اهل سنت و جماعت: تفاوت بین نسخهها
(ایجاد مدخل دانشنامهای طبق شیوهنامه) |
جز (ایجاد مدخل دانشنامهای طبق شیوهنامه) |
||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
| − | '''اهل سنت و جماعت''' نامی است که پیروان آن برای شناساندن جامعهٔ خود به کار میبرند. در این ترکیب، «سنت» به پیروی از قرآن و سیرهٔ پیامبر صلی الله علیه وآله در برابر بدعت گفته میشود و «جماعت» به همراهی با بدنهٔ امت و پرهیز از تفرقه اشاره دارد. این اصطلاح در سدههای نخست اسلامی در برابر گروههایی چون [[خوارج]]، [[مرجئه]] و [[معتزله]] شکل گرفت و از سدهٔ چهارم و پنجم هجری، با گسترش [[علم کلام|کلام]] [[اشاعره|اشعری]]، به نامی فراگیر بدل شد. اهل سنت در فقه به چهار مذهب [[حنفی]]، [[مالکی]]، [[شافعی]] و [[حنبلی]] و در کلام به دو شاخهٔ [[اشاعره]] و [[ماتریدیه]] تقسیم میشوند و در کنار آنان [[اهل حدیث]] و گرایشهای صوفیانه نیز جای دارند. تفاوت بنیادی آنان با [[شیعه|شیعهٔ]] [[امامیه]] در مسئلهٔ [[امامت]] و [[عصمت]] امامان است.<ref>بغدادی، الفرق بین | + | '''اهل سنت و جماعت''' نامی است که پیروان آن برای شناساندن جامعهٔ خود به کار میبرند. در این ترکیب، «سنت» به پیروی از قرآن و سیرهٔ پیامبر صلی الله علیه وآله در برابر بدعت گفته میشود و «جماعت» به همراهی با بدنهٔ امت و پرهیز از تفرقه اشاره دارد. این اصطلاح در سدههای نخست اسلامی در برابر گروههایی چون [[خوارج]]، [[مرجئه]] و [[معتزله]] شکل گرفت و از سدهٔ چهارم و پنجم هجری، با گسترش [[علم کلام|کلام]] [[اشاعره|اشعری]]، به نامی فراگیر بدل شد. اهل سنت در فقه به چهار مذهب [[حنفی]]، [[مالکی]]، [[شافعی]] و [[حنبلی]] و در کلام به دو شاخهٔ [[اشاعره]] و [[ماتریدیه]] تقسیم میشوند و در کنار آنان [[اهل حدیث]] و گرایشهای صوفیانه نیز جای دارند. تفاوت بنیادی آنان با [[شیعه|شیعهٔ]] [[امامیه]] در مسئلهٔ [[امامت]] و [[عصمت]] امامان است.<ref>بغدادی، الفرق بین الفرق، ج۱، ص۲۱ {{صحت آدرس}}؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱، ص۱۱ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==وجه تسمیه== | ==وجه تسمیه== | ||
| − | «سنت» در برابر «بدعت» به راه و روش پیامبر صلی الله علیه وآله و [[صحابی|صحابه]] او گفته میشود و «جماعت» به اجتماع مسلمانان و همراهی با بدنهٔ امت اشاره دارد. از این رو، این عنوان هم بر پایبندی به سنت و هم بر وحدت امت دلالت میکند. در روایتی که در سنن ابو داود و سنن ترمذی آمده است، پیامبر صلی الله علیه وآله یاران خود را به پیروی از سنت خویش و سنت خلفای راشدین فرا خوانده است: {{متن حدیث|«فَعَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ الْمَهْدِيِّينَ»}}؛ «پس بر شما باد به سنت من و سنت خلفای راشدینِ هدایتیافته». در نقلی دیگر در صحیح مسلم، مرگ بدون بیعت با امام، مرگ جاهلی خوانده شده است: {{متن حدیث|«وَمَنْ مَاتَ وَلَيْسَ فِي عُنُقِهِ بَيْعَةٌ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً»}}؛ «و هر کس بمیرد و بیعتی بر گردن او نباشد، به مرگ جاهلی مرده است».<ref>ابو داود، السنن، کتاب | + | «سنت» در برابر «بدعت» به راه و روش پیامبر صلی الله علیه وآله و [[صحابی|صحابه]] او گفته میشود و «جماعت» به اجتماع مسلمانان و همراهی با بدنهٔ امت اشاره دارد. از این رو، این عنوان هم بر پایبندی به سنت و هم بر وحدت امت دلالت میکند. در روایتی که در سنن ابو داود و سنن ترمذی آمده است، پیامبر صلی الله علیه وآله یاران خود را به پیروی از سنت خویش و سنت خلفای راشدین فرا خوانده است: {{متن حدیث|«فَعَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ الْمَهْدِيِّينَ»}}؛ «پس بر شما باد به سنت من و سنت خلفای راشدینِ هدایتیافته». در نقلی دیگر در صحیح مسلم، مرگ بدون بیعت با امام، مرگ جاهلی خوانده شده است: {{متن حدیث|«وَمَنْ مَاتَ وَلَيْسَ فِي عُنُقِهِ بَيْعَةٌ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً»}}؛ «و هر کس بمیرد و بیعتی بر گردن او نباشد، به مرگ جاهلی مرده است».<ref>ابو داود، السنن، کتاب السنة، ج۴، ص۲۰۰ {{صحت آدرس}}؛ ترمذی، السنن، کتاب العلم، ج۵، ص۴۴ {{صحت آدرس}}؛ مسلم، صحیح مسلم، کتاب الإمارة، ج۳، ص۱۴۷۸ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==تطور تاریخی== | ==تطور تاریخی== | ||
| − | در سدهٔ نخست هجری، مسلمانان خود را بیشتر «امت» و «مؤمنان» مینامیدند و مرزبندی فرقهای هنوز شکل نگرفته بود. با ظهور خوارج در نیمهٔ دوم سدهٔ اول و سپس مرجئه، قدریه و معتزله در سدهٔ دوم، جریان اکثریت به نامی برای تمایز خود نیاز پیدا کرد.<ref>اشعری، مقالات | + | در سدهٔ نخست هجری، مسلمانان خود را بیشتر «امت» و «مؤمنان» مینامیدند و مرزبندی فرقهای هنوز شکل نگرفته بود. با ظهور خوارج در نیمهٔ دوم سدهٔ اول و سپس مرجئه، قدریه و معتزله در سدهٔ دوم، جریان اکثریت به نامی برای تمایز خود نیاز پیدا کرد.<ref>اشعری، مقالات الإسلامیین، ج۱، باب اختلاف الناس بعد النبی {{صحت آدرس}}؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱، ص۱۲ {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | در روایت تاریخی اهل سنت، خلافت با انتخاب ابوبکر در [[واقعه سقیفه بنی ساعده]] آغاز میشود. بر پایهٔ گزارش تاریخنگاران، گروهی از صحابه پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله در سقیفه با ابوبکر بیعت کردند؛ پس از او [[عمر بن خطاب]]، [[عثمان بن عفان]] و [[امام علی علیهالسلام]] در شمار [[خلفای نخستین]] جای گرفتند.<ref>طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۱۱ | + | در روایت تاریخی اهل سنت، خلافت با انتخاب ابوبکر در [[واقعه سقیفه بنی ساعده]] آغاز میشود. بر پایهٔ گزارش تاریخنگاران، گروهی از صحابه پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله در سقیفه با ابوبکر بیعت کردند؛ پس از او [[عمر بن خطاب]]، [[عثمان بن عفان]] و [[امام علی علیهالسلام]] در شمار [[خلفای نخستین]] جای گرفتند.<ref>طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۱۱ هجری، ج۳، ص۲۱۸ {{صحت آدرس}}؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، حوادث سال ۱۱ هجری {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | در سدهٔ سوم، بحث دربارهٔ [[خلافت]]، صفات خدا و خلق قرآن مرزهای مکتبی را روشنتر کرد. در سدهٔ چهارم، ابوالحسن اشعری و ابو منصور ماتریدی اصول اعتقادی اهل سنت را با روش کلامی نظاممند کردند و از آن پس این عنوان بر اشاعره و ماتریدیه نیز اطلاق شد.<ref>اشعری، مقالات | + | در سدهٔ سوم، بحث دربارهٔ [[خلافت]]، صفات خدا و خلق قرآن مرزهای مکتبی را روشنتر کرد. در سدهٔ چهارم، ابوالحسن اشعری و ابو منصور ماتریدی اصول اعتقادی اهل سنت را با روش کلامی نظاممند کردند و از آن پس این عنوان بر اشاعره و ماتریدیه نیز اطلاق شد.<ref>اشعری، مقالات الإسلامیین، ج۱، باب اختلاف الناس فی الأسماء والأحکام {{صحت آدرس}}؛ ماتریدی، کتاب التوحید، مبحث الإیمان {{صحت آدرس}}؛ تفتازانی، شرح العقائد النسفیة، مبحث الإیمان {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | روایت افتراق امت نیز در پیدایش این نام اثر داشت. این روایت در سنن ابو داود و سنن ترمذی و مسند احمد نقل شده است: {{متن حدیث|«سَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ مِلَّةً»}}؛ «امت من به هفتاد و سه گروه تقسیم خواهد شد». در برخی طرق افزوده شده که تنها یک گروه نجات مییابد و عالمان اهل سنت آن گروه را اهل سنت و جماعت دانستهاند. عبدالقاهر بغدادی در الفرق بین الفرق همین معیار را برای شناسایی فرقهٔ ناجیه به کار میبرد.<ref>ابو داود، السنن، کتاب | + | روایت افتراق امت نیز در پیدایش این نام اثر داشت. این روایت در سنن ابو داود و سنن ترمذی و مسند احمد نقل شده است: {{متن حدیث|«سَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ مِلَّةً»}}؛ «امت من به هفتاد و سه گروه تقسیم خواهد شد». در برخی طرق افزوده شده که تنها یک گروه نجات مییابد و عالمان اهل سنت آن گروه را اهل سنت و جماعت دانستهاند. عبدالقاهر بغدادی در الفرق بین الفرق همین معیار را برای شناسایی فرقهٔ ناجیه به کار میبرد.<ref>ابو داود، السنن، کتاب السنة، ج۴، ص۱۹۸ {{صحت آدرس}}؛ ترمذی، السنن، کتاب الإیمان، ج۵، ص۲۶ {{صحت آدرس}}؛ احمد بن حنبل، المسند، حدیث افتراق الأمة {{صحت آدرس}}؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، ج۱، ص۵ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==اصول اعتقادی== | ==اصول اعتقادی== | ||
| − | در عقاید مشترک اهل سنت، [[توحید]] و یگانگی خداوند، [[نبوت]]، [[معاد]]، وحی و حجیت قرآن جای دارد. آنان قرآن را کلام خدا و غیرمخلوق میدانند و در صفات الهی دو رویکرد دارند: اهل حدیث صفات خبری را بدون تأویل و تشبیه میپذیرند و بیشتر اشاعرهٔ متأخر آنها را تأویل میکنند. در تعریف ایمان نیز اختلاف دارند: اشاعره و ماتریدیان آن را تصدیق قلبی و اهل حدیث قول و عمل میدانند. در افعال بندگان، اشاعره نظریهٔ «کسب» را برگزیدند و ماتریدیان در پارهای وجوه به اختیار انسان نزدیکتر شدند.<ref>اشعری، مقالات | + | در عقاید مشترک اهل سنت، [[توحید]] و یگانگی خداوند، [[نبوت]]، [[معاد]]، وحی و حجیت قرآن جای دارد. آنان قرآن را کلام خدا و غیرمخلوق میدانند و در صفات الهی دو رویکرد دارند: اهل حدیث صفات خبری را بدون تأویل و تشبیه میپذیرند و بیشتر اشاعرهٔ متأخر آنها را تأویل میکنند. در تعریف ایمان نیز اختلاف دارند: اشاعره و ماتریدیان آن را تصدیق قلبی و اهل حدیث قول و عمل میدانند. در افعال بندگان، اشاعره نظریهٔ «کسب» را برگزیدند و ماتریدیان در پارهای وجوه به اختیار انسان نزدیکتر شدند.<ref>اشعری، مقالات الإسلامیین، ج۱، مبحث الإیمان والصفات {{صحت آدرس}}؛ تفتازانی، شرح العقائد النسفیة، مبحث الصفات والإیمان {{صحت آدرس}}؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱، ص۱۴۰ {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | عدالت صحابه از ارکان اندیشهٔ اهل سنت است. بر پایهٔ این آموزه، صحابه در نقل حدیث و شهادت عادل شمرده میشوند و سبّ آنان جایز نیست؛ ابن حجر عسقلانی این اصل را در مقدمهٔ الاصابة با آیات و روایات مستند کرده است. در برابر، شیعه عدالت همهٔ صحابه را نمیپذیرد و میان پایبندان به امامت و دیگران تفاوت میگذارد.<ref>ابن حجر عسقلانی، الاصابة، ج۱، | + | عدالت صحابه از ارکان اندیشهٔ اهل سنت است. بر پایهٔ این آموزه، صحابه در نقل حدیث و شهادت عادل شمرده میشوند و سبّ آنان جایز نیست؛ ابن حجر عسقلانی این اصل را در مقدمهٔ الاصابة با آیات و روایات مستند کرده است. در برابر، شیعه عدالت همهٔ صحابه را نمیپذیرد و میان پایبندان به امامت و دیگران تفاوت میگذارد.<ref>ابن حجر عسقلانی، الاصابة، ج۱، مقدمه: بحث عدالة الصحابة {{صحت آدرس}}؛ مفید، اوائل المقالات، ج۱، ص۴۰ {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | خلافت در اندیشهٔ اهل سنت به ادارهٔ امت مربوط است و بر بیعت یا انتخاب اهل حل و عقد استوار میشود. ماوردی در الأحکام السلطانیة نصب امام را واجب و راه آن را انتخاب اهل اختیار یا عهد پیشین میشمارد.<ref>ماوردی، الأحکام | + | خلافت در اندیشهٔ اهل سنت به ادارهٔ امت مربوط است و بر بیعت یا انتخاب اهل حل و عقد استوار میشود. ماوردی در الأحکام السلطانیة نصب امام را واجب و راه آن را انتخاب اهل اختیار یا عهد پیشین میشمارد.<ref>ماوردی، الأحکام السلطانیة، باب وجوب الإمامة، ص۵ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==مذاهب فقهی== | ==مذاهب فقهی== | ||
| − | فقه اهل سنت در چهار مذهب بزرگ تدوین شد: حنفی به پیشوایی [[ابوحنیفه]]، مالکی به پیشوایی مالک بن انس، شافعی به پیشوایی محمد بن ادریس شافعی و حنبلی به پیشوایی احمد بن حنبل. این مذاهب در سدهٔ دوم و سوم هجری شکل گرفتند و در سدههای بعد گستردند. هر چهار مذهب در اصول همسو و در ترتیب منابع مختلفاند؛ همه قرآن و سنت را اصل میدانند، [[اجماع]] را حجت میشمارند و بیشترشان قیاس را میپذیرند. حنفیان بر قیاس و استحسان، شافعیان بر اجماع و حنبلیان بر نقل تأکید بیشتری دارند. [[اجتهاد]] و [[تقلید]] نیز در سدههای بعد در این مذاهب سامان یافت.<ref>ابن خلدون، المقدمة، فصل فی | + | فقه اهل سنت در چهار مذهب بزرگ تدوین شد: حنفی به پیشوایی [[ابوحنیفه]]، مالکی به پیشوایی مالک بن انس، شافعی به پیشوایی محمد بن ادریس شافعی و حنبلی به پیشوایی احمد بن حنبل. این مذاهب در سدهٔ دوم و سوم هجری شکل گرفتند و در سدههای بعد گستردند. هر چهار مذهب در اصول همسو و در ترتیب منابع مختلفاند؛ همه قرآن و سنت را اصل میدانند، [[اجماع]] را حجت میشمارند و بیشترشان قیاس را میپذیرند. حنفیان بر قیاس و استحسان، شافعیان بر اجماع و حنبلیان بر نقل تأکید بیشتری دارند. [[اجتهاد]] و [[تقلید]] نیز در سدههای بعد در این مذاهب سامان یافت.<ref>ابن خلدون، المقدمة، فصل فی الفقه، ص۴۳۸ {{صحت آدرس}}؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==تنوع درونی== | ==تنوع درونی== | ||
| − | اهل سنت و جماعت بدنهٔ یکدست نیست. اشاعره پیرو ابوالحسن اشعری و ماتریدیه پیرو ابو منصور ماتریدی، دو مدرسهٔ کلامی اصلی آناند. ماتریدیان در مسئلهٔ تکوین و پارهای احکام ایمان با اشاعره اختلاف دارند. اهل حدیث بر ظاهر نصوص و سیرهٔ سلف تکیه میکند و کلام و تأویل را نقد میکند؛ [[ابن تیمیه]] و پیروان او در این خط قرار دارند. [[تصوف]] نیز جریانی درون اهل سنت است که بر تهذیب نفس تأکید میکند و در بسیاری از سرزمینها با فقه و کلام آنان درآمیخت.<ref>تفتازانی، شرح العقائد | + | اهل سنت و جماعت بدنهٔ یکدست نیست. اشاعره پیرو ابوالحسن اشعری و ماتریدیه پیرو ابو منصور ماتریدی، دو مدرسهٔ کلامی اصلی آناند. ماتریدیان در مسئلهٔ تکوین و پارهای احکام ایمان با اشاعره اختلاف دارند. اهل حدیث بر ظاهر نصوص و سیرهٔ سلف تکیه میکند و کلام و تأویل را نقد میکند؛ [[ابن تیمیه]] و پیروان او در این خط قرار دارند. [[تصوف]] نیز جریانی درون اهل سنت است که بر تهذیب نفس تأکید میکند و در بسیاری از سرزمینها با فقه و کلام آنان درآمیخت.<ref>تفتازانی، شرح العقائد النسفیة، مبحث الصفات والتکوین {{صحت آدرس}}؛ ماتریدی، کتاب التوحید، مبحث التکوین {{صحت آدرس}}؛ ابن تیمیه، مجموع الفتاوى، مبحث الصفات الخبریة {{صحت آدرس}}.</ref> |
==تفاوت با شیعه== | ==تفاوت با شیعه== | ||
| − | بنیادیترین تفاوت، مسئلهٔ امامت است. شیعه امامت را امری الهی و مبتنی بر نص میشمارد و امامان دوازدهگانه را معصوم و منصوب از سوی خدا میداند؛ اهل سنت آن را به انتخاب امت یا اهل حل و عقد و بیعت واگذار میکند و عصمت مطلق را ویژهٔ پیامبران میشمارد.<ref>کلینی، الکافی، کتاب | + | بنیادیترین تفاوت، مسئلهٔ امامت است. شیعه امامت را امری الهی و مبتنی بر نص میشمارد و امامان دوازدهگانه را معصوم و منصوب از سوی خدا میداند؛ اهل سنت آن را به انتخاب امت یا اهل حل و عقد و بیعت واگذار میکند و عصمت مطلق را ویژهٔ پیامبران میشمارد.<ref>کلینی، الکافی، کتاب الحجة، ج۱، ص۱۶۸؛ حلی، منهاج الکرامة، مبحث الإمامة {{صحت آدرس}}؛ ماوردی، الأحکام السلطانیة، باب وجوب الإمامة، ص۵ {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | دومین تفاوت، جایگاه صحابه و مرجعیت دینی است. شیعه [[اهل البیت]] علیهمالسلام را مرجع دینی امت میشمارد و به [[حدیث ثقلین]] و [[حدیث غدیر]] استناد میکند؛ اهل سنت سنت صحابه و اجماع امت را در کنار قرآن و سنت پیامبر حجت میداند.<ref>امینی، الغدیر، | + | دومین تفاوت، جایگاه صحابه و مرجعیت دینی است. شیعه [[اهل البیت]] علیهمالسلام را مرجع دینی امت میشمارد و به [[حدیث ثقلین]] و [[حدیث غدیر]] استناد میکند؛ اهل سنت سنت صحابه و اجماع امت را در کنار قرآن و سنت پیامبر حجت میداند.<ref>امینی، الغدیر، ج۱ {{صحت آدرس}}؛ ابن حجر عسقلانی، الاصابة، ج۱، مقدمه: بحث عدالة الصحابة {{صحت آدرس}}.</ref> |
==نگاه شیعه== | ==نگاه شیعه== | ||
| − | [[شیعه]] امامیه اهل سنت را مسلمان و اهل قبله میشمارد و اختلاف را در مسئلهٔ امامت میداند، نه در اصل اسلام. [[شیخ مفید]] در اوائل المقالات، امامیه را در امامت پیرو نص معرفی میکند. در برابر، منابع کهن اهل سنت نیز شیعه را در شمار فرقههای امت آورده و برخی عقاید آن را نقد کردهاند؛ بغدادی در الفرق بین الفرق و شهرستانی در الملل والنحل چنین رویکردی دارند.<ref>مفید، اوائل | + | [[شیعه]] امامیه اهل سنت را مسلمان و اهل قبله میشمارد و اختلاف را در مسئلهٔ امامت میداند، نه در اصل اسلام. [[شیخ مفید]] در اوائل المقالات، امامیه را در امامت پیرو نص معرفی میکند. در برابر، منابع کهن اهل سنت نیز شیعه را در شمار فرقههای امت آورده و برخی عقاید آن را نقد کردهاند؛ بغدادی در الفرق بین الفرق و شهرستانی در الملل والنحل چنین رویکردی دارند.<ref>مفید، اوائل المقالات، ج۱، ص۴۰ {{صحت آدرس}}؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، ج۱، ص۲۲ {{صحت آدرس}}؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱، ص۱۷۰ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==وحدت امت== | ==وحدت امت== | ||
| − | قرآن مسلمانان را به وحدت فرا خوانده است: {{متن قرآن|«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا»}}؛ «و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید». مفسران شیعه آن را پشتوانهٔ همبستگی امت دانسته و ناظر به پرهیز از اختلافهای فرقهای خواندهاند.<ref>طبرسی، مجمع البیان، | + | قرآن مسلمانان را به وحدت فرا خوانده است: {{متن قرآن|«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا»}}؛ «و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید». مفسران شیعه آن را پشتوانهٔ همبستگی امت دانسته و ناظر به پرهیز از اختلافهای فرقهای خواندهاند.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۳۵۴؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ ۱۰۳ آل عمران، ج۳ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==پانویس== | ==پانویس== | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۱۴
اهل سنت و جماعت نامی است که پیروان آن برای شناساندن جامعهٔ خود به کار میبرند. در این ترکیب، «سنت» به پیروی از قرآن و سیرهٔ پیامبر صلی الله علیه وآله در برابر بدعت گفته میشود و «جماعت» به همراهی با بدنهٔ امت و پرهیز از تفرقه اشاره دارد. این اصطلاح در سدههای نخست اسلامی در برابر گروههایی چون خوارج، مرجئه و معتزله شکل گرفت و از سدهٔ چهارم و پنجم هجری، با گسترش کلام اشعری، به نامی فراگیر بدل شد. اهل سنت در فقه به چهار مذهب حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی و در کلام به دو شاخهٔ اشاعره و ماتریدیه تقسیم میشوند و در کنار آنان اهل حدیث و گرایشهای صوفیانه نیز جای دارند. تفاوت بنیادی آنان با شیعهٔ امامیه در مسئلهٔ امامت و عصمت امامان است.[۱]
محتویات
وجه تسمیه
«سنت» در برابر «بدعت» به راه و روش پیامبر صلی الله علیه وآله و صحابه او گفته میشود و «جماعت» به اجتماع مسلمانان و همراهی با بدنهٔ امت اشاره دارد. از این رو، این عنوان هم بر پایبندی به سنت و هم بر وحدت امت دلالت میکند. در روایتی که در سنن ابو داود و سنن ترمذی آمده است، پیامبر صلی الله علیه وآله یاران خود را به پیروی از سنت خویش و سنت خلفای راشدین فرا خوانده است: «فَعَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ الْمَهْدِيِّينَ»؛ «پس بر شما باد به سنت من و سنت خلفای راشدینِ هدایتیافته». در نقلی دیگر در صحیح مسلم، مرگ بدون بیعت با امام، مرگ جاهلی خوانده شده است: «وَمَنْ مَاتَ وَلَيْسَ فِي عُنُقِهِ بَيْعَةٌ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً»؛ «و هر کس بمیرد و بیعتی بر گردن او نباشد، به مرگ جاهلی مرده است».[۲]
تطور تاریخی
در سدهٔ نخست هجری، مسلمانان خود را بیشتر «امت» و «مؤمنان» مینامیدند و مرزبندی فرقهای هنوز شکل نگرفته بود. با ظهور خوارج در نیمهٔ دوم سدهٔ اول و سپس مرجئه، قدریه و معتزله در سدهٔ دوم، جریان اکثریت به نامی برای تمایز خود نیاز پیدا کرد.[۳]
در روایت تاریخی اهل سنت، خلافت با انتخاب ابوبکر در واقعه سقیفه بنی ساعده آغاز میشود. بر پایهٔ گزارش تاریخنگاران، گروهی از صحابه پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله در سقیفه با ابوبکر بیعت کردند؛ پس از او عمر بن خطاب، عثمان بن عفان و امام علی علیهالسلام در شمار خلفای نخستین جای گرفتند.[۴]
در سدهٔ سوم، بحث دربارهٔ خلافت، صفات خدا و خلق قرآن مرزهای مکتبی را روشنتر کرد. در سدهٔ چهارم، ابوالحسن اشعری و ابو منصور ماتریدی اصول اعتقادی اهل سنت را با روش کلامی نظاممند کردند و از آن پس این عنوان بر اشاعره و ماتریدیه نیز اطلاق شد.[۵]
روایت افتراق امت نیز در پیدایش این نام اثر داشت. این روایت در سنن ابو داود و سنن ترمذی و مسند احمد نقل شده است: «سَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ مِلَّةً»؛ «امت من به هفتاد و سه گروه تقسیم خواهد شد». در برخی طرق افزوده شده که تنها یک گروه نجات مییابد و عالمان اهل سنت آن گروه را اهل سنت و جماعت دانستهاند. عبدالقاهر بغدادی در الفرق بین الفرق همین معیار را برای شناسایی فرقهٔ ناجیه به کار میبرد.[۶]
اصول اعتقادی
در عقاید مشترک اهل سنت، توحید و یگانگی خداوند، نبوت، معاد، وحی و حجیت قرآن جای دارد. آنان قرآن را کلام خدا و غیرمخلوق میدانند و در صفات الهی دو رویکرد دارند: اهل حدیث صفات خبری را بدون تأویل و تشبیه میپذیرند و بیشتر اشاعرهٔ متأخر آنها را تأویل میکنند. در تعریف ایمان نیز اختلاف دارند: اشاعره و ماتریدیان آن را تصدیق قلبی و اهل حدیث قول و عمل میدانند. در افعال بندگان، اشاعره نظریهٔ «کسب» را برگزیدند و ماتریدیان در پارهای وجوه به اختیار انسان نزدیکتر شدند.[۷]
عدالت صحابه از ارکان اندیشهٔ اهل سنت است. بر پایهٔ این آموزه، صحابه در نقل حدیث و شهادت عادل شمرده میشوند و سبّ آنان جایز نیست؛ ابن حجر عسقلانی این اصل را در مقدمهٔ الاصابة با آیات و روایات مستند کرده است. در برابر، شیعه عدالت همهٔ صحابه را نمیپذیرد و میان پایبندان به امامت و دیگران تفاوت میگذارد.[۸]
خلافت در اندیشهٔ اهل سنت به ادارهٔ امت مربوط است و بر بیعت یا انتخاب اهل حل و عقد استوار میشود. ماوردی در الأحکام السلطانیة نصب امام را واجب و راه آن را انتخاب اهل اختیار یا عهد پیشین میشمارد.[۹]
مذاهب فقهی
فقه اهل سنت در چهار مذهب بزرگ تدوین شد: حنفی به پیشوایی ابوحنیفه، مالکی به پیشوایی مالک بن انس، شافعی به پیشوایی محمد بن ادریس شافعی و حنبلی به پیشوایی احمد بن حنبل. این مذاهب در سدهٔ دوم و سوم هجری شکل گرفتند و در سدههای بعد گستردند. هر چهار مذهب در اصول همسو و در ترتیب منابع مختلفاند؛ همه قرآن و سنت را اصل میدانند، اجماع را حجت میشمارند و بیشترشان قیاس را میپذیرند. حنفیان بر قیاس و استحسان، شافعیان بر اجماع و حنبلیان بر نقل تأکید بیشتری دارند. اجتهاد و تقلید نیز در سدههای بعد در این مذاهب سامان یافت.[۱۰]
تنوع درونی
اهل سنت و جماعت بدنهٔ یکدست نیست. اشاعره پیرو ابوالحسن اشعری و ماتریدیه پیرو ابو منصور ماتریدی، دو مدرسهٔ کلامی اصلی آناند. ماتریدیان در مسئلهٔ تکوین و پارهای احکام ایمان با اشاعره اختلاف دارند. اهل حدیث بر ظاهر نصوص و سیرهٔ سلف تکیه میکند و کلام و تأویل را نقد میکند؛ ابن تیمیه و پیروان او در این خط قرار دارند. تصوف نیز جریانی درون اهل سنت است که بر تهذیب نفس تأکید میکند و در بسیاری از سرزمینها با فقه و کلام آنان درآمیخت.[۱۱]
تفاوت با شیعه
بنیادیترین تفاوت، مسئلهٔ امامت است. شیعه امامت را امری الهی و مبتنی بر نص میشمارد و امامان دوازدهگانه را معصوم و منصوب از سوی خدا میداند؛ اهل سنت آن را به انتخاب امت یا اهل حل و عقد و بیعت واگذار میکند و عصمت مطلق را ویژهٔ پیامبران میشمارد.[۱۲]
دومین تفاوت، جایگاه صحابه و مرجعیت دینی است. شیعه اهل البیت علیهمالسلام را مرجع دینی امت میشمارد و به حدیث ثقلین و حدیث غدیر استناد میکند؛ اهل سنت سنت صحابه و اجماع امت را در کنار قرآن و سنت پیامبر حجت میداند.[۱۳]
نگاه شیعه
شیعه امامیه اهل سنت را مسلمان و اهل قبله میشمارد و اختلاف را در مسئلهٔ امامت میداند، نه در اصل اسلام. شیخ مفید در اوائل المقالات، امامیه را در امامت پیرو نص معرفی میکند. در برابر، منابع کهن اهل سنت نیز شیعه را در شمار فرقههای امت آورده و برخی عقاید آن را نقد کردهاند؛ بغدادی در الفرق بین الفرق و شهرستانی در الملل والنحل چنین رویکردی دارند.[۱۴]
وحدت امت
قرآن مسلمانان را به وحدت فرا خوانده است: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا»؛ «و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید». مفسران شیعه آن را پشتوانهٔ همبستگی امت دانسته و ناظر به پرهیز از اختلافهای فرقهای خواندهاند.[۱۵]
پانویس
- ↑ بغدادی، الفرق بین الفرق، ج۱، ص۲۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱، ص۱۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ ابو داود، السنن، کتاب السنة، ج۴، ص۲۰۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ترمذی، السنن، کتاب العلم، ج۵، ص۴۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مسلم، صحیح مسلم، کتاب الإمارة، ج۳، ص۱۴۷۸ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ اشعری، مقالات الإسلامیین، ج۱، باب اختلاف الناس بعد النبی (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱، ص۱۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۱۱ هجری، ج۳، ص۲۱۸ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، حوادث سال ۱۱ هجری (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ اشعری، مقالات الإسلامیین، ج۱، باب اختلاف الناس فی الأسماء والأحکام (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ماتریدی، کتاب التوحید، مبحث الإیمان (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ تفتازانی، شرح العقائد النسفیة، مبحث الإیمان (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ ابو داود، السنن، کتاب السنة، ج۴، ص۱۹۸ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ترمذی، السنن، کتاب الإیمان، ج۵، ص۲۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ احمد بن حنبل، المسند، حدیث افتراق الأمة (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، ج۱، ص۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ اشعری، مقالات الإسلامیین، ج۱، مبحث الإیمان والصفات (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ تفتازانی، شرح العقائد النسفیة، مبحث الصفات والإیمان (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱، ص۱۴۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ ابن حجر عسقلانی، الاصابة، ج۱، مقدمه: بحث عدالة الصحابة (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مفید، اوائل المقالات، ج۱، ص۴۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ ماوردی، الأحکام السلطانیة، باب وجوب الإمامة، ص۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ ابن خلدون، المقدمة، فصل فی الفقه، ص۴۳۸ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ تفتازانی، شرح العقائد النسفیة، مبحث الصفات والتکوین (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ماتریدی، کتاب التوحید، مبحث التکوین (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ابن تیمیه، مجموع الفتاوى، مبحث الصفات الخبریة (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ کلینی، الکافی، کتاب الحجة، ج۱، ص۱۶۸؛ حلی، منهاج الکرامة، مبحث الإمامة (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ماوردی، الأحکام السلطانیة، باب وجوب الإمامة، ص۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ امینی، الغدیر، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ابن حجر عسقلانی، الاصابة، ج۱، مقدمه: بحث عدالة الصحابة (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ مفید، اوائل المقالات، ج۱، ص۴۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، ج۱، ص۲۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱، ص۱۷۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۳۵۴؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ ۱۰۳ آل عمران، ج۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
منابع
- قرآن کریم.
- ابن تیمیه، احمد؛ مجموع الفتاوى، بیروت: دار الکتب العلمیة، بیتا.
- ابن حجر عسقلانی، احمد؛ الاصابة فی تمییز الصحابة، بیروت: دار الکتب العلمیة، بیتا؛ ج۱.
- ابن خلدون، عبدالرحمن؛ المقدمة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بیتا.
- ابو داود، سلیمان؛ السنن، بیروت: دار الفکر، بیتا.
- احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بیتا.
- اشعری، علی بن اسماعیل؛ مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بیتا.
- امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، بیروت: دار الکتاب العربی، بیتا؛ ج۱.
- بغدادی، عبدالقاهر؛ الفرق بین الفرق، بیروت: دار المعرفة، بیتا.
- تفتازانی، مسعود؛ شرح العقائد النسفیة، بیروت: دار الکتب العلمیة، بیتا.
- حلی، حسن بن یوسف؛ منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۲۰ق.
- شهرستانی، محمد؛ الملل والنحل، بیروت: دار المعرفة، بیتا.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق؛ ج۳.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، بیتا؛ ج۲.
- طبری، محمد؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بیتا؛ ج۳.
- کلینی، محمد؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
- ماتریدی، محمد؛ کتاب التوحید، بیروت: دار المشرق، ۱۹۷۰م.
- ماوردی، علی؛ الأحکام السلطانیة، بیروت: دار الکتب العلمیة، بیتا.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بیتا.
- مفید، محمد؛ اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
- یعقوبی، احمد؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بیتا؛ ج۲.



