جندب بن زهیر عامری

«جُنْدَب بن زُهیر عامرى اَزدی» (م ۳۷ ق)، صحابى بزرگ پیامبر اکرم صلى الله علیه وآله و از یاران و فرماندهان سپاه امام على علیه‌السلام در جنگ جمل و جنگ صفین بود. برخی مفسران، شأن نزول «آیه ۱۱۰ سوره کهف» را درباره او دانسته‌اند.

زندگی‌نامه

جندب بن زهیر صحابی پیامبر(ص) و امام علی(ع)، از تیرۀ بنو غامد و قبیلۀ اَزد بود. به روایت ابومخنف، او از جملۀ رجال ازد بود که اسلام را در مکه پذیرفت و سپس در مدینه نیز به خدمت حضرت رسـول(ص) رسیـد. با این‌همه، مـوضوع صحابـی بـودن او محل اختلاف است.

جندب بعدها در کوفه ساکن شد و از جملۀ کسانی بود که در خلافت عثمان، علیه ولید بن عقبه، حاکم بی‌پروای شهر، شهادت داد. پس از عزل ولید نیز حاکم جدید، سعید بن عاص، مخالفتهای او و دیگر یارانش چون مالک اشتر نخعی را تاب نیاورد و خلیفه با توجه به شکایت سعید، فرمان داد تا آنها را به شام تبعید کنند. سخنان این چند تن بر ضد شخص خلیفه هم در این تصمیم بی‌تأثیر نبوده است.

اما در خلافت امام علی(ع)، جندب بن زهیر در جنگ جمل فرمانده بخشی از سپاه آن حضرت بود و از خود رشادتهایی نشان داد.

جندب در جنگ صفین نیز فرماندهی بخشی از سپاه امام را برعهده داشت و سرانجام در نبرد با سرکردۀ ازدی سپاه شـام بـه قتل رسید.

جندب در شأن نزول آیات

بنا به نقل ابن‌عبّاس، آیه «قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَىٰ إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ ۖ فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا» «بگو: من فقط بشری هستم مثل شما (امتیازم این است که) به من وحی می‌شود که تنها معبودتان معبود یگانه است پس هر که به لقای پروردگارش امید دارد، باید کاری شایسته انجام دهد، و هیچ کس را در عبادت پروردگارش شریک نکند»، درباره وى نازل شد که به اخلاص در اعمال و پرهیز از هر شرکى اشاره دارد.

در تفسیر «الدُر المنثور» آمده است که ابونعیم -در کتاب «معرفة الصحابه»- و ابن عساکر از طریق سُدی از کلبی از ابوصالح از ابن عباس روایت کرده‌اند که گفت: جندب بن زهیر را عادت چنین بود که وقتی نماز می‌خواند یا روزه می‌گرفت یا تصدّق می‌داد و مردم تعریفش می‌کردند، خیلی خوشحال می‌شد و به همین جهت این کارها را بیشتر می‌کرد تا مردم بیشتر تعریفش کنند. خدای تعالی در مذمتش این آیه را فرستاد: «قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَىٰ إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ ۖ فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا».

نظیر این روایت، روایات دیگری بدون ذکر اسم شخص معینی وارد شده، و جا دارد که همه آنها حمل بر انطباق آیه بر مورد شود نه اینکه نزول آیه را در خصوص مورد بدانیم، زیرا بعید به نظر می‌رسد که خاتمه یک سوره از سوره‌های قرآنی به خاطر سبب خاصی نازل شده باشد.

و در همان کتاب از ابن ابی حاتم از سعید بن جبیر روایت شده که در تفسیر آیه مورد بحث گفته است: رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌ فرمود پروردگار شما می‌فرماید: من بهترین شریکم، پس هر کس در عمل خودش احدی از خلق مرا شریک من قرار دهد، من همه عمل او را به شریکم واگذار می‌کنم تا همه اش مال او باشد و هیچ عملی را از بنده‌ام قبول نمی‌کنم، مگر آنچه را که خالص برای من بیاورد؛ آن گاه این آیه را خواند: «قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَىٰ إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ ۖ فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا».

منابع

• "جندب ازدی"، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
• "جندب بن زهیر عامری"، فرهنگ قرآن، مرکز فرهنگ و معارف قرآن، ج۹.