خانه حضرت فاطمه(س)
|
کشور |
|
|
شهر |
|
| |
| [ مشاهده در نقشه] | |
خانهٔ حضرت فاطمه سلام الله علیها خانهٔ حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها و امام علی علیه‌السلام در مدینه بود که در جوار مسجد النبی قرار داشت. این خانه، سالهای نخست زندگی مشترک آن دو و دوران کودکی حسن و حسین علیهماالسلام را در خود دید. منابع حدیثی و تاریخی، آن را جایگاه نزول آیه تطهیر و رویداد کساء و محل رفت‌وآمد پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله دانسته‌اند. پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله، این خانه در شمار کانون‌های رویدادهای اختلافی تاریخ صدر اسلام قرار گرفت. در دورهٔ ولید بن عبدالملک (۸۶–۹۶ ق) و در جریان گسترش مسجد، خانه ویران و محدودهٔ آن در مسجد ادغام شد. امروزه از بنای خانه اثری نمانده و آگاهی از آن بر پایهٔ گزارش‌های مکتوب است.
محتویات
موقعیت
خانهٔ فاطمه سلام الله علیها از خانه‌های پیرامون مسجد النبی بود و در فاصلهٔ اندکی از خانهٔ پیامبر صلی الله علیه وآله قرار داشت. سمهودی، تاریخ‌نگار مدینه، در وفاء الوفا فصلی را به «حجرة فاطمة» اختصاص داده و از گزارش‌های کهن آورده است که میان خانهٔ فاطمه و خانهٔ پیامبر صلی الله علیه وآله دری کوچک (خوخه) بود. از خانهٔ فاطمه نیز روزنی (کوه) به خانهٔ عایشه داشت و پیامبر صلی الله علیه وآله از همان روزن به خانهٔ دخترش می‌نگریست. او همچنین گزارش کرده است که ستون معروف به «تهجد» در مسجد، پشت خانهٔ فاطمه قرار داشت. بر پایهٔ این گزارش‌ها، خانه در شمار خانه‌های کوچک و سادهٔ پیرامون مسجد بود.[۱]
خانهٔ علی و فاطمه علیهماالسلام در جوار مسجد بود و ورودی آن به مسجد باز می‌شد. در روایتی که به حدیث سد الابواب شهرت یافته، پیامبر صلی الله علیه وآله دستور داد همهٔ درهایی که به مسجد گشوده می‌شود بسته شود، جز درِ خانهٔ علی علیه‌السلام: «سُدُّوا كُلَّ بَابٍ فِي الْمَسْجِدِ إِلَّا بَابَ عَلِيٍّ»؛ «همهٔ درها را در مسجد ببندید، جز درِ علی». از آنجا که خانهٔ فاطمه سلام الله علیها خانهٔ علی علیه‌السلام نیز بود، این استثنا را ناظر به درِ همین خانه دانسته‌اند. این روایت در منابع شیعه و شماری از منابع اهل سنت نقل شده است؛ در برخی طرق اهل سنت، همین مضمون دربارهٔ ابوبکر آمده و در تطبیق آن بر مصداق اختلاف هست.[۲]
خانه در دوران پیامبر
این خانه، محل زندگی علی و فاطمه علیهماالسلام و فرزندانشان بود. بر پایهٔ گزارش‌های شیعه، در همین خانه پیامبر صلی الله علیه وآله با علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم‌السلام زیر پارچه‌ای (کساء) گرد آمد و آیهٔ تطهیر نازل شد: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»؛ «خداوند تنها می‌خواهد پلیدی را از شما خاندان [پیامبر] بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند».[۳] این شأن نزول در تفاسیر شیعه و شماری از منابع اهل سنت آمده است؛ در برخی طرق اهل سنت، ماجرا در خانهٔ عایشه یا ام سلمه نقل شده است.[۴]
بر پایهٔ گزارش‌های حدیثی، پیامبر صلی الله علیه وآله مدتی هر بامداد بر درِ این خانه می‌آمد، بر اهل آن سلام می‌داد و آیهٔ تطهیر را می‌خواند؛ در برخی نقل‌ها این مدت شش ماه یاد شده است. این خانه در روایات شیعه، جایگاه اجتماع اصحاب کساء شمرده می‌شود.[۵]
پس از رحلت پیامبر
حضرت فاطمه سلام الله علیها در همین خانه وفات یافت. بر پایهٔ گزارش‌های شیعه، امام علی علیه‌السلام او را شبانه و پنهانی به خاک سپرد و جای قبر را پوشیده داشت. این خانه پس از آن در اختیار خاندان علی علیه‌السلام ماند؛ سمهودی گزارش کرده است که در اواخر سدهٔ نخست هجری، حسن بن حسن (نوهٔ امام حسن علیه‌السلام) در آن ساکن بود.[۶]
خانهٔ فاطمه سلام الله علیها در گزارش‌های مربوط به بیعت پس از سقیفه نیز جایگاه مهمی دارد. بر پایهٔ گزارش‌هایی که منابع شیعه از سده‌های نخست نقل کرده‌اند، گروهی برای گرفتن بیعت به این خانه رفتند و در جریان آن به حضرت فاطمه سلام الله علیها آزار رسید.[۷] برخی منابع کهن اهل سنت نیز از گرد آمدن مخالفان در خانه و تهدید به آتش زدن آن یاد کرده‌اند، هرچند جزئیات را متفاوت گزارش کرده‌اند.[۸] جزئیاتی مانند آسیب به جنین (محسن) تنها در بخشی از منابع شیعه آمده و به همان منابع نسبت داده می‌شود. این رویداد در شمار مسائل اختلافی است: اصل بیعت‌خواهی از خانه در منابع کهن بازتاب دارد، اما در جزئیات آن اتفاق نظر نیست.
ویرانی خانه
مسجد النبی در دورهٔ خلفای نخستین و امویان چند بار گسترش یافت. در گسترش دورهٔ اموی، ولید بن عبدالملک (۸۶–۹۶ ق) به والی مدینه، عمر بن عبدالعزیز، دستور داد خانه‌های پیرامون مسجد را بخرد و به مسجد بپیوندد. سمهودی از ابن زباله گزارش کرده است که ولید در سفری حج، حسن بن حسن را در خانهٔ فاطمه سلام الله علیها دید و پس از آن دستور داد همان خانه‌ها را خریداری کنند؛ در گزارشی دیگر آمده است که او دستور ویرانی خانهٔ فاطمه را داد.[۹] با این کار، محدودهٔ خانه در مسجد قرار گرفت و بنای آن از میان رفت.
با گسترش‌های بعدی، آتش‌سوزی‌ها و بازسازی‌های مسجد، اثری از بنای خانه نماند. برخی پژوهشگران کوشیده‌اند با تکیه بر گزارش‌های کهن، موقعیت آن را در فضای کنونی مسجد مشخص کنند، اما این تعیین‌ها یکسان نیست و قطعی شمرده نمی‌شود.[۱۰]
مدفن حضرت فاطمه
محل دفن حضرت فاطمه سلام الله علیها از دیرباز محل اختلاف بوده است. مشهور شیعه بر آن است که او در خانهٔ خود دفن شد و چون این خانه در گسترش مسجد ادغام شد، قبر او در محدودهٔ مسجدالنبی قرار گرفت. در برابر، بیشتر منابع اهل سنت مدفن او را در بقیع دانسته‌اند. برخی نیز با استناد به روایات مربوط به «روضه»، قبر او را در فاصلهٔ میان منبر و قبر پیامبر صلی الله علیه وآله جسته‌اند. از این رو، زیارت او در چند موضع انجام می‌شود و این دیدگاه‌ها همچنان محل بحث‌اند.[۱۱]
جایگاه در فرهنگ شیعه
خانهٔ فاطمه سلام الله علیها در فرهنگ شیعه نماد مظلومیت آن حضرت و پایمال شدن حق اهل البیت است. در مجالس سوگواری ایام فاطمیه، این خانه و آنچه بر آن گذشت از محورهای روضه و مرثیه است. منابع شیعه، مجلس سوگواری آن حضرت را در جایی به نام «بیت الاحزان» دانسته‌اند که با خانهٔ مسکونی او یکی نیست.[۱۲]
در سده‌های بعد، عالمان شیعه در بحث‌های کلامی دربارهٔ امامت و فدک به این خانه و رویدادهای آن استناد کرده‌اند. در منابع تاریخ مدینه نیز از خانهٔ فاطمه سلام الله علیها به عنوان یکی از خانه‌های شاخص پیرامون مسجد یاد شده است.[۱۳]
پانویس
- ↑ سمهودی، وفاء الوفا، ج۲، الفصل العاشر.
- ↑ احمد بن حنبل، المسند؛ بخاری، صحیح، کتاب الصلاة؛ مجلسی، بحار الأنوار.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ احزاب، آیهٔ ۳۳؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیه.
- ↑ مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة، باب فضائل أهل بیت النبی.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار؛ طبرسی، مجمع البیان.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۱؛ مجلسی، بحار الأنوار؛ سمهودی، وفاء الوفا، ج۲.
- ↑ کتاب سلیم بن قیس؛ دلائل الإمامة؛ مجلسی، بحار الأنوار.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف.
- ↑ سمهودی، وفاء الوفا، ج۲، الفصل السادس عشر.
- ↑ سمهودی، وفاء الوفا، ج۲.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۱؛ مجلسی، بحار الأنوار؛ سمهودی، وفاء الوفا، ج۲.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار؛ مفید، الإرشاد، ج۱.
- ↑ سمهودی، وفاء الوفا، ج۲؛ مجلسی، بحار الأنوار.
منابع
- قرآن کریم.
- احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
- بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
- بلاذری، احمد؛ انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۷ق.
- سلیم بن قیس؛ کتاب سلیم بن قیس، تحقیق محمدباقر انصاری زنجانی، قم: نشر الهادی، ۱۴۱۵ق.
- سمهودی، علی؛ وفاء الوفا بأخبار دار المصطفی، تحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۲.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
- طبری، محمد بن جریر بن رستم؛ دلائل الإمامة، قم: مؤسسة البعثة، ۱۴۱۳ق.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- مفید، محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۱.
