم بن عقیل را برای بررسی اوضاع به کوفه فرستاد. مسلم در آن شهر از سوی گروهی پذیرفته شد؛ اما با آمدن عبیدالله بن زیاد به کوفه، فضا دگرگون شد. هانی بن عروه دستگیر شد. بر پایهٔ گزارش مشهور، مسلم در روز عرفهٔ سال ۶۰ هجری کشته شد. امام در حالی که از سرنوشت مسلم آگاهی قطعی نداشت، آهنگ عراق کرد.[۳]
خروج از حجاز
امام حدود چهار ماه در مکه ماند. بر پایهٔ گزارش مشهور، او در هشتم ذی الحجه سال ۶۰ هجری، روز ترویه، از مکه بیرون آمد. گفته شده است که او به جای حج، عمره به جا آورد تا خون‌ریزی در حرم امن الهی رخ ندهد. بر پایهٔ برخی گزارش‌ها، شماری از بنی هاشم و صحابیان، از جمله عبدالله بن عباس، او را از رفتن به عراق برحذر داشتند.[۴]
راه عراق
در میانهٔ راه، نیرویی به فرماندهی حر بن یزید ریاحی راه کاروان را بست. منابع در محل این برخورد اختلاف دارند و از منزلگاه‌هایی چون ذی حسم و شراف یاد کرده‌اند. کاروان سپس به سوی کربلا رفت و در دوم محرم سال ۶۱ هجری در آن دشت فرود آمد.[۵]
محاصره
عمر بن سعد با سپاهی از کوفه به کربلا آمد. بر پایهٔ گزارش‌ها، آب فرات چند روز پیش از عاشورا بر کاروان بسته شد. امام در گفت‌وگو با فرستادگان عمر بن سعد پیشنهاد کرد که به حجاز بازگردد یا به یکی از مرزها رود؛ اما عبیدالله بر بیعت یا جنگ پای فشرد.[۶]
عاشورا
شب پیش از نبرد، امام یارانش را از وفاداری به خود آزاد گذاشت و از آنان خواست در تاریکی شب پراکنده شوند؛ اما آنان نپذیرفتند و ماندند. در روز دهم محرم، سپاه کوفه حمله را آغاز کرد و یاران امام یکی پس از دیگری کشته شدند. عباس بن علی در تلاش برای آوردن آب به خیمه‌ها کشته شد. بر پایهٔ گزارش‌ها، امام در واپسین ساعات روز به شهادت رسید. دربارهٔ کسی که ضربهٔ کشنده را زد، گزارش‌ها یکسان نیست؛ برخی سنان بن انس و برخی شمر بن ذی الجوشن را نام برده‌اند. سر آن حضرت را به کوفه و سپس به شام بردند و خیمه‌ها را غارت کردند.[۷] قرآن کریم کشتگان راه خدا را زنده می‌شمارد: «وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ ۚ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَٰكِنْ لَا تَشْعُرُونَ»؛ «و به کسانی که در راه خدا کشته می‌شوند، مرده نگویید؛ بلکه زنده‌اند، ولی شما درنمی‌یابید».[۸]
اسیران
پس از نبرد، زنان و کودکان کاروان، همراه امام سجاد علیه‌السلام و زینب سلام الله علیها، به کوفه و سپس به شام برده شدند. شمار اسیران در منابع متفاوت است. بر پایهٔ گزارش‌ها، زینب سلام الله علیها در کوفه و شام سخنرانی کرد و از ستم بنی امیه پرده برداشت. اسیران سپس به مدینه بازگردانده شدند.[۹]
اهداف قیام
در منابع کهن، وصیت‌نامه‌ای از امام خطاب به برادرش محمد بن حنفیه نقل شده که هدف قیام را اصلاح امت و امر به معروف و نهی از منکر می‌داند. این وصیت‌نامه با طرق مختلف و با تفاوت‌هایی در متن نقل شده و در سند و متن آن بحث شده است.[۱۰]
بر پایهٔ این متن و گزارش‌های دیگر، امام قیام خود را نه برای قدرت‌طلبی، بلکه برای اصلاح امور امت و ایستادگی در برابر ستم توضیح داده است. قرآن کریم نیز غفلت خداوند از کردار ستمکاران را نفی می‌کند: «وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ»؛ «و خدا را از آنچه ستمکاران می‌کنند، غافل مپندار».[۱۱]
گزارش‌های اختلافی
جزئیات این واقعه در منابع یکسان نیست. شمار یاران امام در روز عاشورا، روز بستن آب، نام قاتل، شمار اسیران و چگونگی دفن پیکرها از موضوع‌های مورد اختلاف است. عدد مشهور برای یاران او ۷۲ تن است، اما شمار آنان در گزارش‌های کهن یکسان نیست. نیز پاره‌ای جزئیات مجالس امروزی، مانند نام برخی کودکان و چگونگی شهادت آنان، پشتوانهٔ روشنی در منابع کهن ندارد.[۱۲]
پیامدها
شهادت امام حسین علیه‌السلام واکنش گسترده‌ای در جهان اسلام برانگیخت. در سال ۶۵ هجری سلیمان بن صرد خزاعی با گروهی که به «توابین» شناخته می‌شوند بر ضد امویان قیام کرد و در سال ۶۶ هجری مختار ثقفی در کوفه قدرت گرفت و شماری از عاملان کربلا را کشت. این رویدادها مشروعیت بنی امیه را تضعیف کرد.[۱۳]
سوگواری و زیارت
از همان سال‌های نخست، یاد عاشورا در میان شیعیان زنده ماند و به آیین سوگواری تبدیل شد. زیارت عاشورا و پیاده‌روی اربعین از جلوه‌های آن است. فقیهان شیعه زیارت قبر امام حسین علیه‌السلام و عزاداری بر او را مستحب شمرده‌اند.[۱۴]
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، حوادث سال ۶۰ق.
- ↑ مفید، الارشاد، ج۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، حوادث سال ۶۰ق.
- ↑ ابن طاووس، اللهوف، فی مقتل الحسین؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲.
- ↑ مفید، الارشاد، ج۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵؛ ابن اعثم، الفتوح، ج۵.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۵۴.
- ↑ ابن طاووس، اللهوف؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۵.
- ↑ ابن اعثم، الفتوح، ج۵؛ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۴.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ ابراهیم، آیهٔ ۴۲.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، حوادث سال‌های ۶۵ و ۶۶ق.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ابواب المزار.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن اعثم کوفی، احمد؛ الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۱۱ق؛ ج۵.
- ابن طاووس، علی بن موسی؛ اللهوف علی قتلی الطفوف، قم: مؤسسة أنصاریان، ۱۴۱۴ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعه، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار المعارف، ۱۳۸۷ق؛ ج۵.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحارالأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۴ و ۴۵.
- مفید، محمد بن محمد؛ الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۳ق؛ ج۲.
- یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۲.
 |
|||
| قبل از واقعه | |||
| شرح واقعه |
| ||
| پس از واقعه | |||
| بازتاب واقعه | |||
| وابسته‌ها | |||
