اسیران کربلا

از دانشنامه‌ی اسلامی
نسخهٔ تاریخ ‏۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۵۷ توسط Zadhoosh (بحث | مشارکت‌ها) (ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه)
(تفاوت) → نسخهٔ قدیمی‌تر | نمایش نسخهٔ فعلی (تفاوت) | نسخهٔ جدیدتر ← (تفاوت)
پرش به ناوبری پرش به جستجو

اسیران کربلا یا اسرای کربلا، به زنان، کودکان و بازماندگان خاندان امام حسین علیه‌السلام گفته می‌شود که پس از واقعه عاشورا (دهم محرم سال ۶۱ هجری) در کربلا به اسارت سپاه عمر بن سعد درآمدند و نخست به کوفه و سپس به شام برده شدند. امام سجاد علیه‌السلام که بیمار بود نیز در شمار آنان بود و سرپرستی کاروان را زینب سلام الله علیها، دختر امام علی علیه‌السلام، بر عهده گرفت. کاروان در کوفه و شام با مجالس و خطبه‌هایی روبه‌رو شد که به افشای رفتار حکومت اموی انجامید. شمار اسیران، جزئیات مسیر و رفتار با آنان در منابع یکسان نیست و گزارش‌های متأخر نیز در این باره اختلاف دارند.

زمینهٔ اسارت

پس از شهادت امام حسین علیه‌السلام و یارانش در دهم محرم سال ۶۱ هجری، سپاه عمر بن سعد خیمه‌های خاندان او را آتش زد و زیورها و اموال زنان را غارت کرد. بر پایهٔ گزارشی، شمر بن ذی‌الجوشن یا یکی از سپاهیان قصد کشتن امام سجاد علیه‌السلام را داشت و گروهی مانع شدند. سپس زنان و کودکان را بر شتران نشاندند و با سرهای شهیدان به کوفه بردند.[۱]

فهرست اسیران

منابع کهن از چند تن از خاندان امام حسین علیه‌السلام در میان اسیران نام برده‌اند:[۲]

  • امام سجاد علیه‌السلام: تنها پسر بازماندهٔ آن حضرت که در عاشورا بیمار بود.
  • زینب سلام الله علیها: دختر امام علی علیه‌السلام و سخنگوی کاروان.
  • فاطمه دختر امام حسین علیه‌السلام و رباب همسر آن حضرت که در برخی گزارش‌ها اسیر بودند.
  • کودکان خردسال بنی هاشم که شمارشان روشن نیست.

شمار اسیران

شمار اسیران در منابع کهن به عددی مشخص نیامده و بیشتر از «زنان و کودکان» یا «حرم» امام حسین علیه‌السلام به صورت جمع یاد شده است.[۳] از این رو ارقام منابع متأخر نیز یکسان نیست؛ برخی تنها زنان خاندان را اسیر می‌شمارند و برخی کودکان و دیگر حاضران کربلا را نیز در شمار آنان می‌آورند.

در کوفه

کاروان چند روز پس از عاشورا به کوفه رسید؛ بر پایهٔ گزارش‌ها، مردم برای تماشا گرد آمدند و زنان کوفه گریستند.[۴] زینب سلام الله علیها در میان مردم ایستاد و کوفیان را به پیمان‌شکنی و رها کردن امام حسین علیه‌السلام نکوهید. آغاز سخن او چنین گزارش شده است:[۵]

سخن زینب سلام الله علیها در کوفه

متن عربی
أَمَّا بَعْدُ يَا أَهْلَ الْكُوفَةِ، يَا أَهْلَ الْخَتْلِ وَالْغَدْرِ، أَتَبْكُونَ؟ فَلَا رَقَأَتِ الدَّمْعَةُ وَلَا هَدَأَتِ الرَّنَّةُ. إِنَّمَا مَثَلُكُمْ كَمَثَلِ الَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكَاثًا، تَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ.
ترجمهٔ فارسی
«اما بعد، ای مردم کوفه، ای مردم فریب و بی‌وفایی! می‌گریید؟ پس اشکتان خشک نشود و ناله‌تان آرام نگیرد. مَثَل شما مَثَل زنی است که رشتهٔ خود را پس از تابیدن گسست؛ سوگندهایتان را دستاویز فریب می‌گیرید.»

سپس امام سجاد علیه‌السلام خود را فرزند کشته‌شدهٔ کنار فرات خواند:[۶]

سخن امام سجاد علیه‌السلام در کوفه

متن عربی
أَيُّهَا النَّاسُ، مَنْ عَرَفَنِي فَقَدْ عَرَفَنِي، وَمَنْ لَمْ يَعْرِفْنِي فَأَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ الْمَذْبُوحِ بِشَطِّ الْفُرَاتِ مِنْ غَيْرِ ذَحْلٍ وَلَا تِرَاتٍ. أَنَا ابْنُ مَنْ انْتُهِكَ حَرِيمُهُ، وَسُلِبَ نَعِيمُهُ، وَانْتُهِبَ مَالُهُ، وَسُبِيَ عِيَالُهُ. أَنَا ابْنُ مَنْ قُتِلَ صَبْرًا، فَكَفَى بِذَلِكَ فَخْرًا.
ترجمهٔ فارسی
«ای مردم، هر کس مرا می‌شناسد، می‌شناسد؛ و هر کس نمی‌شناسد، من علی، فرزند حسینی هستم که در کنار فرات او را سر بریدند، بی‌آنکه خونخواهی و کینه‌ای در میان باشد. من پسر کسی‌ام که حرمتش دریده شد، نعمتش گرفته شد، مالش تاراج شد و خانواده‌اش اسیر شد؛ پسر کسی که او را در حال شکیبایی کشتند؛ همین افتخار را بس است.»

در کاخ کوفه، عبیدالله بن زیاد از زینب سلام الله علیها پرسید که رفتار خدا را با برادرش چگونه دیده است؛ پاسخ داد: «مَا رَأَيْتُ إِلَّا جَمِيلًا»؛ «جز زیبایی ندیدم».[۷] بر پایهٔ گزارشی، ابن زیاد دستور کشتن امام سجاد علیه‌السلام را داد و زینب سلام الله علیها خود را بر او افکند و مانع شد.

مسیر شام

عبیدالله بن زیاد گزارش اسارت را برای یزید بن معاویه فرستاد و به دستور او اسیران را همراه سرهای شهیدان به شام روانه کرد.[۸] کاروان از منازل میان عراق و شام گذشت و در شهرها نمایش داده شد؛ جزئیات مسیر در منابع یکسان نیست.

در شام

در شام، یزید مجلسی فراهم آورد و به سخنران دستور داد از امام علی علیه‌السلام و امام حسین علیه‌السلام بدگویی کند. بر پایهٔ گزارش خوارزمی، امام سجاد علیه‌السلام با اجازهٔ یزید بر منبر رفت و ستم واردشده بر خاندانش را بازگفت.[۹]

بر پایهٔ گزارش طبری، یزید در برابر سر امام حسین علیه‌السلام شعر ابن زبعری را خواند که در آن بر کشته شدن آن حضرت ابراز شادمانی شده است. دربارهٔ کسی که با چوب بر دهان امام حسین علیه‌السلام زد، اختلاف است: برخی ابن زیاد را در کوفه و برخی یزید را در شام دانسته‌اند.[۱۰]

بر پایهٔ گزارش‌های متأخر، اسیران را در جایگاهی ویران در دمشق جای دادند و در همان‌جا دختر خردسالی از خاندان به سبب آزار درگذشت؛ این گزارش در منابع کهن نیامده است.[۱۱]

بازگشت به مدینه

یزید سرانجام اسیران را آزاد کرد و آنان را همراه گروهی به حجاز فرستاد. بر پایهٔ گزارش‌های متأخر، کاروان در راه بازگشت از کربلا گذشت و در بیستم صفر به مزار امام حسین علیه‌السلام رسید؛ این گزارش پایهٔ برگزاری زیارت اربعین در این روز دانسته شده است.[۱۲] بر پایهٔ گزارش‌ها، بازگشت آنان به مدینه با سوگواری مردم همراه بود.

پیامدها

خطبه‌های کوفه و شام در منابع شیعه از اسناد اعتراض به حکومت بنی امیه شمرده می‌شوند. بر پایهٔ گزارش‌های تاریخی، پشیمانی کوفیان زمینهٔ قیام توابین و سپس قیام مختار را فراهم کرد.[۱۳] سرگذشت اسیران در سوگواری محرم بازتاب یافته است.[۱۴]

پانویس

  1. ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، وقعة الطف، ص۴۵۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ بلاذری، أنساب الأشراف، ج۳، ص۲۰۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف، ذکر ما جری بعد قتله، ص۷۷ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۱۱۴.
  2. ↑ ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف، ص۸۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۱۱۴.
  3. ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۵۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ بلاذری، أنساب الأشراف، ج۳، ص۲۰۷ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ابن اعثم کوفی، الفتوح، ج۵، ص۱۲۷ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  4. ↑ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۱۱۵؛ ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف، ص۸۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  5. ↑ ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف، ص۸۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۱۱۵.
  6. ↑ طبرسی، الإحتجاج، ج۲، احتجاج علی بن الحسین علیه‌السلام، ص۳۰۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  7. ↑ ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف، ص۹۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۵، ص۱۱۶.
  8. ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۵۹ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ بلاذری، أنساب الأشراف، ج۳، ص۲۱۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ابن اعثم کوفی، الفتوح، ج۵، ص۱۲۷ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  9. ↑ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۲، مجلس یزید، ص۶۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  10. ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۶۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۱۱۹؛ ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف، ص۱۰۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  11. ↑ قمی، منتهی الآمال، ج۱، احوال اسیران (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  12. ↑ ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف، ص۱۱۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ قمی، منتهی الآمال، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  13. ↑ طبرسی، الإحتجاج، ج۲، ص۳۰۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۱۲۳؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۵۹ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  14. ↑ قمی، منتهی الآمال، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۵، ص۱۰۷.


منابع

  • ابن اعثم کوفی، احمد؛ الفتوح، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۱۱ق؛ ج۵.
  • ابن طاووس، علی بن موسی؛ اللهوف علی قتلی الطفوف، قم: مؤسسة أنصاریان، ۱۴۱۷ق.
  • بلاذری، احمد بن یحیی؛ أنساب الأشراف، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۷ق؛ ج۳.
  • خوارزمی، موفق بن احمد؛ مقتل الحسین، قم: مؤسسة أنصاریان، بی‌تا؛ ج۲.
  • طبرسی، احمد بن علی؛ الإحتجاج علی أهل اللجاج، مشهد: نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق؛ ج۲.
  • طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، ۱۳۸۷ق؛ ج۵.
  • قمی، عباس؛ منتهی الآمال، قم: هجرت، ۱۳۷۹ش؛ ج۱.
  • مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۵.
  • مفید، محمد بن محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۲.
  • یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۲.
11.jpg
واقعه عاشورا
قبل از واقعه
شرح واقعه
پس از واقعه
بازتاب واقعه
وابسته‌ها