جهاد ابتدایی

جهاد ابتدایی یا جهاد دعوت، در فقه اسلامی به نبردی گفته می‌شود که مسلمانان با فرمان حاکم اسلامی، برای دعوت غیرمسلمانان به اسلام یا پذیرش جزیه (در مورد اهل کتاب) آغاز می‌کنند، بی‌آنکه دشمن پیش‌تر به آنان تجاوز کرده باشد. این قسم در برابر جهاد دفاعی قرار دارد که تنها در پاسخ به تجاوز واجب می‌شود. در فقه امامیه، مشروعیت جهاد ابتدایی به اذن امام معصوم یا نایب او وابسته است و بیشتر فقیهان آن را واجب کفایی شمرده‌اند. در دورهٔ غیبت، دامنهٔ این شرط و امکان اجرای آن محل اختلاف است. فقیهان اهل سنت نیز آن را واجب کفایی و مشروط به اذن حاکم دانسته‌اند. احکام این باب در «کتاب الجهاد» آثار فقهی بررسی می‌شود.

تعریف

واژهٔ جهاد از «جُهد» به معنای کوشش و توان‌فرسایی گرفته شده است. در اصطلاح فقیهان، جهاد به‌کارگیری توان در نبرد با دشمن برای اعلای کلمهٔ اسلام است. آنان این باب را به دو قسم ابتدایی و دفاعی تقسیم کرده و قسم نخست را «جهاد دعوت» نیز خوانده‌اند. در جهاد ابتدایی مسلمانان آغازگر جنگ‌اند و هدف، گسترش قلمرو دعوت اسلامی و رفع موانع آن است؛ در جهاد دفاعی، دشمن آغازگر است و مسلمانان تنها می‌کوشند تجاوز را بازگردانند.

ادلهٔ قرآنی

مهم‌ترین مستند قرآنی این حکم، آیهٔ پنجم سوره توبه است که به «آیه سیف» شناخته می‌شود: «فَإِذَا انسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»؛ «پس چون ماه‌های حرام سپری شود، مشرکان را هر جا یافتید بکشید و آنان را بگیرید و محاصره کنید و در هر کمینگاهی بر آنان بنشینید؛ و اگر توبه کردند و نماز برپا داشتند و زکات پرداختند، راهشان را رها کنید؛ که خداوند آمرزندهٔ مهربان است». طبرسی در مجمع البیان، ذیل همین آیه، اقوال مفسران را در دامنهٔ حکم آورده است؛ به گزارش او، شماری از مفسران حکم آیه را به پیمان‌شکنان شبه‌جزیرهٔ عربستان محدود کرده‌اند.

دربارهٔ اهل کتاب، آیهٔ بیست‌ونهم همان سوره راه پرداخت جزیه را در برابر جنگ نهاده است: «قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ»؛ «با کسانی از اهل کتاب که به خدا و روز بازپسین ایمان نمی‌آورند و آنچه خدا و پیامبرش حرام کرده‌اند حرام نمی‌دارند و دین حق را نمی‌پذیرند، بجنگید تا جزیه را به دست خود و در حالی که فروتن‌اند بپردازند».

آیهٔ ۱۹۳ سوره بقره هدف جنگ را برچیدن فتنه و خالص شدن دین برای خدا می‌داند: «وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ»؛ «و با آنان بجنگید تا فتنه‌ای نماند و دین از آنِ خدا شود؛ پس اگر دست کشیدند، تجاوزی جز بر ستمکاران نیست».

ادلهٔ روایی

امام علی علیه‌السلام در خطبهٔ جهاد، جهاد را چنین وصف کرده است: «الْجِهَادُ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ، فَتَحَهُ اللَّهُ لِخَاصَّةِ أَوْلِيَائِهِ»؛ «جهاد دری از درهای بهشت است که خدا آن را برای خاصان از دوستان خود گشوده است». این سخن جایگاه جهاد را در دستگاه تکلیف اسلامی نشان می‌دهد، هرچند به‌تنهایی بر وجوب جهاد ابتدایی دلالت نمی‌کند.

سیرهٔ پیامبر صلی الله علیه وآله نیز نشان می‌دهد که پیش از جنگ، فرستادگانی با نامه به پادشاهان و قبایل می‌فرستاد و آنان را به اسلام یا پرداخت جزیه فرامی‌خواند. در نامهٔ او به هرقل، پادشاه روم، آمده است: «أَسْلِمْ تَسْلَمْ»؛ «اسلام بیاور تا در امان بمانی». فقیهان از این سیره و از روایات باب جهاد، شرط دعوت پیشین و لزوم اذن امام را استنباط کرده‌اند.

شرایط وجوب

محقق حلی در شرائع الاسلام، وجوب جهاد را به حضور امام یا کسی که امام او را نصب کرده است مشروط دانسته است. به باور مشهور فقیهان، در نبود امام معصوم یا نایب منصوب او، جهاد ابتدایی وجوب ندارد و اذن امام شرط مشروعیت آن است. بر این اساس، جنگ خودسرانهٔ گروه‌ها و اشخاص از جهاد مشروع جدا می‌شود.

وجوب جهاد ابتدایی کفایی است؛ با اقدام گروهی کافی از مسلمانان، تکلیف از دیگران ساقط می‌شود. نیز دعوت پیش از جنگ، توانایی، و شرایط عام تکلیف مانند بلوغ، عقل و آزادی را شرط دانسته‌اند.

اختلاف فقیهان

اصل مشروعیت جهاد ابتدایی در فقه امامیه مورد اتفاق است و اختلاف در شرایط اجرای آن است. در دورهٔ غیبت، وجوب آن محل بحث است. گروهی با استناد به عدم تحقق اذن معصوم، جهاد ابتدایی را واجب نمی‌دانند و به جهاد دفاعی بسنده می‌کنند؛ گروهی دیگر با تکیه بر عمومات، وجوب آن را در صورت تحقق شرایط ثابت می‌دانند. صاحب جواهر در کتاب الجهاد، اقوال فقیهان را در این مسئله گزارش کرده است.

دیدگاه اهل سنت

فقیهان اهل سنت جهاد ابتدایی را مشروع و در اصل واجب کفایی دانسته‌اند. ابن قدامة در المغنی، آن را از وظایف امام شمرده و به اذن او مشروط کرده است. اختلاف اصلی آنان با مشهور امامیه در مصداق «امام» است: اهل سنت اذن حاکم اسلامی را کافی می‌دانند و امامیه اذن امام معصوم را شرط می‌شمارند.

دیدگاه سلفیه

برخی عالمان سلفی معاصر با تکیه بر ظاهر آیات جهاد، وجوب آن را به حضور امام یا اذن حاکم محدود نکرده و بر استمرار آن تأکید کرده‌اند. منتقدان، از جمله شماری از فقیهان شیعه و اهل سنت، این خوانش را با سیاق آیات و قیود سیرهٔ نبوی ناسازگار دانسته و بر لزوم اذن حاکم و رعایت پیمان‌ها تأکید کرده‌اند.

شبههٔ تحمیل دین

گفته شده جهاد ابتدایی با آزادی عقیده و با آیهٔ ۲۵۶ سورهٔ بقره ناسازگار است: «لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ»؛ «در پذیرش دین اکراهی نیست؛ همانا راه رشد از گمراهی آشکار شده است». در پاسخ گفته شده است که آیه ناظر به تحمیل اعتقاد است، در حالی که جهاد ابتدایی به رفع سلطه و موانع دعوت مربوط می‌شود؛ نیز در فقه امامیه به اذن معصوم و شرایط یادشده مقید است.

احکام مرتبط

با گشوده شدن سرزمین دشمن، احکام غنیمت، خمس و اسیران بر پایهٔ باب جهاد جاری می‌شود. فقیهان کشتن زنان، کودکان، پیران و غیرنظامیان را جز در ضرورت جایز نمی‌دانند و بر وفای به عهد و امان تأکید کرده‌اند. کسانی که جزیه می‌پذیرند، در برابر پرداخت آن، از جان و مال و پرستشگاه‌های خود در چارچوب پیمان برخوردارند.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن قدامة، عبدالله بن احمد؛ المغنی، بیروت: دار الفکر، بی‌تا؛ کتاب الجهاد.
• ابن هشام، عبدالملک؛ السیرة النبویة، تحقیق مصطفی السقا و ابراهیم الأبیاری و عبدالحفیظ الشلبی، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۲.
• حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعه، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق؛ کتاب الجهاد.
• طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ذیل سورهٔ توبه.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق؛ ج۲.
• طوسی، محمد بن حسن؛ المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران: المکتبة المرتضویة، بی‌تا؛ کتاب الجهاد.
• محقق حلی، جعفر بن حسن؛ شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: مؤسسة اسماعیلیان، بی‌تا؛ کتاب الجهاد.
• مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الإسلامیة، بی‌تا؛ ذیل سورهٔ توبه.
• نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا؛ کتاب الجهاد.
• نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، قم: هجرت، ۱۴۱۴ق؛ خطبهٔ ۲۷.