سید عباس خاتم یزدی

«آیت‌الله سید عباس خاتم یزدی» (۱۳۰۹-۱۳۸۰ ش)، فقیه و مجتهد شیعه معاصر و از شاگردان امام خمینی و چهره‌ای مشهور در شورای استفتای ایشان بود. این عالم ربانی همچنین نماینده‌ تام‌الاختیار امام‌ خمینی در امور حج‌ در سال‌های‌ پیش‌ از انقلاب‌ بود و پس‌ از انقلاب‌ نیز در مجلس خبرگان و دبیرخانه ائمه جمعه عضویت داشت.

نام کامل	سید عباس خاتم یزدی
زادروز	۱۳۰۹ شمسی
زادگاه	یزد
وفات	۱۳۸۰ شمسی
مدفن	قم، حرم حضرت معصومه عليهاالسلام
اساتید	امام خمینی، سید عبدالهادی شیرازی، سید محمود شاهرودی، سید محسن حکیم، سید ابوالقاسم خویی،...
شاگردان	سید محمدتقی محصل همدانی، سید جعفر حسینی رکن‌آبادی، شیخ محمدحسن قافی، شیخ محسن اراکی، سید علی اشکوری،...
آثار	الکلام فی اتحاد الطلب والارادة، الشبهة الموضوعیة، تفسیر سوره حمد، حاشیه بر عروةالوثقی، قاعده لاضرر، نجاست و طهارت اهل کتاب، زبدة الاحکام،...

ولادت و خاندان

سید عباس خاتم یزدی در سال ۱۳۰۹ شمسی در خانواده‌ای روحانی در شهرستان یزد (محله تَل) دیده به جهان گشود.

بیشتر اجداد سید عباس مؤمنانی باسواد و در سلک روحانیت بودند. وی درباره جد هفتم خود می‌گوید: «او مردی عالم و عارف و صاحب کرامت بود و در احمدآباد زندگی می‌کرد. وی علاوه بر انجام وظایف روحانیت، کاتب قرآن نیز بود و معروف است چهل قرآن را به خط خود نگاشت».

پدر بزرگوارش مرحوم سید یحیی احمدآبادی معروف به «آقا سید یحیی بزرگ» (م ۱۳۱۷ ش)، از روحانیان مورد توجه یزد بود. سید یحیی در جوانی برای تحصیل به اصفهان رفت و پس از مدتی عازم نجف اشرف گردید و پس از کسب مدارج بالای علمی‌ و نیل به درجه اجتهاد به یزد بازگشت. زمان حضور وی در یزد مصادف با اختناق رضاخانی و مسئله کشف حجاب و تغییر اجباری لباس روحانیان بود. غیرت فوق‌العاده او موجب شد تا بی‌حجابی زنان و حضور روحانیان را با کلاه پهلوی تحمل نکند؛ به این جهت مجبور شد چندین سال از یزد دور بماند و در یکی از روستاهای مهریز به نام «دره» رحل اقامت افکند و همان جا به تبلیغ و سخنرانی و ارشاد مردم بپردازد.

تحصیلات و اساتید

سید عباس خاتم یزدی در دوران کودکی طبق معمول و رسوم محلی آن زمان، روخوانی قرآن کریم و نیز اشعار سعدی و حافظ را در مدت کوتاهی فراگرفت و در ضمن، به کار و کسب مختصری نیز جهت امرار معاش اشتغال داشت.

او در سال ۱۳۲۵ ش. به علت علاقه زیاد به دروس دینی و نیز تشویق و اصرار بعضی از بزرگان یزد، به ویژه عالم متقی و روشنفکر، حجة الاسلام حاج سید علی محمد وزیری، - از دوستان پدر و زعیم حوزه علمیه یزد - در مدرسه شفیعیه یزد به تحصیل مشغول گردید.

دروس پایه (چون: نصاب الصبیان، صرف زاهد، عوامل جرجانی) و مقدمات (چون: سیوطی، جامی، مغنی، شرح نظام، حاشیه، شمسیه، شرح مطالع، مطول) و برخی از کتب سطح (چون: لمعه، قوانین، رسائل) و نیز خلاصة الحساب شیخ بهایی، شرح منظومه سبزواری و تفسیر قرآن را در یزد فراگرفت.

برخی اساتید وی در یزد عبارتند از:

• شیخ حیدرعلی کوچه بیوکی: نصاب الصبیان، صرف زاهد و عوامل جرجانی را نزد ایشان خواند.
• سید حسین بَنادکی. وی انموذج و مقداری از سیوطی را نزد ایشان فراگرفت.
• شیخ عبدالحسین عرب عجم.
• آیت الله حاج شیخ محمود فرساد
• حاج شیخ جلال آیت اللهی: مقداری از قوانین، مطول، خلاصةالحساب، شرح منظومه و رسائل را نزد ایشان فراگرفت.
• حاج شیخ احمد علومی‌ و برادرش حاج شیخ جلال علومی‌ و حاج شیخ محمود علومی، فرزند حاج شیخ جلال.
• آیت الله سید علی محمد کازرونی: از تفسیر قرآن و بخشی از رسائل و مکاسب را از محضر وی فراگرفت.
• آیت الله حاج شیخ غلامرضا فقیه خراسانی، فرزند حاج ابراهیم یزدی (کوچه بیوکی)

سید عباس خاتم یزدی در سال ۱۳۲۹ ش. جهت ادامه تحصیل به شهر مقدس قم که در آن روز از نظر علمی ‌رونق بسزایی داشت، هجرت نمود و سایر کتب سطح و دروس خارج فقه و اصول و نیز مراتب عالی کلام و فلسفه را نزد اساتید بزرگ حوزه علمیه قم آموخت. او مدت پنج سال در حوزه علمیه به تحصیل ادامه داد که چهار سال آن را در مدرسه حجتیه و یک سال در مدرسه دارالشفاء گذراند.

آیت الله خاتم اساتید برجسته و شناخته شده‌ای در قم داشتند از جمله:

• آیت الله شیخ مرتضی حائری یزدی
• آیت الله شیخ محمد فکور یزدی
• آیت الله سید محمد محقق داماد
• علامه سید محمدحسین طباطبایی، درس اسفار و تفسیر قرآن
• سید محمدرضا گلپایگانی، درس خارج فقه و اصول
• امام خمینی، درس خارج فقه و اصول
• شهید مرتضی مطهری، درس شرح تجرید.

توجه بیش از حدش به درس و بحث و غفلت از سلامت جسمانی، او را دچار بیماری و ضعف زیاد کرد. خود در این باره می‌گوید: «در این مدت حتی یک بار هم در رختخواب استراحت نکردم. بلکه رختخواب من یک عبای کلفت نائینی بود که هر وقت از مطالعه خسته می‌شدم و خوابم می‌گرفت، آن را به خودم می‌پیچیدم و می‌خوابیدم. از نظر تغذیه نیز عمده مواد غذایی من نان و ماست بود... به هر حال، تداوم این وضعیت باعث شد که من در سال آخر دچار زخم معده شدیدی شدم؛ به طوری که حتی نمی‌توانستم غذا بخورم. ضمن این که به سر درد شدیدی هم مبتلا گردیدم و با کمال تأسف با مراجعه مکرر به پزشکان قم، یزد و تهران سودی نبخشید؛ تا جایی که از بازیافتن سلامتی و ادامه تحصیل مأیوس شدم. به همین دلیل تصمیم گرفتم برای استشفاء عازم عتبات عالیات شوم».

آیت الله خاتم در سال ۱۳۳۳ ش. عازم عتبات عالیات گردید. خود در این باره چنین می‌گوید: «پس از زیارت اماکن مقدسه در کربلا، وارد نجف اشرف شدم و متوسل به ائمه اطهار و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام مخصوصاً حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام شده، دعا کردم، گریه‌ها کردم، تضرع نمودم، ضجه‌ها زدم و از حضرت طلب کمک نمودم؛ که به برکت آن وجود مقدس، بیماری من به تمام معنا رفع شد و نجف برای من مکانی بسیار دوست داشتنی و شفا بخش گردید».

او پس از بهبودی، برای ادامه تحصیل، در مدرسه بزرگ مرحوم آخوند خراسانی ساکن شد و چندی بعد، به مدرسه مرحوم آیت الله بروجردی که نزدیک حرم مطهر قرار داشت، منتقل گردید. وی در طبقه اول، کنار راه پله، حجره‌ای گرفته، مشغول درس و بحث گردید و تا آخر در همان حجره باقی ماند.

آیت الله سید عباس خاتم، در نجف نیز نزد اساتید برجسته‌ای کسب علم نمود که برخی از ایشان عبارتند از:

• سید عبدالهادی شیرازی
• سید محمود شاهرودی
• سید محسن حکیم
• شیخ حسین حلی
• سیدابوالقاسم خویی
• سید حسن بجنوردی
• سید یحیی یزدی
• شیخ صدرا بادکوبه‌ای

تدریس و شاگردان

آیت الله سید عباس خاتم یزدی در حوزه علمیه یزد، قم و نجف در ضمن تحصیل علم، به تدریس هم اهتمام زیادی داشت و در این راه خدمات ارزنده‌ای ارائه نمود. وی در یزد بخشی از سیوطی، مغنی، شرح نظام و مطول و در قم کتاب‌های معالم، حاشیه ملا عبدالله و قسمتی از شرح لمعه را تدریس نمود. سپس به نجف عزیمت کرد و ضمن تحصیل، کتاب‌های مکاسب، کفایه، شرح منظومه و شرح تجرید را تدریس کرد. آیت الله خاتم محفل علمی ‌پرباری داشته است؛ به طوری که بنا به گفته آیت الله محمدهادی معرفت، درس سطح ایشان در نجف بر خیلی از درس های خارج ترجیح داشت.

وی علاوه بر تدریس کتاب‌های ذکر شده، درس خارج مرحوم آیت الله خویی را برای تعدادی از طلاب که در حدود ده نفر بودند، تقریر می‌کرد؛ به این صورت که بعد از استماع درس آیت الله خویی در مسجد خضراء، در مکان دیگری آن مباحث را برای درک و ضبط بهتر بعضی از دوستانش بازگو می‌کرد.

آیت الله خاتم در طول زندگی بابرکت خویش شاگردان زیادی تربیت نمود که بیشتر آنها در مسئولیت‌‌های علمی، فرهنگی و خدماتی به خدمت مشغولند. بعضی از آنها عبارتند از:

• شیخ محمدحسن قافی
• شیخ محمود محمدی
• شیخ علی محدث
• شیخ محسن اراکی
• سید علی اشکوری
• شیخ حسن ابوترابی
• سید محمدتقی محصل همدانی
• سید جعفر حسینی رکن‌آبادی.

آثار و تألیفات

آیت الله خاتم، همان گونه که به تدریس اهمیت می‌داد، به تدوین علوم دینی نیز توجه خاصی داشت. ولذا بسیاری از مباحث را با دقت و ظرافت به رشته تحریر درآورد؛ ولی با کمال تأسف هنوز هیچ کدام از آثارش به زیور طبع آراسته نشده است. بعضی از مکتوبات وی بدین شرح است:

• حاشیه بر عروةالوثقی؛
• قاعده لاضرر (عربی)؛
• قاعده ید (فارسی)؛
• نجاست و طهارت اهل کتاب (فارسی)؛
• میراث النساء (فارسی)؛
• تقریرات درس امام خمینی در نجف اشرف؛
• تقریرات درس آیت الله سید ابوالقاسم خویی در نجف اشرف (عربی)؛
• تقریرات درس آیت الله شیخ حسین حلی در نجف اشرف؛
• حج (فارسی)؛
• زبدة الاحکام (فارسی)؛
• سلسله مباحث خارج فقه مبحث طهارت (متن پیاده شده دروس خارج فقه از روی نوار)؛
• الطهارة والنجاسة (عربی)؛
• تقیه (فارسی)؛
• الصحیح و الأعمّ (عربی)؛
• الطهارة فی تنجیس المصحف (عربی)؛
• کتاب الصلوة فیما لو نَسِیَ التّشهّد و فیما لو نَسِیَ السّلام (عربی)؛
• المشتق (عربی)؛
• کتاب الزّکوة (عربی)؛
• الکلام فی اتحاد الطلب والارادة (عربی)؛
• الشبهة الموضوعیة (عربی)؛
• تفسیر سوره حمد؛
• درس اخلاق؛
• تقریرات درس کفایة از استاد عبدالجواد جبل عاملی (فارسی)

فعالیت‌های اجتماعی

قبل از انقلاب:

آیت الله خاتم یزدی در مدت اقامتش در نجف اشرف تا سال ۱۳۵۸ ش، یکی از اعضای شورای استفتائات امام خمینی و نیز یکی از ممتحنان فقه و اصول بود. همچنین وکالت حضرت امام برای رسیدگی به امور حجاج بیت الله الحرام به وی واگذار شد. به طور خلاصه، بخش عظیمی ‌از امور امام خمینی در حوزه نجف بر عهده آیت الله خاتم بود، حتی در هنگام عزیمت امام امت به پاریس، به او و سه نفر دیگر از نزدیکانشان وکالت تام الاختیار جهت اداره امور داده شد. که این وکالت در تمام طول حیات امام ادامه داشت. از این رو، وی به نمایندگی از طرف امام در نجف ماند.

بعد از انقلاب:

وی در قم مسئولیت امتحان خارج فقه و اصول حوزه علمیه را بر عهده داشت. همچنین او با عده‌ای دیگر از بزرگان، در دفتر استفتائات امام خمینی در قم فعال بود.

علاوه بر این، ایشان تا سال ۱۳۶۶ ش. (که مصادف با کشتار حجاج در مکه به وسیله حکومت وهابی آل سعود بود) هر سال از طرف حضرت امام با دیگر آقایان به بیت الله مشرف شده، پاسخگوی مسائل شرعی حجاج بود. و نیز در دبیرخانه ائمه جمعه به عنوان دبیر و عضو دبیرخانه فعالیت می‌کرد و بعد از رحلت امام خمینی نیز از طرف مقام معظم رهبری به عضویت این دبیرخانه منصوب شد.

یکی دیگر از مسئولیت‌های اجتماعی آیت الله خاتم یزدی، نمایندگی مجلس خبرگان بود.

وفات

مرحوم آیت الله سید عباس خاتم یزدی، بر اثر بیماری مدتی در بیمارستان خاتم الانبیاء تهران بستری شد؛ اما طولی نکشید که در روز ۲۰ شهریور ۱۳۸۰ ش. (۲۲ جمادی الثانی ۱۴۲۲ ق)، در ۷۱ سالگی دار فانی را وداع گفت. پیکر مطهر این عالم ربانی ابتدا به زادگاهش منتقل شد و پس از تشییع در یزد، به قم انتقال یافت و از مسجد امام حسن عسکری علیه السلام تا حرم مطهر حضرت معصومه سلام الله علیها تشییع و در جوار آن حضرت، در مسجد بالاسر، به خاک سپرده شد.

منابع

• ستارگان حرم، احمد محیطی اردکانی، جلد ۱۵، صفحه ۳۲-۵۲.

آرشیو عکس و تصویر

• 

  از راست: سید جعفر کریمی، سید عباس خاتم یزدی و حسین راستی کاشانی

• 

  سید عباس خاتم یزدی در لباس احرام و در سرزمین وحی

• 

  سید عباس خاتم یزدی و جواد رهبر سعادتی (میرزا جواد تبریزی)

• 

  سید عباس خاتم یزدی و سید علی حسینی خامنه ای

• 

  از راست: حسین شب زنده دار جهرمی، سید عباس خاتم یزدی و جعفر سبحانی

• 

  از راست: سید عباس خاتم یزدی، محسن خرازی و عباس محفوظی