صفوان بن یحیی

«صفوان بن یحیی» از راویان شیعه در قرن سوم هجری و از اصحاب و وکلای خاص امام کاظم، امام رضا و امام جواد علیهم‌السلام بود. او در زمره «اصحاب اجماع» است و از جمله فقیهان، محدثان و متکلمان برجسته تاریخ تشیع بشمار می‌رود. صفوان افزون بر جمع‌آوری وجوهات شرعی، مأموریت خطیر نشر روایات اهل بیت و هدایت شیعیان و مبارزه با خطوط انحرافی و التقاطی موجود در آن عصر را بر عهده داشت.

معاصر و صحابی امامان

صفوان با سه تن از امامان معصوم علیهم‌السلام هم‌عصر بود و از ایشان بهره علمی و معنوی برد:

۱. امام کاظم علیه‌السلام:

بسیاری از دانشمندان و رجالیون شیعه تصریح کرده‌اند که صفوان خدمت امام صادق علیه السلام نرسید، اما در حوزه درس فرزند گرامی‌‌‌اش، امام کاظم علیه السلام حاضر شد و از بیانات آن حضرت بهره‌ها برد.

۲. امام رضا علیه‌السلام:

صفوان از محضر حضرت امام رضا علیه السلام سودها جست و قلبش از زلال دانش ایشان سیراب گشت. در زمان امام رضا علیه السلام مشکلات و معضلات عدیده‌ای گریبانگیر جامعه شیعی بود. ظهور و وجود فرقه‌ها و مشرب‌های مختلف کلامی، فلسفی و فقهی از جمله این ناهنجاری‌ها بشمار می‌‌‌رفت و باعث گمراهی افراد زیادی می‌‌‌شد. فرقه واقفیه ـ که بر امامت حضرت موسی بن جعفر علیه السلام توقف کرده و امامان بعدی را قبول نداشتند ـ شک و تردیدهای زیادی در امامت حضرت رضا علیه السلام ایجاد کرده بودند. آنان درصدد بودند حتی شخصیت بزرگی چون صفوان بن یحیی را هم به جمع خود بکشانند. از این رو اموال زیادی به وی پیشنهاد کردند، ولی موفق نشدند. علی بن معاذ گوید: از صفوان بن یحیی پرسیدم: چگونه به امامت حضرت رضا علیه السلام یقین پیدا کردی؟ او گفت: نماز گزاردم و خداوند را یاد کرده، از او طلب خیر نمودم؛ در پی آن، به امامت آن حضرت یقین پیدا کردم.

صفوان مورد عنایت امام رضا علیه‌السلام بود. نجاشی در این باره می گوید: «کانت له عنده منزلة شریفة؛ او مقام و منزلت بزرگی نزد حضرت رضا علیه السلام داشت». معمر بن خلاد نیز گوید: اسماعیل بن خطاب از زکات غلّه خود مقداری را به صفوان بخشید. وقتی من آن مقدار را برداشت کردم و به امام رضا علیه السلام گزارش دادم، حضرت فرمود: «رحم الله اسماعیل بن خطاب بما اوصی به الی صفوان بن یحیی و رحم الله صفوان، فانهما مِنْ حزب آبائی علیهم‌السلام و مَنْ کان مِن حزبنا ادخله اللّه الجنة؛ خداوند اسماعیل بن خطاب را به سبب سفارشی که در حق صفوان بن یحیی کرده است، رحمت کند و خداوند صفوان را رحمت نماید، چون آنان جزو حزب پدرانم هستند و هر کس از حزب ما باشد، خداوند او را داخل بهشت می‌‌‌کند».

۳. امام جواد علیه‌السلام:

امام جواد علیه السلام از دیگر پیشوایان شیعه است که صفوان، امامت و محضر ایشان را درک نمود. یکی از مهمترین معضلات عصر حضرت امام جواد علیه السلام مسأله امامت ایشان بود که از کمی ‌‌‌سن شریفشان ناشی می‌‌‌شد. زیرا ایشان در هنگام شهادت امام رضا علیه السلام بیش از حدود هشت سال نداشت. البته امام رضا علیه السلام به جانشینی امام جواد علیه السلام تصریح کرده بود، ولی سن کم امام جواد علیه السلام برای تعداد زیادی از شیعیان ـ حتی علما و بزرگان ـ مشکل ایجاد کرده بود. در روایتی آمده است که صفوان به حضرت رضا علیه السلام عرض می‌‌‌کند: پیش از آن که خداوند به شما ابوجعفر (امام جواد) را ببخشد، از جانشین خود پس از شما می‌‌‌پرسیدیم و شما می‌‌‌فرمودید: خداوند به من فرزندی می‌‌‌دهد. اکنون چشمان ما به جمالش روشن گشته است. خداوند به ما روز وفاتتان را نشان ندهد! اگر چنین اتفاقی افتاد، به چه کسی رجوع کنیم؟ امام با اشاره انگشت، حضرت جواد علیه السلام را نشان داد. صفوان عرض کرد: فدایت شوم، ایشان سه سال بیشتر ندارند؟ امام فرمود: این چه ضرری به امامتش می‌‌‌زند؟! چون عیسی علیه السلام با این که بیش از سه روز نداشت، حجت خدا بود. صفوان بن یحیی علاوه بر امام رضا علیه السلام، از جمله وکلا و نایبان خاص امام جواد علیه السلام نیز بوده است.

ویژگی‌های صفوان

برخی از ویژگی‌های این دانشمند پارسا چنین است:

۱. زهد و تقوای صفوان:

صفوان در پرهیزکاری و تقوا کم‌نظیر بود. گویند: یکی از همسایگان وی در مکه از او خواست دو دینارش را به کوفه ببرد. صفوان نپذیرفت و گفت: من شتر سواری خود را کرایه کرده‌ام و در وقت کرایه، آن دو دینار جزو اسباب من نبود. پس صبر کن تا از کسی که شتر را از او کرایه کرده‌ام، اجازه بگیرم. صفوان علاوه بر مقام شامخ علمی، جایگاه والایی در زهد داشت و برای گذران زندگی به بزّازی مشغول بود.

۲. عبادت صفوان:

صفوان بن یحیی هر روز ۱۵۰ رکعت نماز می‌‌‌خواند و هر سال، سه ماه روزه می‌‌‌گرفت و سه بار زکات می‌‌‌داد. و از برخی شواهد و قرائن بدست می‌‌‌آید که او به هنگام مشکلات بزرگ و امور مهم، در پرتو «عبادت و نماز» با عنایات الهی چاره‌سازی می‌‌‌نمود و معضلاتش را حل می‌‌‌کرد.

۳. عدالت صفوان:

محمد بن عیسی یقطینی گوید: امام رضا علیه السلام بسته‌ای لباس و چند غلام و مقداری دینار و یک راهنما برای من و یک راهنما برای برادرم موسی و یک راهنما برای یونس بن عبدالرحمان فرستاد و دستور داد از سوی ایشان، حج به جا آوریم... امام فرموده بود که پول‌ها در چند راه مصرف گردد؛ بخشی را به خانواده‌اش بدهیم، قسمتی را به گروهی نیازمند که درآمدی ندارند و ۳۰۰ دینار را به زنی از خویشاوندان آن حضرت که یکی از همسرانش بود. امام فرمان داده بود که آن زن را از طرف ایشان طلاق بدهم و او را از آن مال بهره‌مند سازم. حضرت فرموده بود برای طلاق، صفوان بن یحیی و شخص دیگری را ـ که راوی نامش را از خاطر برده ـ شاهد قرار دهم. علامه مامقانی پس از نقل گزارش فوق گوید: این روایت تصریح دارد که حضرت رضا علیه السلام صفوان بن یحیی را فرد عادلی می‌‌‌دانست. چون از ضروریات مذهب تشیع آن است که دو شاهد طلاق باید عادل باشند.

۴. علم صفوان:

پایه علمی ‌‌‌صفوان در فقه و حدیث بدان حد رسید که او را از جمله فقهای درجه اول و مهمترین شاگردان حضرت کاظم و حضرت رضا علیهماالسلام شمرده‌اند. وی سی اثر علمی‌‌‌ از خود بر جای نهاد و در این راستا کمک شایانی به جهان اسلام نمود. صفوان از بیش از ۱۴۰ تن از یاران امام صادق، امام کاظم، امام رضا و امام جواد علیهم‌السلام روایت نقل کرده، و شاگردان فراوانی هم به عالم دانش تحویل داده است.

۵. در زمره اصحاب اجماع:

تعبیر اصحاب اجماع در مورد هجده تن از فقیهان برجسته، که از شاگردان امام باقر، امام صادق، امام کاظم و امام رضا علیهم‌السلام بوده‌اند، بکار می‌‌‌رود، که در میان این هجده تن، زرارة بن اعین و جمیل بن دُرّاج و یونس بن عبدالرحمان و صفوان بن یحیی از بقیه ممتازتر بوده‌اند. علت این که از میان صدها شاگرد و صحابه آن چهار امام بزرگوار، تنها از هجده تن به عنوان «اصحاب اجماع» یاد شده، این است که غالب احادیث فقهی شیعه توسط آنان روایت شده و اگر آن‌ها نبودند، از فقه اهل بیت عصمت و طهارت علیهم‌السلام تقریباً نام و نشانی باقی نمی‌‌‌ماند.

۶. تسلیم محض ائمه علیهم‌السلام:

علی بن حسین بن داود قمی ‌‌‌گوید: از امام جواد علیه السلام شنیدم که صفوان بن یحیی و محمد بن سنان را به نیکی یاد می‌‌‌کرد و می‌‌‌فرمود: «رضی الله عنهما برضای عنهما فما خالفانی قطّ؛ خداوند به سبب خشنودی من از آن دو خشنود باشد، چه آن دو هیچ‌گاه با من مخالفت نکردند». در روایت دیگری شبیه گزارش فوق اضافه شده که «آن دو با پدرم نیز مخالفت نکردند».

۷. عشق به اهل بیت علیهم‌السلام:

ارادت صفوان نسبت به اهل بیت علیهم‌السلام به اندازه‌ای بود که حفظ جان امام رضا علیه السلام را بر خود واجب می‌‌‌شمرد؛ چنان که خود او گوید: وقتی امام کاظم علیه السلام از دنیا رفت و امام رضا علیه السلام جانشینی خویش را اعلام فرمود، ترسیدم به جان ایشان آسیبی رسد. لذا به آن حضرت عرض کردم: شما موضوع مهمی را آشکارا بیان داشتید و ما بر جان شما بیمناکیم؛ چرا که ممکن است از سوی وی (هارون الرشید) به شما گزندی رسد. همچنین وقتی اصحاب بزرگ ائمه، نظیر صفوان بن یحیی و یونس بن عبدالرحمان از شهادت امام رضا علیه السلام آگاه شدند، در مجلسی در منزل عبدالرحمان بن حجاج گرد آمده، در عزای آن امام همام به شدت گریستند و ناله سر دادند.

۸. وفاداری به امامان شیعه:

عبدالله بن صلت گوید: اواخر حیات امام جواد علیه السلام به حضورش شرفیاب شدم. امام فرمود: «جزی الله صفوان بن یحیی و محمد بن سنان و زکریا بن آدم عَنّی خیراً فقد وفوا لی؛ خداوند متعال به صفوان بن یحیی، محمد بن سنان و زکریا بن آدم به سبب وفاداریشان نسبت به من، پاداش خیر دهد».

وفات

صفوان بن یحیی، پس از یک عمر تلاش بی‌وقفه در پی دانش‌اندوزی و نشر مکتب نورانی اهل بیت علیهم‌السلام و تربیت شاگردانی برجسته، در فضای هراس انگیز حکومت عباسی و مبارزه با کج‌فکری‌ها و انحرافات عقیدتی، در سال ۲۱۰ ق. در شهر مدینه دار فانی را وداع گفت. پس از رحلت وی، امام جواد علیه السلام برای تدفین او، حنوط و کفن فرستاد و به اسماعیل بن موسی فرزند امام کاظم علیه السلام دستور داد بر جنازه مطهرش نماز بخواند.

منابع

• "صفوان بن یحیی"، محمد اصغری‌نژاد، مجله کوثر، پاییز ۱۳۸۱، شماره ۵۵.