اختیار انسان

اختیار انسان در کلام اسلامی، توانایی گزینش فعل یا ترک آن است، بی‌آنکه عاملی بیرونی انسان را به یکی از دو سوی وادار کند. این مسئله با عدل الهی، قضا و قدر، تکلیف و مسئولیت اخلاقی پیوند دارد و در برابر دو نظریهٔ رقیب، جبر و تفویض، قرار می‌گیرد: جبر نقش ارادهٔ انسان را در فعل او انکار می‌کند و تفویض فاعلیت او را مستقل و بی‌نیاز از ارادهٔ خدا می‌شمارد. متکلمان امامیه با نظریهٔ امر بین الامرین راه سوم را برگزیده و ارادهٔ انسان را در طول ارادهٔ خدا، نه در عرض آن، جای داده‌اند. معتزله فاعلیت انسان را مستقل دانستند و اشاعره آفرینش افعال را تنها به خدا نسبت دادند.

تعریف

واژهٔ «اختیار» از ریشهٔ «خ-ی-ر» و به معنای برگزیدن است و «جبر» در لغت به معنای واداشتن و ناچار کردن است. در اصطلاح، اختیار وصف فاعلی است که فعل را با علم و ارادهٔ خود و بدون اجبار بیرونی انجام می‌دهد؛ تفویض نیز واگذاری استقلالی تدبیر فعل به انسان است. شرط اصلی تحقق اختیار، توانایی انجام و ترک فعل است؛ از همین رو ناتوانی و اکراه، مسئولیت اخلاقی را برمی‌دارد. اختیار انسان مطلق نیست و به توانایی، علم و شرایط بیرونی او وابسته است.

جایگاه در اعتقادات

در اعتقادات امامیه، اختیار با اصل عدل پیوندی تنگاتنگ دارد. اگر انسان در فعل خود مجبور باشد، تکلیف و پاداش و کیفر معنا نمی‌یابد و کیفر بنده بر کاری که به او تحمیل شده، با عدل الهی سازگار نیست. قرآن تکلیف را به اندازهٔ توان انسان می‌داند: «لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا»؛ «خداوند هیچ‌کس را جز به اندازهٔ توانش تکلیف نمی‌کند». متکلمان امامیه از این آیه نتیجه گرفته‌اند که فعل انسان باید هم به خود او نسبت داده شود و هم در چارچوب ارادهٔ الهی بماند؛ این همان «امر بین الامرین» است.

ادلهٔ عقلی

بطلان جبر

نخستین دلیل، گواهی وجدان است: هر کس میان کاری که با تصمیم او انجام می‌شود، مانند برخاستن، و کاری که بی‌اختیار از او سر می‌زند، مانند لرزش، تفاوت می‌گذارد. دلیل دوم، بطلان تکلیف و کیفر است؛ اگر فعل به انسان نسبت داده نشود، فرمان و کیفر او ستم خواهد بود. قرآن می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا وَلَكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ»؛ «خداوند به مردم هیچ ستمی نمی‌کند، ولی مردم خود بر خویشتن ستم می‌کنند». بر همین پایه، بعثت پیامبران نیز لغو می‌گردد.

بطلان تفویض

اگر انسان در فاعلیت خود مستقل باشد، باید در آفرینش فعل خویش به خدا نیاز نداشته باشد؛ در این صورت قدرت خدا به قلمروِ بیرون از سلطهٔ او محدود می‌شود و توحید افعالی نقض می‌گردد. قرآن مشیت انسان را وابسته به مشیت خدا معرفی می‌کند: «وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ»؛ «و شما نمی‌خواهید مگر آنکه خدا بخواهد».

امر بین الامرین

راه میانه، فاعلیت انسان را نه انکار می‌کند و نه مستقل می‌شمارد؛ آن را در طول فاعلیت خدا و وابسته به او می‌داند. قدرت و ارادهٔ انسان آفریدهٔ خداست و در همان حال سبب حقیقی صدور فعل از اوست. خداوند سببِ اسباب است و انسان نیز یکی از اسباب در نظام آفرینش؛ از این رو نه فعل از انسان گرفته می‌شود و نه انسان از خدا بی‌نیاز می‌گردد. متکلمان امامیه این نظریه را با تعبیر «نه جبر و نه تفویض، بلکه امری میان دو امر» بیان کرده و آن را با توحید افعالی و عدل الهی سازگار دانسته‌اند.

ادلهٔ قرآنی

آیاتی نیز اختیار انسان را به روشنی اثبات می‌کنند. در سورهٔ کهف می‌فرماید: «وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ»؛ «و بگو: حق از پروردگار شماست؛ پس هر که بخواهد ایمان بیاورد و هر که بخواهد کفر ورزد». در سورهٔ شمس، الهام فجور و تقوا به نفس انسانی نسبت داده می‌شود: «فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا»؛ «سپس پلیدکاری و پرهیزگاری‌اش را به او الهام کرد». آیهٔ شمس نشان می‌دهد انسان دو راه پیش روی خود دارد.

آیاتی دیگر مشیت انسان را به مشیت خدا وابسته می‌کنند. در سورهٔ تکویر می‌فرماید: «وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ»؛ «و شما نمی‌خواهید مگر آنکه خداوند، پروردگار جهانیان، بخواهد». برخی مفسران، از جمله طباطبایی، این آیه را بیان اختیار انسان در عین وابستگی به خدا دانسته‌اند. قرآن تأثیر عمل انسان در سرنوشت خود او را نیز یادآور می‌شود: «إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ»؛ «خداوند سرنوشت هیچ قومی را دگرگون نمی‌کند تا آنکه آنان آنچه را در خودشان است تغییر دهند».

روایات اهل بیت

کلینی در الکافی، در کتاب التوحید، بابی با عنوان «الجبر و القدر و الأمر بین الأمرین» آورده و در آن روایاتی از امام صادق علیه‌السلام نقل کرده است. در مشهورترین این روایات آمده است: «لَا جَبْرَ وَلَا تَفْوِيضَ بَلْ أَمْرٌ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ»؛ «نه جبر است و نه تفویض؛ بلکه امری است میان دو امر». این روایت هر دو نظریه را رد و راه میانه را تأیید می‌کند. در روایات دیگر همان باب و در بحار الأنوار نیز همین آموزه با تعبیرهای گوناگون تکرار شده است.

قضا و قدر

در اصطلاح، قضا حکم قطعی خداوند و قدر، تقدیر و اندازه‌گذاری امور است. اگر سرنوشت انسان از پیش تعیین شده، اختیار او چه معنایی دارد؟ متکلمان امامیه چند پاسخ داده‌اند: نخست آنکه علم ازلی خدا به فعل آیندهٔ انسان، به همان جهت تعلق می‌گیرد که آن فعل با اختیار از او صادر می‌شود؛ پس علم الهی سبب جبر نیست، زیرا علم تابع معلوم است. دوم آنکه قضا و قدر الهی چگونگی صدور فعل را نیز در بر می‌گیرد؛ خدا مقدر کرده است که انسان کارهای خود را با گزینش انجام دهد. سوم آنکه ارادهٔ تکوینی خدا با ارادهٔ تشریعی او یکی نیست؛ آنچه خدا می‌خواهد، تحقق اختیاری فعل است، نه تحمیل آن. پس قضا و قدر با اختیار ناسازگار نیست؛ آنچه ناسازگار است، جبر است که فعل انسان را به ارادهٔ او نسبت نمی‌دهد.

دیدگاه معتزله

معتزله برای حفظ عدل الهی و قاعدهٔ حسن و قبح عقلی، انسان را آفرینندهٔ فعل خویش دانستند و افعال او را به خودش نسبت دادند. به باور آنان، خداوند آفرینندهٔ شر و گناه نیست و اگر آفرینندهٔ گناه بود، کیفر گناهکار با عدل او سازگار نمی‌شد. مخالفان، این گروه را به سبب همین رأی «قدریه» خوانده و عقیدهٔ آنان را تفویض نامیده‌اند. نقد امامیه این است که با استقلال انسان در فاعلیت، قدرت خدا محدود می‌شود و آیاتی که مشیت انسان را به مشیت خدا وابسته می‌کنند نادیده گرفته می‌شوند.

دیدگاه اشاعره

اشاعره، پیروان ابوالحسن اشعری، برای پاسداشت قدرت مطلق خدا، آفرینش همهٔ افعال، از جمله افعال انسان، را به او نسبت دادند و برای انسان «کسب» قائل شدند؛ به تفسیر مشهور، انسان فعل را کسب می‌کند و همان کسب ملاک تکلیف و پاداش و کیفر اوست، بی‌آنکه در پدید آمدن فعل تأثیری داشته باشد. به باور آنان، این نظریه قدرت مطلق الهی و مسئولیت انسان را حفظ می‌کند. منتقدان امامیه و معتزله گفته‌اند که کسب به این معنا در عمل به جبر می‌انجامد و اگر انسان در فعل خود هیچ تأثیری نداشته باشد، تکلیف و کیفر او با عدل الهی سازگار نیست.

پیامدها

باور به اختیار، مسئولیت اخلاقی و دینی انسان را استوار می‌کند: تکلیف الهی معنادار می‌شود، پاداش و کیفر عادلانه است و توبه و اصلاح خویش امکان می‌یابد. اگر جبر درست باشد، بعثت پیامبران و تشریع احکام لغو خواهد بود و دعا و استغفار نیز بی‌معنا می‌شود. اختیار به معنای رهایی انسان از وابستگی به خدا نیست؛ چنان‌که آیات مشیت نشان می‌دهند، توان گزینش انسان خود عطیهٔ الهی است.

منابع

• قرآن کریم.
• جوینی، عبدالملک؛ الإرشاد إلی قواطع الأدلة فی أصول الاعتقاد، تحقیق محمد یوسف موسی، قاهره: مکتبة الخانجی، ۱۳۶۹ق.
• حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
• سبحانی، جعفر؛ الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۴۱۲ق.
• سید مرتضی، علی بن حسین؛ الذخیرة فی علم الکلام، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۱ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
• طوسی، محمد بن حسن؛ الاقتصاد فی ما یتعلق بالاعتقاد، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۶ق.
• عبدالجبار بن احمد؛ شرح الأصول الخمسة، تحقیق عبدالکریم عثمان، قاهره: مکتبة وهبة، ۱۴۱۶ق.
• کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۵.
• مفید، محمد؛ أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.