تبصرة المتعلمین فی احکام الدین (کتاب)
کتاب «تبصرة المتعلّمین فی أحکام الدین» تألیف علامه حلى (م ۷۲۶ ق)، از مختصرترین و معروفترین آثار فقه فتوایی شیعه است. فقها و علمای شیعه به دلیل جایگاه والا و اعتبار علمی این کتاب، شرحها و حاشیههای بسیاری بر آن نوشتهاند.
 | |
| نویسنده | علامه حلی |
| موضوع | فقه شیعه |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۱ |
|
| |
مؤلف
حسن بن یوسف بن على بن مطهر حلى معروف به «علامه حلى» (۶۴۷-۷۲۶ ق)، از علمای بزرگ شیعه بوده و ریاست و مرجعیت شیعه در قرن هفتم هجری به او منتهی گردیده است. از اساتید وی می توان به محقق حلى (دایى علامه) و خواجه نصیرالدین طوسی اشاره کرد.
علامه حلی صاحب آثار متعددی در فقه، اصول، کلام و رجال و غیره است. برخی از آثار ارزشمند ایشان عبارتند از: قواعد الأحکام، إرشاد الأذهان إلی أحکام الإیمان، منهاج الکرامه فی معرفة الامامه، نهج الحق و کشف الصدق، تهذیب الوصول الی علم الاصول، تحریر الأحکام، تذکرة الفقهاء و تبصرة المتعلمین فی أحکام الدین.
علامه حلی در ۲۱ محرم سال ۷۲۶ق، وفات نمود و در یکى از صحنهاى حرم امیرالمؤمنین (علیه السلام) در نجف اشرف دفن گردید.
معرفى کتاب
«تبصرة المتعلّمین فی أحکام الدین» از آثار مهم فقهی شیعه در قرن هشتم هجری است. این کتاب ظاهرا حدود ۳۴ سال قبل از وفات علامه حلی تألیف شده است.
از علامۀ حلی، گنجینههای گرانبهای فقهی بجای مانده که بعضی از آنها مفصل و مبسوط مثل «مختلف الشیعة»، و بعضی نیز مختصرتر مثل کتاب مشهور و با ارزش «قواعد الأحکام»، و بعضی نیز بسیار مختصر مثل «إرشاد الأذهان» میباشند. از همۀ این کتابها مختصرتر «تبصرة المتعلمین» است. این کتاب در حالی که مختصرترین کتاب وی میباشد، یک دوره فقه از کتاب «طهارت» تا «دیات» است و به سبک فقه فتوایی نوشته شده است.
شیخ آقا بزرگ تهرانی صاحب «الذریعة» در معرفی «تبصرة المتعلمین» می گوید: «مِن متون الفقه المختصرة علی نحو الفتوی و هی دورة تامة من الطهارة إلی الدیات و قد أحصی بعض الأفاضل مسائلها فی أربعة آلاف علی صغر حجمها».
متن بسیار روان و تقسیم بندی دقیق و منظم آن، این کتاب را از سایر آثار علامه حلی متمایز نموده است.
محتواى کتاب
کتاب «تبصرة المتعلمین» موجود، شامل ۱۸ کتاب است که عبارتند از:
کتابهای طهارة، صلاة، زکاة، صوم، حج، جهاد، متاجر، الاجاره، دیون، هبات، نکاح، طلاق، عتق، ایمان، صید، میراث، قضاء، قصاص.
مطالب مطرح شده در کتابها عبارتند از:
- کتاب طهارت: مباحث آبها، وضو، غسل، تیمم و نجاسات
- کتاب زکاة: مباحث زکاة فطره و خمس
- کتاب جهاد: مبحث امر به معروف و نهی از منکر
- کتاب متاجر: مباحث ربا، سلف و شفعه
- کتاب اجاره: مباحث مزارعه، مساقاة، جعاله، سبق و رمایه، شرکت، مضاربه، ودیعه، عاریه، لقطه، غصب، احیاء موات
- کتاب دیون: مباحث رهن، حجر، ضمان، صلح، اقرار، وکالت
- کتاب هبات: مباحث وقوف و وصایا
- کتاب طلاق: مباحث خلع و مباراة، ظهار، ایلاء، لعان
- کتاب قضاء: کتابهای شهادت و حدود
شروح و حواشی کتاب
کتاب «تبصرة المتعلمین» به دلیل ارزش والایی که داشته، از ابتدای نگارش مورد توجه فقهای عظام واقع شده و حدود ۴۶ شرح و حاشیۀ فتوایی و غیر آن بر آن زده شده است. صاحب «الذریعة» در این رابطه می گوید: «...و بالنظر لوجازتها و سلاسة عباراتها کثر اهتمام الفقهاء بها منذ عصر المؤلف حتی هذه الأواخر و تولوها بالشرح و التعلیق و الدرس و البحث و هی من الکتب الدراسیة فی مبادی الفقه».
حواشی کتاب گاهی دارای اسامی معین و گاهی نیز نام مشخصی ندارند. اما شروح و حواشی و یا خلاصه این کتاب که در «الذریعة» دارای نام مشخصی هستند عبارتند از:
- صراط الیقین فی شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف شیخ احمد بن زینالدین احسائی (م ۱۲۴۱ ق).
- فقه الصادق؛ تألیف سید محمد صادق حسینی روحانی (م ۱۴۰۱ ش).
- ذخیرة الصالحین فی شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف سید حسن بن آقامیر.
- منهج الراغبین فی شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف سید محمدحسین موسوی کشوان.
- التذکرة؛ تألیف سید ابوالقاسم رضوی قمی لاهوری.
- التذکرة؛ تألیف شرح آقا محمدجعفر بن آقا محمدعلی بهبهانی.
- التذکرة؛ شرح حاج میرزا علی شهرستانی (م ۱۳۴۴ ق).
- نفائس التذکرة؛ شرح شیخ محمدرضا غروی نجفی.
- التکملة؛ تألیف شیخ اسماعیل تبریزی.
- تکملة المتأملین؛ تألیف میرزا احمد بن کربلایی بابا اردبیلی (م ۱۳۵۰ ق).
- هدایة المسترشدین؛ تألیف سید محمدتقی کهنوی.
- ذخیرة الصالحین فی شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف شیخ محمدرضا بن عباس علی طبسی.
- المرشد؛ تألیف محمدحسین بن علی اکبر خوانساری (زنده در ۱۲۶۳ ق).
- نصرة المستبصرین؛ تألیف شیخ محمدحسن بن ملا محمدجعفر استرآبادی شریعتمدار.
- المواهب السنیة؛ تألیف علی بن محمد استرآبادی (م ۱۳۶۰ ق).
- الآیة المبصرة؛ تألیف عباس بن اسماعیل قزوینی (زنده در ۱۳۱۱ ق).
- قرة العین الناظرین؛ تألیف محمداسماعیل بن محمدابراهیم فدایی کزاری (م ۱۲۶۳ ق).
- آمال المجتهدین؛ تألیف نورالدین علی بن ابوالقاسم (زنده در ۱۳۲۷ ق).
- نهایة التذکرة؛ تألیف شیخ علی بن جواد مرندی نجفی (م ۱۳۷۰ ق).
- کفایة المحصلین؛ تألیف محمدعلی مدرس تبریزی (م ۱۳۷۳ ق) صاحب ریحانة الأدب.
- أسفار الناظرین فی شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف شیخ علی بن حسن علی خنیزی (م ۱۳۶۳ ق).
- شرح صغیر؛ تألیف سید معزالدین مهدی بن حسن حسینی قزوینی (م ۱۳۰۰ ق).
- حلیة المجتهدین (شرح متوسط)؛ تألیف سید معزالدین مهدی بن حسن حسینی قزوینی.
- بصائر السالکین (شرح کبیر)؛ تألیف سید معزالدین مهدی بن حسن حسینی قزوینی.
- رسالة إکمالالدین فی شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف محمدباقر بن مهدی بن محمدباقر موسوی قزوینی.
- إزالة الغواسی مدارک الحواشی؛ حواشی سید محمدکاظم یزدی بر تبصرة المتعلمین (م ۱۳۳۷ ق) صاحب عروة الوثقی.
- الجوهرة فی نظم التبصرة؛ تألیف حسن بن علی بن داود حلی (م ۷۰۷ ق).
- السرائر المستبصرة فی نظم التبصرة؛ تألیف سید حسن بن سید مرتضی یزدی حائری.
- التبصرة المنظومة؛ تألیف سید محمدتقی بن اسحاق قمی (م ۱۳۴۴ ق).
اما شروح و حواشی که نام مشخصی ندارند عبارتند از:
- شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف ملا محمدشریف بن محمدحسین بن فیض کاشانی
- شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف سید محمدعلی حسینی شهرستانی (م ۱۲۸۷ ق) پدر سید محمدحسین شهرستانی
- شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف موسی بن جعفر بن باقر کرمانشاهی (م ۱۳۴۰ ق).
- شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف ملا محمدمهدی بن محمدسمیع کرمانشاهی.
- شرح استدلالی مختصر بر تبصرة المتعلمین؛ تألیف شیخ محمدفاضل قائینی (م ۱۴۰۵ ق).
- شرح استدلالی تبصرة المتعلمین؛ تألیف آخوند خراسانی صاحب کفایة الأصول (م ۱۳۲۹ ق).
- شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف سید حسن بن اسماعیل حسینی قمی حائری.
- شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف شیخ محمدحسین بن شیخ حسین آل ابی خمسین احسائی (م ۱۳۱۰ ق).
- شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف میرزا صادق آقا مجتهد تبریزی (م ۱۳۵۱ ق).
- شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف آقا ضياءالدین عراقى (م ۱۳۶۱ ق).
- شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف سید عبدالحسین شرف الدین عاملی (م ۱۳۷۷ ق).
- شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف شیخ علی بن ملا ابراهیم قمی نجفی (م ۱۳۷۱ ق).
- شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف شیخ عبدالصاحب بن حسن بن صاحب جواهر (م ۱۳۵۶ ق).
- شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف ملا محمدعلی قراچهداغی جدّ میرزا صادق آقا تبریزی.
- شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف سید محسن کاظمی اعرجی (م ۱۲۲۷ ق).
- شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف سید محسن امین حسینی عاملی (م ۱۳۷۱ ق) صاحب أعیان الشیعة.
- شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف سید محسن طباطبایی حکیم (م ۱۳۸۹ ق).
- شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف محمد بن عاشور کرمانشاهی.
- شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف میرزا علی بن ابوالقاسم بن محمد نراقی.
- شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف شیخ مرتضی بن حسن مظاهری اصفهانی.
- شرح تبصرة المتعلمین؛ تألیف سید هاشم بن احمد بن حسین احسائی (م ۱۳۰۹ ق).
منابع
- نرم افزار جامع فقه اهلبیت، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
- علامه حلی، همین دانشنامه.
