صلوات

«صَلَوات»، ذکر خاصی است که مسلمانان به وسیله آن برای پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله از خداوند طلب رحمت و مغفرت می‌نمایند. دستور صلوات فرستادن بر پیامبر در آیه ۵۶ سوره احزاب (آیه صلوات) آمده است. صلوات باعث ارتباط با خدا می‌شود و در احادیث فضیلت‌های بسیاری برای آن ذکر شده است. شیعیان مطابق با روایات متعدد، اهل بیت پیامبر را نیز در این صلوات شریک نموده و با جمله دعایی «اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحمّدٍ وَ آلِ مُحمّد» صلوات می‌فرستند.

معنای صلوات

«صلوات» جمع «صلاة» از ریشه «ص ل و»، به معنی دعا و تبریک و تمجید است و نماز را به جهت این که شامل دعا می‌شود، «صلاة» می‌گویند. در مجمع البيان آمده: «الصلاة من اللَّه المغفرة و الرحمة» و اينكه معنى اول آن را دعا گفته‏‌اند درباره خدا صادق نيست.

در اصطلاح دینی، درود خاص بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را «صلوات» می گویند. عبارتی که معمولا شیعیان برای این درود به کار می برند به این صورت است: «اللهم صلّ علی محمّد و آل محمّد».

در این ذکر از خداوند خواسته می شود که محمد صلی الله علیه و آله و آل طاهرینش را مشمول ثنای نیکو و رحمت و برکت و تحیت خود گرداند.

آیه صلوات

«إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ ۚ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا»؛ خدا و فرشتگانش بر پیامبر صلوات می فرستند، ای کسانی که ایمان آورده اید، بر او صلوات فرستید و آنگونه که شایسته است تسلیم او باشید.

علامه طباطبائی در مورد معنای این آیه می گوید: کلمه "صلاة" در اصل به معناى انعطاف (توجه) بوده، و صلات خدا بر پیامبر صلی الله علیه و آله به معناى انعطاف او به وى است به وسیله رحمتش، و صلات ملائکه او بر آن جناب، انعطاف ایشان است بر وى، به اینکه او را تزکیه نموده و برایش استغفار کنند، و صلات مؤمنین بر او انعطاف ایشان است به وسیله درخواست رحمت براى او.

ابو بصیر روايت نموده از امام صادق عليه السّلام پرسيدم كه صلوات فرستادن حق تعالى بر حضرت رسول كه در اين آيه ذكر فرموده به چه كيفيت است؟ فرمود: صلوات حق تعالى بر او، اِعلاى مرتبه آن حضرت است در سماوات و رفع درجه او بر جميع درجات انبياء؛ گفتم يا بن رسول اللّه... تسليم به چه كيفيت است؟ فرمود: تسليم او شدن در جميع امور و امتثال امر او نمودن و بذل جهد در اطاعت آن حضرت‌.

چگونگی صلوات بر پیامبر

در باره کیفیت صلوات بر پیامبر صلّی اللّه علیه وآله در روایات بسیاری که از طرق اهل سنت و شیعه رسیده، صریحا آمده است که «آل محمّد» را به هنگام صلوات بر «محمّد» بیفزایید: «اللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد».

سیوطی از عالمان اهل سنت در تفسیر «الدر المنثور» آورده است: عبدالرزاق، ابن ابى شیبه، احمد بن حنبل، عبد بن حمید، بخارى، مسلم، ابو داوود، ترمذى، نسائی، ابن ماجه، و ابن مردویه اصفهانی، از کعب بن عجره روایت کرده اند که گفت: مردى از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسید: ما سلام کردن به تو را فهمیدیم که چگونه است؛ بفرمایید صلوات را چگونه بفرستیم؟ فرمود: بگو "اللهم صل على محمد و على آل محمد کما صلّیت على آل ابراهیم انک حمید مجید اللهم بارِک على محمد و على‏ آل محمد کما بارکت على ابراهیم انک حمید مجید".

علامه طباطبائی پس از نقل این بخش از کتاب «در المنثور» می گوید: سیوطى در «الدر المنثور» غیر از این حدیث، هجده حدیث دیگر آورده، که همه دلالت دارند بر اینکه باید کلمه "آل" را نیز در صلات اضافه نمود، یعنى باید گفت: "اللهم صل على محمد و آل محمد" و این روایات را صاحبان سنن و جوامع حدیث، از عده‏‌اى از صحابه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از آن جمله امام على (علیه السلام)، ابن عباس، طلحه، ابوسعید خدرى، ابو هریرة و ابن مسعود نقل کرده ‏اند، و اما روایات شیعه از حد شمار بیرون است.

حضرت رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من صلّى علىّ و لم يُصلّ على آلى، لم يجد ريح الجنّة، و أنّ ريحها لتوجد من مسيرة خمسمائة عام»؛ هر كه صلوات بر من فرستد و صلوات بر آل من نفرستد، نيابد بوى بهشت را. و بدرستى كه بوى بهشت از پانصد سال راه به مشام مى‌رسد.

فضایل صلوات در روایات

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمودند: «هر کس صد بار بر محمد و آل محمد صلوات بفرستد، خداوند صد حاجت او را برآورده می‌سازد».

رسول خدا صلى الله عليه وآله فرمود: «هركه در كتاب و نوشته‌اى بر من صلوات فرستد تا آن صلوات در آن نوشته باقى است، براى او پاداش خواهد بود».

حضرت علی علیه السلام از پیامبر اکرم صلّى اللَّه علیه وآله نقل کرد که فرمود: هیچ دعایی نیست مگر اینکه بین آن و آسمان حجابی است، تا وقتى که صلوات بر پیامبر و آل او فرستاده شود، که وقتى چنین شد، آن حجاب شکافته مى‌‏شود و دعا ورود می کند و اگر دعا کننده این کار را نکرد دعا بر می گردد.

از امام باقر و یا امام صادق علیهماالسلام نقل شده که: در قیامت از حیث قدر و منزلت و ارزش، سنگین تر و باارزش تر از صلوات بر محمد و آل محمد نیست و این که اعمال یک شخصی در قیامت سنجیده می شود (اعمال سبک بوده) به طرف خود شخص مایل می شوند. پس حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله صلوات آن شخص را (که صلوات فرستاده بوده) بر روی اعمال او در میزان می گذارد و به خاطر آن اعمال، اعمال او سنگین می شوند.

امام صادق علیه‎ السلام به اسحاق بن فرّوخ می فرمایند: ای اسحاق هر کسی ۱۰ مرتبه بر محمد و آل محمد (ص) صلوات بفرستد، خداوند متعال و ملائکه او بر آن شخص، صد مرتبه درود و رحمت می فرستند و هر کس بر محمد و آل محمد ۱۰۰ مرتبه صلوات بفرستد، خداوند و ملائکه اش بر او هزار مرتبه درود می فرستند، آیا قول خدا را نشنیده ای که «هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ ۚ وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا»؛ او (خدا) و ملائکه اش بر شما صلوات (درود) می فرستند تا شما را از ظلمت ها به نور بکشانند و بر مؤمنین خدا رحیم می باشد».

امام صادق عليه السلام فرمود: «درود خداوند به معناى رحمت، درود ملائكه به معناى به پاكى ياد كردن و درود مردم به معناى دعاست».

حضرت رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «البخيل حقّا من ذُكرتُ عنده فلَم يُصلّ علَىّ»؛ بخيل حقيقى كسى است كه ذكر بشوم نزد او، پس صلوات نفرستد بر من‌.

منابع

• مفردات ألفاظ القرآن، راغب اصفهانى، بیروت، دار القلم، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
• اصول کافی، محمد کلینی، دارالکتب الاسلامیه، چاپ ششم، ۱۳۷۵ش.
• تفسیر المیزان، محمدحسین طباطبایى، ترجمه محمدباقر همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامى، ۱۳۷۴ش.
• بحارالأنوار، محمدباقر مجلسى، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
• تفسیر اثنی عشری، حسینی شاه‌عبدالعظیمی، ج۱۰ ص۴۸۳.