افضلیت امام

افضلیت امام برتری امام بر دیگر مردمان در کمالات دینی، مانند علم و تقوا، و در نتیجه سزاوارتر بودن او به رهبری امت است. در کلام امامیه و بیشتر معتزله افضلیت از شرایط امام شمرده می‌شود و قاعدهٔ «الْأَفْضَلُ أَوْلَى بِالْإِمَامَةِ» («برتر، سزاوارتر به امامت است») مبنای آن است. متکلمان این قاعده را با دو برهان عقلی صورت‌بندی کرده‌اند: قبح تقدیم مفضول بر افضل، و ناقص ماندن غرض امامت. افضلیت وصفی واقعی در شخص امام است و نباید آن را با نص، که راه تعیین و اعلام امام است، یکی گرفت. بیشتر متکلمان اشاعره افضلیت را شرط صحت امامت ندانسته‌اند. امامیه از همین قاعده برای اثبات اولویت امام علی علیه‌السلام در امامت بهره برده‌اند.

معنای لغوی و اصطلاحی

«افضلیت» از ریشهٔ «فضل» به معنای زیادی و برتری است و «افضل» اسم تفضیل از همین ریشه، به معنای برتر. در اصطلاح کلام، افضلیت امام برتری او بر مردمان روزگار خویش در کمالات نفسانی و دینی است؛ کمالاتی که به هدایت و ادارهٔ جامعه مربوط می‌شود، مانند دانش دینی، تقوا، شجاعت و تدبیر. مقصود افضلیت مطلق است، نه برتری در یک صفت.

جایگاه افضلیت در شرایط امام

امام در کلام امامیه چهار شرط دارد: عصمت، علم، افضلیت و نص. افضلیت پس از عصمت و علم می‌آید و در برخی آثار لازمهٔ آن دو شمرده می‌شود؛ زیرا کسی که از گناه و خطا مصون است، در مرتبهٔ تقوا بر دیگران برتری دارد. بیشتر معتزله نیز افضلیت را شرط امامت دانسته‌اند و قاضی عبدالجبار در المغنی همین دیدگاه را بیان کرده است.

ادلهٔ عقلی

برهان قبح تقدیم مفضول

1. عقل عملی حکم می‌کند که در امور مهم، مقدم داشتن مفضول بر افضل قبیح است.
2. امامت، ریاست عمومی در دین و دنیا و از مهم‌ترین امور است.
3. پس تقدیم مفضول در امامت قبیح است و خداوند حکیم فعل قبیح انجام نمی‌دهد.

این برهان بر حسن و قبح عقلی استوار است و از این‌رو در کلام اشعری، که حسن و قبح افعال را شرعی می‌داند، پذیرفته نشده است.

برهان نقص در غرض

غرض از نصب امام، هدایت مردم، اقامهٔ عدل و فراهم آوردن زمینهٔ اطاعت خداست و امامت در دیدگاه امامیه لطفی الهی است. لطف با امام افضل کامل‌تر است؛ پس اگر با وجود افضل، مفضول نصب شود، غرض یادشده ناقص می‌ماند و خداوند کار ناقص انجام نمی‌دهد.

ادلهٔ نقلی

قرآن در ماجرای پادشاهی طالوت، سزاواری او را با دو ملاک بیان می‌کند: «إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ»؛ «خداوند او را بر شما برگزید و در دانش و توان جسمی بر او افزود». متکلمان امامیه از این آیه استفاده می‌کنند که ملاک سزاواری در منصب‌های الهی، برگزیدگی و زیادت در علم و توان است، نه نسب و مال که معترضان طالوت به آن استناد کرده بودند.

قرآن در جای دیگر برابری دانا و نادان را نفی می‌کند: «قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ»؛ «بگو: آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند برابرند؟». متکلمان نفی برابری را مقدمهٔ عقلیِ لزوم تقدم برتر شمرده‌اند. در نهج البلاغه نیز امام علی علیه‌السلام خاندان پیامبر را از مقایسه با دیگران بیرون می‌داند: «لَا يُقَاسُ بِآلِ مُحَمَّدٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَحَدٌ»؛ «هیچ‌کس از این امت با خاندان محمد سنجیده نمی‌شود»؛ سخنی که شیعه آن را شاهدی بر افضلیت اهل بیت می‌داند.

نسبت افضلیت با عصمت و علم

عصمت به مصونیت از گناه و خطا ناظر است و افضلیت به برتری نسبت به دیگران؛ دو مفهوم متفاوت که در امام گرد می‌آیند. چون گناه کاستی است، معصوم در تقوا بر غیر معصوم برتری دارد؛ و از سوی دیگر امام باید در دانش بر دیگران مقدم باشد تا مرجع تفسیر دین شود. با این حال عصمت شرطی مستقل است و از افضلیت به دست نمی‌آید.

تفکیک افضلیت از نص

افضلیت وصفی واقعی است و نص تعیینی الهی؛ افضلیت می‌گوید امام چه ویژگی‌ای دارد و نص می‌گوید کدام شخص امام است. بنابراین افضلیت به‌تنهایی امامت کسی را اثبات نمی‌کند، زیرا شناخت مصداق افضل به داوری مردم واگذار نشده است. از سوی دیگر، بنابر حکمت الهی، نص بر کسی که افضل نباشد با غرض امامت سازگار نیست.

مصداق افضلیت

شیعه افضلیت امام علی علیه‌السلام را با فضایل منصوص، مانند حدیث غدیر، و با برتری علمی و سابقهٔ ایمان اثبات می‌کند و از آن اولویت او برای امامت را نتیجه می‌گیرد. عالمان اهل سنت بیشتر این فضایل را پذیرفته‌اند، اما دلالتشان را به فضیلت و محبت محدود کرده و افضلیت مطلق را از آن‌ها نتیجه نگرفته‌اند.

دیدگاه اهل سنت

در کلام اشعری، افضلیت از شرایط کمال امام است، نه از شرایط صحت امامت؛ بر این اساس امامت مفضول با وجود افضل جایز شمرده شده و بیعت صحابه با ابوبکر در سقیفهٔ بنی ساعده از مستندات آن دانسته شده است. متکلمان شیعه پاسخ می‌دهند که بیعت مردم دلیل شرعی بودن یک امر نیست و قبح عقلی تقدیم مفضول را از میان نمی‌برد؛ نیز افضلیت امام علی علیه‌السلام با نصوص پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله اثبات شده است.

نقدها و پاسخ‌ها

مخالفان این قاعده می‌گویند افضلیت امری پوشیده و نسبی است و شناخت آن بر مردم دشوار؛ اگر شرط امامت باشد، امامت در عمل تعطیل می‌شود. پاسخ متکلمان امامیه آن است که تعیین امام با نصّ الهی است و افضلیت با نص یا قرائن قطعی شناخته می‌شود؛ پس پوشیدگی به تعطیل نمی‌انجامد.

اشکال دوم آن است که ممکن است دو تن هر یک در جهتی افضل باشند و ترجیح یکی بر دیگری بی‌مرجح شود. پاسخ آن است که ملاک، افضلیت در مجموعهٔ کمالات یا برتری در مهم‌ترین آن‌ها، یعنی علم و تقوا، است و در فرض تعارض، نص مرجح است. اشکال سوم افضلیت را با عصمت هم‌پوشان و زائد می‌شمارد؛ پاسخ این است که عصمت، مصونیت است و افضلیت، برتری، و یکی از دیگری به دست نمی‌آید.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۴ق.
• امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، بیروت: دار الکتاب العربی، بی‌تا.
• جوینی، عبدالملک؛ الارشاد إلی قواطع الأدلة فی أصول الاعتقاد، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۶ق.
• حلی، حسن بن یوسف؛ الباب الحادی عشر، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
• حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
• حلی، حسن بن یوسف؛ منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۲۰ق.
• سبحانی، جعفر؛ الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۴۱۲ق؛ ج۴.
• سید مرتضی، علی بن حسین؛ الذخیرة فی علم الکلام، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۱ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
• طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
• طوسی، محمد؛ تلخیص الشافی، قم: محبین، ۱۳۸۲ش؛ ج۱.
• قاضی عبدالجبار؛ المغنی فی أبواب التوحید و العدل، قاهره: الدار المصریة، بی‌تا؛ ج۲۰.
• مفید، محمد؛ اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
• نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، قم: هجرت، ۱۴۱۴ق.
• نووی، یحیی؛ شرح صحیح مسلم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۹۲ق.