جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام (کتاب)
| نویسنده | [[شیخ محمدحسن نجفی]] |
| موضوع | فقه امامیه |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۴۳ |
| {{{عنوان افزوده1}}} | {{{افزوده1}}} |
| {{{عنوان افزوده2}}} | {{{افزوده2}}} |
|
| |
جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، مشهور به «جواهر»، از مفصل‌ترین و جامع‌ترین شروح استدلالی کتاب شرایع الاسلام (کتاب) نوشتهٔ محقق حلی (د۶۷۶ق) است. نویسندهٔ آن شیخ محمدحسن نجفی (د۱۲۶۶ق)، فقیه و از مراجع شیعه در نجف و معروف به «صاحب جواهر» است. جواهر یک دورهٔ کامل فقه امامیه را از طهارت تا دیه در بر می‌گیرد و در چاپ‌های امروزی ۴۳ جلد است. از آن‌جا که مؤلف در آن، افزون بر شرح متن، گفتار فقیهان متقدم و متأخر و ادلهٔ هر مسئله را گرد آورده، آن را دائرةالمعارف فقه شیعه خوانده‌اند. نگارش آن بیش از سی سال به درازا کشید و از سدهٔ سیزدهم تا امروز یکی از منابع اصلی درس خارج فقه و استنباط فقهی بوده است.[۱]
محتویات
نویسنده
محمدحسن بن محمدباقر نجفی در نجف زاده شد و نیاکانش از اصفهان به آن شهر مهاجرت کرده بودند. سال تولدش به‌درستی روشن نیست و شیخ آقا بزرگ تهرانی ۱۲۰۰ یا ۱۲۰۲ق را محتمل دانسته است. او مقدمات را نزد استادان نجف آموخت و در درس شیخ جعفر کاشف الغطاء، سید محمدجواد عاملی صاحب مفتاح الکرامه (کتاب) و سید محمد مجاهد شرکت کرد و در جوانی به اجتهاد رسید.[۲]
حوزهٔ درس او در نجف مرکز گردآمدن فضلا بود و شاگردانی چون میرزا محمدحسن شیرازی، شیخ جعفر شوشتری، میرزا حبیب الله رشتی، ملا علی کنی و سید حسین کوه‌کمره‌ای از آن برخاستند. صاحب جواهر در ۱۲۶۶ق در نجف درگذشت و در همان شهر به خاک سپرده شد. نجاة العباد، هدایة الناسکین و رساله‌هایی در فقه و اصول از دیگر آثار اوست.[۳]
زمینهٔ تألیف
در سدهٔ دوازدهم، کوشش وحید بهبهانی و شاگردانش موضع اصولیان را در برابر اخباریان استوار کرد و حوزهٔ نجف رونق گرفت. در آستانهٔ نگارش جواهر، چند اثر مبسوط فقهی پدید آمده بود؛ از جمله کشف الغطاء شیخ جعفر کاشف الغطاء، مفتاح الکرامه (کتاب) سید محمدجواد عاملی، ریاض المسائل (کتاب) سید علی طباطبایی، مدارک الاحکام (کتاب) سید محمد عاملی و مسالک الافهام شهید ثانی. این آثار زمینهٔ پیدایش شرحی جامع را فراهم کرد.[۴]
صاحب جواهر در مقدمهٔ کتاب، سبب گزینش شرایع را جامعیت، استواری مباحث، شیوایی نثر و اهتمام ویژهٔ فقیهان به آن دانسته است. به گفتهٔ خود او، غرضش آشنا کردن فقیهان با دقایق پنهان شرایع، تبیین ادلهٔ مسائل، توضیح لغزش‌های شارحان پیشین و نقل گفتار فقیهان بوده است.[۵]
انگیزهٔ تألیف
بر پایهٔ گزارشی که حرزالدین از استادان خود نقل می‌کند، صاحب جواهر در آغاز در پی نوشتن شرحی برای انتشار نبود. او می‌نویسد: «لم یقصد بشرحه کتاب الشرائع إلا ضبط أقوال الفقهاء فیه فی المسائل الفقهیة و صورها لمراجعة نفسه»؛ یعنی «او در شرح شرایع جز ثبت گفتار فقیهان در مسائل فقهی و نگه‌داشتن تصویر آن‌ها برای مراجعهٔ خویش، هدفی نداشت».[۶]
تاریخ نگارش
مشهور است که تألیف را در ۲۵ سالگی آغاز کرد. آقا بزرگ تهرانی با تکیه بر تعبیر «سلمه الله تعالی» در بحث استنجاء دربارهٔ کاشف الغطاء، بخشی از مباحث طهارت را در حیات استاد دانسته و آغاز کار را پیش از درگذشت او شمرده است. در برابر، برخی با استناد به سخن خوانساری که صاحب جواهر را در ۱۲۶۲ق حدود هفتاد ساله دانسته، آغاز تألیف را حدود ۱۲۱۷ق حدس زده‌اند. در هر حال، واپسین بحث کتاب، جهاد و امر به معروف، در ۱۲۵۷ق پایان یافت و ترتیب نگارش مجلدات با ترتیب شرایع یکسان نبود.[۷]
ساختار
جواهر شرحی مزجی است؛ یعنی عبارت‌های متن شرایع در لابه‌لای بحث می‌آید و مؤلف پس از هر قطعه به شرح و استدلال می‌پردازد. از این‌رو، ساختار آن همانند شرایع و شامل چهار بخش عبادات، عقود، ایقاعات و احکام است؛ در ترتیب ابواب، از کتاب الطهارة آغاز و به کتاب الدیات پایان می‌یابد.[۸]
در چاپ رایج، هر جلد یک یا چند کتاب فقهی را در بر می‌گیرد. بحث معمولاً با شرح لغوی و اصطلاحی واژه‌ها آغاز می‌شود، سپس اقوال فقیهان با نام صاحبانشان می‌آید و ادله و اشکال‌ها بررسی می‌شود. مؤلف در جای‌جای کتاب «فائده»هایی افزوده و به مناسبت، مباحث جانبی مانند امارات قبله و پاره‌ای مسائل اصولی را نیز آورده است.[۹]
روش شرح
صاحب جواهر در هر مسئله نخست حکم را از متن شرایع بیان می‌کند، آن‌گاه ادلهٔ قرآن، سنت، اجماع و عقل را می‌سنجد و در دلالت آن‌ها مناقشه می‌کند. او به نقل اقوال فقیهان امامیه بسنده نکرد و در برخی مسائل، دیدگاه فقیهان اهل سنت را نیز گزارش کرده است. وسعت تتبع، یکدستی سبک از آغاز تا پایان کتاب و پرداختن به فروع نادر از ویژگی‌های روش اوست.[۱۰]
به گزارش برخی پژوهشگران معاصر، در جواهر کاستی‌هایی نیز هست؛ از جمله کاربرد اصطلاحات حدیثی مانند «صحیح»، «حسن» و «موثق» در پاره‌ای موارد با تسامح همراه است و ارجاع‌های درون‌متنی به مباحث پیشین، بازیابی مطالب را دشوار می‌کند.[۱۱]
جایگاه علمی
سید محسن امین در اعیان الشیعه می‌نویسد: «کان تألیفه من معجزات عصره و صار علیه معول العلماء إلی الیوم»؛ «تألیف آن از معجزات عصر نویسنده بود و تا امروز تکیه‌گاه عالمان است». خوانساری که معاصر صاحب جواهر بود نیز در روضات الجنات جواهر را ستوده و آن را دریایی پهناور خوانده که مسائل فقهی را با تحقیقی مبسوط در خود دارد.[۱۲]
از همان سدهٔ سیزدهم، عالمان بر جواهر شرح و حاشیه نوشته‌اند. آقا بزرگ تهرانی در الذریعه شروحی چون «الانصاف فی تحقیق مسائل الخلاف من کتاب جواهر الکلام» نوشتهٔ شیخ محمدطه نجف، «بحر الجواهر» نوشتهٔ علی بن باقر بروجنی و «الهدایة الی المرام من مبهمات جواهر الکلام» نوشتهٔ سید محمدباقر موسوی همدانی را نام برده است. همچنین فقیهانی چون ملا علی کنی، سید عبدالله بهبهانی، سید ابوتراب خوانساری، زین العابدین مازندرانی و سید عبدالاعلی سبزواری بر بخش‌هایی از آن حاشیه نوشته‌اند.[۱۳]
چاپ‌ها
نسخه‌های خطی جواهر در کتابخانه‌های نجف، قم، تهران و دیگر شهرها پراکنده است. چاپ کامل کتاب در ۴۳ جلد با تحقیق عباس قوچانی در تهران منتشر شده و بازچاپ‌های بیروت نیز همین شمار جلد را دارد. در این مقاله به همان چاپ ۴۳ جلدی ارجاع داده شده است.[۱۴]
پانویس
- ↑ تهرانی، الذریعه، ج۵؛ امین، اعیان الشیعه، ج۹.
- ↑ تهرانی، الذریعه، ج۵؛ امین، اعیان الشیعه، ج۹.
- ↑ حرزالدین، معارف الرجال، ج۲ (به نقل از دانشنامهٔ جهان اسلام)؛ محبوبه، ماضی النجف و حاضرها، ج۲.
- ↑ دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «جواهر الکلام».
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، مقدمه، ج۱.
- ↑ حرزالدین، معارف الرجال، ج۲ (به نقل از دانشنامهٔ جهان اسلام).
- ↑ تهرانی، الذریعه، ج۵؛ خوانساری، روضات الجنات، ج۲.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الطهارة؛ دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «جواهر الکلام».
- ↑ دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «جواهر الکلام».
- ↑ دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «جواهر الکلام»؛ نجفی، جواهر الکلام، مقدمه، ج۱.
- ↑ دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «جواهر الکلام».
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ج۹؛ خوانساری، روضات الجنات، ج۲.
- ↑ تهرانی، الذریعه، ج۵.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، مقدمهٔ چاپ، ج۱؛ دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «جواهر الکلام».
منابع
- امین، سید محسن؛ اعیان الشیعه، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، بی‌تا؛ ج۹.
- تهرانی، آقابزرگ؛ الذریعة الی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق؛ ج۵.
- حرزالدین، محمد؛ معارف الرجال فی تراجم العلماء و الأدباء، قم، ۱۴۰۵ق؛ ج۲.
- خوانساری، محمدباقر؛ روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، قم: مکتبة اسماعیلیان، بی‌تا؛ ج۲.
- دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام»، تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی.
- محبوبه، جعفر؛ ماضی النجف و حاضرها، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۶ق؛ ج۲.
- نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، تحقیق عباس قوچانی، تهران: دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۶۲ش؛ ج۱.
| فقه | ||
| کلیات: | تاریخ فقه، ابواب فقه، احکام، اجتهاد، منابع اجتهاد در فقه شیعه، تقلید، اصول فقه، قواعد فقهی | |
| منابع: | عروة الوثقى، شرایع الاسلام، علل الشرائع، لمعه، جواهرالكلام، المكاسب المحرمه، مدارک الاحکام و ... | |
| ↓ رده ها ↓ | ||
| فقه: | فقیهان، منابع فقهی، اصطلاحات فقهی، آیات الاحکام، منابع اجتهاد در فقه شیعه، قواعد فقه | |
| اصول فقه: | اصول فقه، اصولیون، منابع اصول فقه، اصطلاحات اصول فقه | |
| احکام: | احکام، احکام عبادی، احکام اقتصادی، احکام خانواده، احکام روابط اجتماعی، احکام قضایی و جزایی، احکام اطعمه و اشربه، اصطلاحات احكام | |
