اسیران کربلا
اسیران کربلا یا اسرای کربلا، به زنان، کودکان و بازماندگان خاندان امام حسین علیه‌السلام گفته می‌شود که پس از واقعه عاشورا (دهم محرم سال ۶۱ هجری) در کربلا به اسارت سپاه عمر بن سعد درآمدند و نخست به کوفه و سپس به شام برده شدند. امام سجاد علیه‌السلام که بیمار بود نیز در شمار آنان بود و سرپرستی کاروان را زینب سلام الله علیها، دختر امام علی علیه‌السلام، بر عهده گرفت. کاروان در کوفه و شام با مجالس و خطبه‌هایی روبه‌رو شد که به افشای رفتار حکومت اموی انجامید. شمار اسیران، جزئیات مسیر و رفتار با آنان در منابع یکسان نیست و گزارش‌های متأخر نیز در این باره اختلاف دارند.
محتویات
زمینهٔ اسارت
پس از شهادت امام حسین علیه‌السلام و یارانش در دهم محرم سال ۶۱ هجری، سپاه عمر بن سعد خیمه‌های خاندان او را آتش زد و زیورها و اموال زنان را غارت کرد. بر پایهٔ گزارشی، شمر بن ذی‌الجوشن یا یکی از سپاهیان قصد کشتن امام سجاد علیه‌السلام را داشت و گروهی مانع شدند. سپس زنان و کودکان را بر شتران نشاندند و با سرهای شهیدان به کوفه بردند.[۱]
فهرست اسیران
منابع کهن از چند تن از خاندان امام حسین علیه‌السلام در میان اسیران نام برده‌اند:[۲]
- امام سجاد علیه‌السلام: تنها پسر بازماندهٔ آن حضرت که در عاشورا بیمار بود.
- زینب سلام الله علیها: دختر امام علی علیه‌السلام و سخنگوی کاروان.
- فاطمه دختر امام حسین علیه‌السلام و رباب همسر آن حضرت که در برخی گزارش‌ها اسیر بودند.
- کودکان خردسال بنی هاشم که شمارشان روشن نیست.
شمار اسیران
شمار اسیران در منابع کهن به عددی مشخص نیامده و بیشتر از «زنان و کودکان» یا «حرم» امام حسین علیه‌السلام به صورت جمع یاد شده است.[۳] از این رو ارقام منابع متأخر نیز یکسان نیست؛ برخی تنها زنان خاندان را اسیر می‌شمارند و برخی کودکان و دیگر حاضران کربلا را نیز در شمار آنان می‌آورند.
در کوفه
کاروان چند روز پس از عاشورا به کوفه رسید؛ بر پایهٔ گزارش‌ها، مردم برای تماشا گرد آمدند و زنان کوفه گریستند.[۴] زینب سلام الله علیها در میان مردم ایستاد و کوفیان را به پیمان‌شکنی و رها کردن امام حسین علیه‌السلام نکوهید. آغاز سخن او چنین گزارش شده است:[۵]
سخن زینب سلام الله علیها در کوفه
سپس امام سجاد علیه‌السلام خود را فرزند کشته‌شدهٔ کنار فرات خواند:[۶]
سخن امام سجاد علیه‌السلام در کوفه
در کاخ کوفه، عبیدالله بن زیاد از زینب سلام الله علیها پرسید که رفتار خدا را با برادرش چگونه دیده است؛ پاسخ داد: «مَا رَأَيْتُ إِلَّا جَمِيلًا»؛ «جز زیبایی ندیدم».[۷] بر پایهٔ گزارشی، ابن زیاد دستور کشتن امام سجاد علیه‌السلام را داد و زینب سلام الله علیها خود را بر او افکند و مانع شد.
مسیر شام
عبیدالله بن زیاد گزارش اسارت را برای یزید بن معاویه فرستاد و به دستور او اسیران را همراه سرهای شهیدان به شام روانه کرد.[۸] کاروان از منازل میان عراق و شام گذشت و در شهرها نمایش داده شد؛ جزئیات مسیر در منابع یکسان نیست.
در شام
در شام، یزید مجلسی فراهم آورد و به سخنران دستور داد از امام علی علیه‌السلام و امام حسین علیه‌السلام بدگویی کند. بر پایهٔ گزارش خوارزمی، امام سجاد علیه‌السلام با اجازهٔ یزید بر منبر رفت و ستم واردشده بر خاندانش را بازگفت.[۹]
بر پایهٔ گزارش طبری، یزید در برابر سر امام حسین علیه‌السلام شعر ابن زبعری را خواند که در آن بر کشته شدن آن حضرت ابراز شادمانی شده است. دربارهٔ کسی که با چوب بر دهان امام حسین علیه‌السلام زد، اختلاف است: برخی ابن زیاد را در کوفه و برخی یزید را در شام دانسته‌اند.[۱۰]
بر پایهٔ گزارش‌های متأخر، اسیران را در جایگاهی ویران در دمشق جای دادند و در همان‌جا دختر خردسالی از خاندان به سبب آزار درگذشت؛ این گزارش در منابع کهن نیامده است.[۱۱]
بازگشت به مدینه
یزید سرانجام اسیران را آزاد کرد و آنان را همراه گروهی به حجاز فرستاد. بر پایهٔ گزارش‌های متأخر، کاروان در راه بازگشت از کربلا گذشت و در بیستم صفر به مزار امام حسین علیه‌السلام رسید؛ این گزارش پایهٔ برگزاری زیارت اربعین در این روز دانسته شده است.[۱۲] بر پایهٔ گزارش‌ها، بازگشت آنان به مدینه با سوگواری مردم همراه بود.
پیامدها
خطبه‌های کوفه و شام در منابع شیعه از اسناد اعتراض به حکومت بنی امیه شمرده می‌شوند. بر پایهٔ گزارش‌های تاریخی، پشیمانی کوفیان زمینهٔ قیام توابین و سپس قیام مختار را فراهم کرد.[۱۳] سرگذشت اسیران در سوگواری محرم بازتاب یافته است.[۱۴]
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، وقعة الطف؛ بلاذری، أنساب الأشراف، ج۳؛ ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف، ذکر ما جری بعد قتله؛ مفید، الإرشاد، ج۲.
- ↑ ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف؛ مفید، الإرشاد، ج۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵؛ بلاذری، أنساب الأشراف، ج۳؛ ابن اعثم کوفی، الفتوح، ج۵.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۲؛ ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف.
- ↑ ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف؛ مفید، الإرشاد، ج۲.
- ↑ طبرسی، الإحتجاج، ج۲، احتجاج علی بن الحسین علیه‌السلام.
- ↑ ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵؛ بلاذری، أنساب الأشراف، ج۳؛ ابن اعثم کوفی، الفتوح، ج۵.
- ↑ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۲، مجلس یزید.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵؛ مفید، الإرشاد، ج۲؛ ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ج۱، احوال اسیران.
- ↑ ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف؛ قمی، منتهی الآمال، ج۱.
- ↑ طبرسی، الإحتجاج، ج۲؛ مفید، الإرشاد، ج۲؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۵؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ج۱؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۵.
منابع
- ابن اعثم کوفی، احمد؛ الفتوح، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۱۱ق؛ ج۵.
- ابن طاووس، علی بن موسی؛ اللهوف علی قتلی الطفوف، قم: مؤسسة أنصاریان، ۱۴۱۷ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی؛ أنساب الأشراف، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۷ق؛ ج۳.
- خوارزمی، موفق بن احمد؛ مقتل الحسین، قم: مؤسسة أنصاریان، بی‌تا؛ ج۲.
- طبرسی، احمد بن علی؛ الإحتجاج علی أهل اللجاج، مشهد: نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق؛ ج۲.
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، ۱۳۸۷ق؛ ج۵.
- قمی، عباس؛ منتهی الآمال، قم: هجرت، ۱۳۷۹ش؛ ج۱.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۵.
- مفید، محمد بن محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۲.
- یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۲.
 |
|||
| قبل از واقعه | |||
| شرح واقعه |
| ||
| پس از واقعه | |||
| بازتاب واقعه | |||
| وابسته‌ها | |||
