کلام امامیه

کلام امامیه دانش استدلالیِ عقاید در مکتب شیعه دوازده‌امامی است که با تکیه بر قرآن، روایات اهل بیت علیهم‌السلام و برهان عقلی از اصول اعتقادی این مذهب دفاع می‌کند. موضوع آن ذات و صفات خداوند، نبوت، امامت و معاد است و در برابر فقه، «فقه اکبر» یا «اصول دین» خوانده می‌شود. این دانش در سدهٔ دوم هجری با مناظره‌های متکلمان شیعه در محضر امامان علیهم‌السلام شکل گرفت، در بغداد به کمال استدلالی رسید، در سدهٔ هفتم با خواجه نصیرالدین طوسی و علامه حلی به فلسفه آمیخت. وجه ممیز آن، جمع میان نقل و عقل و پایبندی به نص در مسئلهٔ امامت است.

تعریف و روش

متکلمان امامیه کلام را «دانش استدلالی دفاع از عقاید دینی» می‌دانند و موضوع آن را ذات و صفات خداوند و احوال موجودات از جهت مبدأ و معاد می‌شمارند. روش آن ترکیبی از نقل و عقل است: متکلم بر قرآن و روایات تکیه می‌کند و دعاوی را در قالب برهان صورت‌بندی می‌کند.

عصر حضور

امامان شیعه در سدهٔ دوم و سوم بنیادهای کلام امامیه را بیان کردند. شاگردان آنان، مانند هشام بن حکم و مؤمن الطاق، با معتزله و جهمیه مناظره کردند؛ طبرسی بخشی از این گفت‌وگوها را در الاحتجاج گرد آورد.

دورهٔ قم

در سدهٔ چهارم، قم با شیخ صدوق گرایشی حدیثی داشت. صدوق در التوحید روایات توحیدی را گرد آورد و در برابر مشبهه و مجسمه موضع گرفت؛ در این دوره نقل بر استدلال تقدّم داشت.

مدرسهٔ بغداد

در سدهٔ پنجم، شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی روش استدلالی را گستردند. مفید در «تصحیح اعتقادات الإمامیة» پاره‌ای آرای صدوق را نقد کرد و طوسی با «الاقتصاد» و «تمهید الاصول» کلام را منظم و برهانی ساخت.

کلام فلسفی

خواجه نصیرالدین طوسی (درگذشتهٔ ۶۷۲ق) با نگارش تجرید الاعتقاد کلام امامیه را به فلسفهٔ مشاء آمیخت. این کتاب در شش مقصد، از امور عامه تا نبوت، امامت و معاد را دربرمی‌گیرد. علامه حلی (درگذشتهٔ ۷۲۶ق)، شاگرد او، نخستین شرح تجرید را با نام کشف المراد نوشت و در منهاج الکرامة از امامت امامیه دفاع کرد. از این دوره، کلام امامیه «کلام فلسفی» خوانده شد.

دورهٔ متأخر

در سدهٔ دهم و یازدهم، مکتب فلسفی اصفهان با میرداماد و ملاصدرا کلام را در چارچوب حکمت متعالیه بازخوانی کرد. در سدهٔ چهاردهم، کلام امامیه با آثار جعفر سبحانی، مرتضی مطهری و علامه طباطبایی ادامه یافت و به فلسفهٔ دین و شبهات الحادی گسترش یافت.

اصول خمسه

کلام امامیه بر پنج اصل استوار است: توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد. امامیه امامت را اصل مستقل می‌شمارد. معتزله نیز پنج اصل دارند، اما جز توحید و عدل، اصول دیگرشان — وعد و وعید، منزلة بین المنزلتین و امر به معروف — با اصول امامیه یکی نیست.

ادلهٔ عقلی

متکلمان امامیه دو برهان آورده‌اند. برهان نخست: انسان برای رسیدن به کمال به راهنما نیاز دارد و بدون آن غرض آفرینش محقق نمی‌شود؛ خداوند حکیم است و نقض غرض نمی‌کند؛ هرچه برای تحقق غرض الهی لازم باشد بر او واجب است؛ پس باید راهنمای معصوم برگزیند. برهان دوم: امام متصدی حفظ و تبیین شریعت است؛ اگر در او احتمال خطا یا گناه باشد، وثوق به شریعت از میان می‌رود و غرض امامت نقض می‌شود؛ پس امام معصوم است. اشاعره وجوب امامت را سمعی می‌شمارند و عدالت امام را کافی می‌دانند؛ امامیه پاسخ می‌دهد عدالت بر اجتهاد ظنی استوار است و خطا را دفع نمی‌کند.

ادلهٔ نقلی

قرآن می‌فرماید: «إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ»؛ «همانا ولیّ شما خدا و رسول او و مؤمنانی هستند که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند» (مائده ۵۵). مفسران امامیه و شماری از اهل سنت این آیه را دربارهٔ زکات دادن امام علی علیه‌السلام در رکوع دانسته‌اند. در حدیث ثقلین نیز آمده است: «إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللَّهِ وَعِتْرَتِي»؛ «من دو چیز گران‌بها در میان شما می‌گذارم: کتاب خدا و عترتم».

نسبت با معتزله

امامیه و معتزله در توحید صفاتی، عدل، حسن و قبح عقلی و امتناع رؤیت خدا هم‌رأی‌اند و همین اشتراک سبب شده برخی نویسندگان کلام امامیه را دنبالهٔ اعتزال بشمارند. متکلمان امامیه این انتساب را نادرست می‌دانند؛ معتزله امامت را از اصول پنج‌گانه نشمردند و بداء و رجعت را نپذیرفتند که در کلام امامیه جایگاه دارند.

نسبت با اشاعره

اشاعره صفات خدا را زائد بر ذات و قدیم می‌دانند؛ امامیه پاسخ می‌دهد لازمهٔ آن تعدد قدیم و خدشه در توحید است، پس صفات عین ذات‌اند. نیز اشاعره رؤیت خدا در آخرت را جایز و حسن و قبح را شرعی می‌دانند، در حالی که امامیه و معتزله رؤیت را ممتنع و حسن و قبح را عقلی می‌شمارند. در امامت نیز اشاعره نصب الهی را واجب نمی‌شمارند و آن را به اهل حل و عقد می‌سپارند؛ امامیه نص را شرط می‌داند.

آثار شاخص

از آثار کلاسیک کلام امامیه می‌توان برشمرد:

• «اوائل المقالات» مفید: نخستین اثر جامع در آرای امامیه.
• «تمهید الاصول» طوسی.
• «الاقتصاد» طوسی.
• «تجرید الاعتقاد» نصیرالدین طوسی: نظام کلامی-فلسفی.
• «کشف المراد» علامه حلی: نخستین شرح تجرید.
• «الباب الحادی عشر» علامه حلی.

اختلاف‌های درون‌شیعی

درون امامیه اختلاف‌هایی در روش هست؛ مفید در «تصحیح اعتقادات الإمامیة» پاره‌ای آرای صدوق را نقد کرد. در سدهٔ یازدهم، اخباریان با محمدامین استرآبادی کلام و اجتهاد اصولی را نقد کردند و بازگشت به روایات را کافی دانستند. میراث این نگرش در سدهٔ چهاردهم در جریان حدیث‌گرای مشهد با میرزا مهدی اصفهانی، معروف به مکتب تفکیک، ادامه یافت و کلام فلسفی را نقد کرد. در برابر، متکلمان اصولی از پیوند عقل و نقل دفاع کردند.

منابع

• قرآن کریم.
• استرآبادی، محمدامین؛ الفوائد المدنیة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
• اشعری، ابوالحسن؛ مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق هلموت ریتر، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
• حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
• حلی، حسن بن یوسف؛ منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۲۰ق.
• سبحانی، جعفر؛ الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۴۱۲ق؛ ج۱.
• شهرستانی، محمد بن عبدالکریم؛ الملل و النحل، تحقیق محمد بدران، قم: الشریف الرضی، ۱۳۶۴ش؛ ج۱.
• صدوق، محمد بن علی؛ التوحید، تحقیق هاشم حسینی طهرانی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۳۹۸ق.
• طبرسی، احمد بن علی؛ الاحتجاج، تحقیق محمدباقر خرسان، نجف: دار النعمان، ۱۳۸۶ق.
• طوسی، محمد بن حسن؛ الاقتصاد فی ما یتعلق بالاعتقاد، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۶ق.
• طوسی، محمد بن حسن؛ تمهید الاصول فی علم الکلام، تصحیح عبدالمحسن مشکوةالدینی، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۶۲ش.
• قاضی عبدالجبار؛ شرح الأصول الخمسة، تحقیق عبدالکریم عثمان، قاهره: مکتبة وهبة، ۱۴۱۶ق.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• مفید، محمد بن محمد؛ أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
• مفید، محمد بن محمد؛ تصحیح اعتقادات الإمامیة، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
• ملاصدرا، صدرالدین شیرازی؛ الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۱ق؛ ج۱.
• نصیرالدین طوسی، محمد؛ تجرید الاعتقاد، تحقیق محمدجواد حسینی جلالی، تهران: مرکز النشر مکتب الإعلام الإسلامی، ۱۴۰۷ق.