عصمت حضرت فاطمه(س): تفاوت بین نسخه‌ها
(ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه) |
جز (ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه) |
||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
| − | '''عصمت حضرت فاطمه(س)''' به معنای مصون بودن دختر [[پیامبر اسلام]] صلی الله علیه وآله از گناه و خطاست. این آموزه در [[کلام]] [[امامیه]] بر [[آیه تطهیر]]، [[حدیث کسا]] و روایاتی مانند [[حدیث بضعه]] استوار است. بر پایهٔ خوانش شیعه، آیهٔ تطهیر ارادهٔ الهی بر زدودن هر پلیدی از [[اهل بیت]] را بیان می‌کند و [[پنج تن|اصحاب کسا]]، از جمله حضرت فاطمه سلام الله علیها، را مصداق آن می‌شمارد؛ از این رو او را یکی از چهارده معصوم و گفتارش را حجت می‌دانند. بیشتر عالمان [[اهل سنت]] فضیلت او را می‌پذیرند، اما عصمت به معنای کلامی را ویژهٔ پیامبران می‌دانند یا آیه را بر پاکی از شرک حمل می‌کنند.<ref>مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة، باب فضائل أهل بیت | + | '''عصمت حضرت فاطمه(س)''' به معنای مصون بودن دختر [[پیامبر اسلام]] صلی الله علیه وآله از گناه و خطاست. این آموزه در [[کلام]] [[امامیه]] بر [[آیه تطهیر]]، [[حدیث کسا]] و روایاتی مانند [[حدیث بضعه]] استوار است. بر پایهٔ خوانش شیعه، آیهٔ تطهیر ارادهٔ الهی بر زدودن هر پلیدی از [[اهل بیت]] را بیان می‌کند و [[پنج تن|اصحاب کسا]]، از جمله حضرت فاطمه سلام الله علیها، را مصداق آن می‌شمارد؛ از این رو او را یکی از چهارده معصوم و گفتارش را حجت می‌دانند. بیشتر عالمان [[اهل سنت]] فضیلت او را می‌پذیرند، اما عصمت به معنای کلامی را ویژهٔ پیامبران می‌دانند یا آیه را بر پاکی از شرک حمل می‌کنند.<ref>مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة، باب فضائل أهل بیت النبی، ج۴، ص۱۸۸۳ {{صحت آدرس}}؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۳۳ سورهٔ احزاب، ج۸، ص۵۵۹؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ تطهیر، ج۱۶، ص۳۱۱.</ref> |
==معنای عصمت== | ==معنای عصمت== | ||
| − | «عصمت» از ریشهٔ «ع-ص-م» و به معنای بازداشتن است. در اصطلاح کلام، [[علامه حلی]] در کشف المراد آن را «لطفی الهی» می‌داند که مکلف با آن نه انگیزهٔ فعل قبیح دارد و نه انگیزهٔ ترک واجب. در این تعریف، عصمت امری از سوی خداست و با اختیار انسان پیوند دارد. متکلمان امامیه تأکید می‌کنند معصوم توان گناه دارد و آن را انجام نمی‌دهد؛ زیرا با سلب این توان، تکلیف و پاداش بی‌معنا می‌شود.<ref>حلی، کشف المراد، مقصد | + | «عصمت» از ریشهٔ «ع-ص-م» و به معنای بازداشتن است. در اصطلاح کلام، [[علامه حلی]] در کشف المراد آن را «لطفی الهی» می‌داند که مکلف با آن نه انگیزهٔ فعل قبیح دارد و نه انگیزهٔ ترک واجب. در این تعریف، عصمت امری از سوی خداست و با اختیار انسان پیوند دارد. متکلمان امامیه تأکید می‌کنند معصوم توان گناه دارد و آن را انجام نمی‌دهد؛ زیرا با سلب این توان، تکلیف و پاداش بی‌معنا می‌شود.<ref>حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۳؛ سبحانی، الإلهیات، بحث عصمت {{صحت آدرس}}.</ref> |
==جایگاه در امامیه== | ==جایگاه در امامیه== | ||
| − | امامیه حضرت فاطمه سلام الله علیها را در شمار چهارده معصوم می‌آورد و عصمت او را از گناهان کبیره و صغیره می‌پذیرد؛ این باور در آثار کلامی شیعه با استناد به آیهٔ تطهیر و روایات فضایل او مطرح شده است. گفتار و سیرهٔ او را حجت می‌شمارند و در [[ماجرای فدک]] به احتجاج او استناد می‌کنند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، | + | امامیه حضرت فاطمه سلام الله علیها را در شمار چهارده معصوم می‌آورد و عصمت او را از گناهان کبیره و صغیره می‌پذیرد؛ این باور در آثار کلامی شیعه با استناد به آیهٔ تطهیر و روایات فضایل او مطرح شده است. گفتار و سیرهٔ او را حجت می‌شمارند و در [[ماجرای فدک]] به احتجاج او استناد می‌کنند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳ {{صحت آدرس}}؛ سبحانی، الإلهیات، بحث عصمت {{صحت آدرس}}.</ref> |
==آیهٔ تطهیر== | ==آیهٔ تطهیر== | ||
| − | مستند اصلی عصمت او آیهٔ ۳۳ [[سوره احزاب]] است: {{متن قرآن|«إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»}}؛ «همانا خداوند می‌خواهد پلیدی را از شما اهل بیت بزداید و شما را پاکیزگی کامل بخشد». این آیه در میان آیاتی آمده که با ضمیرهای مؤنث به همسران پیامبر خطاب می‌کنند؛ تغییر ضمیر به جمع مذکر («عَنکُم»: «از شما»، «یُطَهِّرکُم»: «شما را پاک می‌کند») را مفسران شیعه نشانهٔ جدا بودن مخاطبان آیه از همسران دانسته‌اند.<ref>قرآن کریم، سورهٔ احزاب، آیهٔ ۳۳؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل | + | مستند اصلی عصمت او آیهٔ ۳۳ [[سوره احزاب]] است: {{متن قرآن|«إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»}}؛ «همانا خداوند می‌خواهد پلیدی را از شما اهل بیت بزداید و شما را پاکیزگی کامل بخشد». این آیه در میان آیاتی آمده که با ضمیرهای مؤنث به همسران پیامبر خطاب می‌کنند؛ تغییر ضمیر به جمع مذکر («عَنکُم»: «از شما»، «یُطَهِّرکُم»: «شما را پاک می‌کند») را مفسران شیعه نشانهٔ جدا بودن مخاطبان آیه از همسران دانسته‌اند.<ref>قرآن کریم، سورهٔ احزاب، آیهٔ ۳۳؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیه، ج۸، ص۵۵۹؛ طوسی، التبیان، ذیل آیه، ج۸، ص۳۳۶ {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | مفسران شیعه دلالت آیه را چنین صورت‌بندی کرده‌اند: «إنّما» («فقط») حصر می‌رساند؛ «یرید» («می‌خواهد») به قرینهٔ «لیذهب» («تا بزداید») و «یطهرکم تطهیراً» («شما را پاک می‌کند، پاک کردنی کامل») ارادهٔ تکوینی است، نه تشریعی، زیرا پاک‌سازی فعل خداست و ارادهٔ تشریعی همهٔ مکلفان را دربر می‌گرفت. نیز «رجس» («پلیدی») در قرآن شامل گناه نیز می‌شود: {{متن قرآن|«رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ»}}؛ «پلیدی‌ای از کار شیطان».<ref>قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۹۰؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ | + | مفسران شیعه دلالت آیه را چنین صورت‌بندی کرده‌اند: «إنّما» («فقط») حصر می‌رساند؛ «یرید» («می‌خواهد») به قرینهٔ «لیذهب» («تا بزداید») و «یطهرکم تطهیراً» («شما را پاک می‌کند، پاک کردنی کامل») ارادهٔ تکوینی است، نه تشریعی، زیرا پاک‌سازی فعل خداست و ارادهٔ تشریعی همهٔ مکلفان را دربر می‌گرفت. نیز «رجس» («پلیدی») در قرآن شامل گناه نیز می‌شود: {{متن قرآن|«رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ»}}؛ «پلیدی‌ای از کار شیطان».<ref>قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۹۰؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ تطهیر، ج۸، ص۵۵۹؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ تطهیر، ج۱۶، ص۳۱۱.</ref> |
==حدیث کسا== | ==حدیث کسا== | ||
| − | شأن نزول آیه در منابع فریقین با حدیث کسا گزارش شده است. بر پایهٔ روایت [[عایشه]] در [[صحیح مسلم]]، پیامبر صلی الله علیه وآله عبای خود را بر [[امام علی علیه السلام|علی]]، فاطمه، [[امام حسن علیه السلام|حسن]] و [[امام حسین علیه السلام|حسین]] علیهم السلام پوشاند و این آیه را خواند. در منابع روایی، پیامبر در همان حال فرمود: {{متن حدیث|«اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي، فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا»}}؛ «خدایا، اینان اهل بیت من‌اند؛ پلیدی را از آنان بزدای و پاکشان کن». در برخی طرق، [[ام سلمه]] پرسید آیا او نیز از اهل بیت است؛ پیامبر او را در دعا داخل نکرد.<ref>مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة، باب فضائل أهل بیت | + | شأن نزول آیه در منابع فریقین با حدیث کسا گزارش شده است. بر پایهٔ روایت [[عایشه]] در [[صحیح مسلم]]، پیامبر صلی الله علیه وآله عبای خود را بر [[امام علی علیه السلام|علی]]، فاطمه، [[امام حسن علیه السلام|حسن]] و [[امام حسین علیه السلام|حسین]] علیهم السلام پوشاند و این آیه را خواند. در منابع روایی، پیامبر در همان حال فرمود: {{متن حدیث|«اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي، فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا»}}؛ «خدایا، اینان اهل بیت من‌اند؛ پلیدی را از آنان بزدای و پاکشان کن». در برخی طرق، [[ام سلمه]] پرسید آیا او نیز از اهل بیت است؛ پیامبر او را در دعا داخل نکرد.<ref>مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة، باب فضائل أهل بیت النبی، ج۴، ص۱۸۸۳ {{صحت آدرس}}؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==شواهد دیگر== | ==شواهد دیگر== | ||
| − | در صحیح مسلم آمده است: {{متن حدیث|«إِنَّمَا فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي، يُؤْذِينِي مَا آذَاهَا»}}؛ «فاطمه پارهٔ من است؛ آنچه او را بیازارد، مرا می‌آزارد». در [[آیه مباهله]]، فاطمه سلام الله علیها به باور مفسران مصداق «نِسَاءَنَا» («زنانمان») است و در [[آیه مودت]]، مودت [[ذوی القربی|خویشاوندان]] پاداش رسالت دانسته شده است.<ref>مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة، باب فضائل | + | در صحیح مسلم آمده است: {{متن حدیث|«إِنَّمَا فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي، يُؤْذِينِي مَا آذَاهَا»}}؛ «فاطمه پارهٔ من است؛ آنچه او را بیازارد، مرا می‌آزارد». در [[آیه مباهله]]، فاطمه سلام الله علیها به باور مفسران مصداق «نِسَاءَنَا» («زنانمان») است و در [[آیه مودت]]، مودت [[ذوی القربی|خویشاوندان]] پاداش رسالت دانسته شده است.<ref>مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة، باب فضائل فاطمة بنت النبی، ج۴، ص۱۹۰۲ {{صحت آدرس}}؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۶۱ سورهٔ آل عمران، ج۲، ص۷۶۳ و ذیل آیهٔ ۲۳ سورهٔ شوری، ج۹، ص۴۴.</ref> |
==ادلهٔ عقلی== | ==ادلهٔ عقلی== | ||
| − | برهان نخست چنین است: (۱) خداوند اذهاب رجس و طهارت مطلق را برای اهل کسا اراده کرده است؛ (۲) رجس هر پلیدی، از جمله گناه و خطا را دربر می‌گیرد؛ (۳) ارادهٔ تکوینی الهی تخلف‌ناپذیر است؛ پس اهل کسا، از جمله فاطمه سلام الله علیها، از گناه و خطا مصون‌اند. اعتبار آن به دو مقدمهٔ دوم و سوم وابسته است که متکلمان بر سرشان بحث کرده‌اند.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ | + | برهان نخست چنین است: (۱) خداوند اذهاب رجس و طهارت مطلق را برای اهل کسا اراده کرده است؛ (۲) رجس هر پلیدی، از جمله گناه و خطا را دربر می‌گیرد؛ (۳) ارادهٔ تکوینی الهی تخلف‌ناپذیر است؛ پس اهل کسا، از جمله فاطمه سلام الله علیها، از گناه و خطا مصون‌اند. اعتبار آن به دو مقدمهٔ دوم و سوم وابسته است که متکلمان بر سرشان بحث کرده‌اند.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ تطهیر، ج۱۶، ص۳۱۱؛ سبحانی، الإلهیات، بحث عصمت {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | برهان دوم بر قاعدهٔ لطف و امتناع نقض غرض استوار است: (۱) خداوند اهل بیت را مرجع دین قرار داده است؛ (۲) اگر آنان در فهم یا بیان دین خطا کنند، هدایت به غرض خود نمی‌رسد؛ (۳) نقض غرض در حکمت الهی محال است؛ پس آنان در فهم و بیان دین معصوم‌اند. این برهان در اصل برای اثبات عصمت امامان اقامه شده و در بحث عصمت فاطمه سلام الله علیها نیز به کار می‌رود.<ref>حلی، کشف المراد، مقصد | + | برهان دوم بر قاعدهٔ لطف و امتناع نقض غرض استوار است: (۱) خداوند اهل بیت را مرجع دین قرار داده است؛ (۲) اگر آنان در فهم یا بیان دین خطا کنند، هدایت به غرض خود نمی‌رسد؛ (۳) نقض غرض در حکمت الهی محال است؛ پس آنان در فهم و بیان دین معصوم‌اند. این برهان در اصل برای اثبات عصمت امامان اقامه شده و در بحث عصمت فاطمه سلام الله علیها نیز به کار می‌رود.<ref>حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۳؛ سبحانی، الإلهیات، بحث عصمت {{صحت آدرس}}.</ref> |
==دیدگاه اهل سنت== | ==دیدگاه اهل سنت== | ||
| − | در منابع اهل سنت، اصل حدیث کسا و شمول آیه بر پنج تن پذیرفته شده است. با این حال، بیشتر مفسران سیاق آیه را دربارهٔ همسران پیامبر می‌دانند و «اهل البیت» را اعم از همسران و اهل کسا می‌شمارند. طبری و ابن کثیر دیدگاهی را از عکرمه نقل کرده‌اند که آیه را ویژهٔ همسران می‌داند؛ در برابر، جمهور مفسران روایت کسا را دلیل اختصاص آیه به پنج تن دانسته‌اند.<ref>طبری، جامع البیان، ذیل آیهٔ ۳۳ سورهٔ | + | در منابع اهل سنت، اصل حدیث کسا و شمول آیه بر پنج تن پذیرفته شده است. با این حال، بیشتر مفسران سیاق آیه را دربارهٔ همسران پیامبر می‌دانند و «اهل البیت» را اعم از همسران و اهل کسا می‌شمارند. طبری و ابن کثیر دیدگاهی را از عکرمه نقل کرده‌اند که آیه را ویژهٔ همسران می‌داند؛ در برابر، جمهور مفسران روایت کسا را دلیل اختصاص آیه به پنج تن دانسته‌اند.<ref>طبری، جامع البیان، الجزء ۲۲، ذیل آیهٔ ۳۳ سورهٔ احزاب {{صحت آدرس}}؛ ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل آیه، ج۶، ص۳۶۵ {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | برخی مفسران سنی «یرید» را ارادهٔ تشریعی (فرمان به پاکی) خوانده و اذهاب رجس را به حفظ از شرک تفسیر کرده‌اند. در دیدگاه مشهور آنان، عصمت به معنای کلامی ویژهٔ پیامبران است. بر پایهٔ گزارش‌هایی، فخر رازی آیه را بر پاکی اهل کسا از گناه دلالت‌دهنده دانسته، اما نتیجه‌گیری شیعه دربارهٔ امامت را نپذیرفته است.<ref>فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل آیهٔ | + | برخی مفسران سنی «یرید» را ارادهٔ تشریعی (فرمان به پاکی) خوانده و اذهاب رجس را به حفظ از شرک تفسیر کرده‌اند. در دیدگاه مشهور آنان، عصمت به معنای کلامی ویژهٔ پیامبران است. بر پایهٔ گزارش‌هایی، فخر رازی آیه را بر پاکی اهل کسا از گناه دلالت‌دهنده دانسته، اما نتیجه‌گیری شیعه دربارهٔ امامت را نپذیرفته است.<ref>فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل آیهٔ تطهیر، ج۲۵، ص۱۶۸ {{صحت آدرس}}؛ سبحانی، الإلهیات، بحث عصمت {{صحت آدرس}}.</ref> |
==معتزله و اشاعره== | ==معتزله و اشاعره== | ||
| − | [[معتزله]] عصمت را «لطف» می‌دانند که خداوند در حق مکلف می‌کند و او را از گناه بازمی‌دارد، بی‌آنکه توان گناه را از او بگیرد. [[اشاعره]] آن را به «منع الهی» و آفرینش طاعت در معصوم تفسیر می‌کنند و عصمت را فعل خدا می‌دانند، نه حالتی در نفس بنده. امامیه هم لطف الهی را می‌پذیرد و هم رسوخ ملکهٔ عصمت را در نفس معصوم.<ref>سبحانی، الإلهیات، بحث | + | [[معتزله]] عصمت را «لطف» می‌دانند که خداوند در حق مکلف می‌کند و او را از گناه بازمی‌دارد، بی‌آنکه توان گناه را از او بگیرد. [[اشاعره]] آن را به «منع الهی» و آفرینش طاعت در معصوم تفسیر می‌کنند و عصمت را فعل خدا می‌دانند، نه حالتی در نفس بنده. امامیه هم لطف الهی را می‌پذیرد و هم رسوخ ملکهٔ عصمت را در نفس معصوم.<ref>سبحانی، الإلهیات، بحث عصمت {{صحت آدرس}}؛ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۳.</ref> |
==اختلاف‌های درون‌شیعی== | ==اختلاف‌های درون‌شیعی== | ||
| − | دربارهٔ ماهیت عصمت در میان متکلمان امامیه اختلاف هست: گروهی، مانند [[شیخ طوسی]] و [[سید مرتضی]]، آن را «لطف» می‌دانند و گروهی، با حکیمان مسلمان، «ملکهٔ نفسانی» راسخ را می‌پذیرند. اختلاف دیگر در دامنهٔ آن است: برخی «رجس» را به گناه محدود می‌کنند و برخی خطا و نسیان را نیز شامل می‌دانند. این اختلاف‌ها به اصل عصمت آسیب نمی‌رساند.<ref>سبحانی، الإلهیات، بحث | + | دربارهٔ ماهیت عصمت در میان متکلمان امامیه اختلاف هست: گروهی، مانند [[شیخ طوسی]] و [[سید مرتضی]]، آن را «لطف» می‌دانند و گروهی، با حکیمان مسلمان، «ملکهٔ نفسانی» راسخ را می‌پذیرند. اختلاف دیگر در دامنهٔ آن است: برخی «رجس» را به گناه محدود می‌کنند و برخی خطا و نسیان را نیز شامل می‌دانند. این اختلاف‌ها به اصل عصمت آسیب نمی‌رساند.<ref>سبحانی، الإلهیات، بحث عصمت {{صحت آدرس}}؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ تطهیر، ج۱۶، ص۳۱۱؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==ثمرات کلامی== | ==ثمرات کلامی== | ||
| − | گفتار و رفتار فاطمه سلام الله علیها حجت است و در احتجاج‌های دینی، از جمله در [[خطبه فدکیه]]، بدان استناد می‌شود. چون آیهٔ تطهیر حسن و حسین علیهماالسلام را نیز دربر می‌گیرد، همان استدلال برای اثبات عصمت امامان به کار می‌رود و پیوند این بحث با [[امامت]] روشن می‌شود. نیز عصمت او از نبوت جدا می‌شود: او معصوم است ولی پیامبر نیست، و این تفکیک راه بر غلو می‌بندد.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ | + | گفتار و رفتار فاطمه سلام الله علیها حجت است و در احتجاج‌های دینی، از جمله در [[خطبه فدکیه]]، بدان استناد می‌شود. چون آیهٔ تطهیر حسن و حسین علیهماالسلام را نیز دربر می‌گیرد، همان استدلال برای اثبات عصمت امامان به کار می‌رود و پیوند این بحث با [[امامت]] روشن می‌شود. نیز عصمت او از نبوت جدا می‌شود: او معصوم است ولی پیامبر نیست، و این تفکیک راه بر غلو می‌بندد.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ تطهیر، ج۱۶، ص۳۱۱؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==پانویس== | ==پانویس== | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۲۵
عصمت حضرت فاطمه(س) به معنای مصون بودن دختر پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله از گناه و خطاست. این آموزه در کلام امامیه بر آیه تطهیر، حدیث کسا و روایاتی مانند حدیث بضعه استوار است. بر پایهٔ خوانش شیعه، آیهٔ تطهیر ارادهٔ الهی بر زدودن هر پلیدی از اهل بیت را بیان می‌کند و اصحاب کسا، از جمله حضرت فاطمه سلام الله علیها، را مصداق آن می‌شمارد؛ از این رو او را یکی از چهارده معصوم و گفتارش را حجت می‌دانند. بیشتر عالمان اهل سنت فضیلت او را می‌پذیرند، اما عصمت به معنای کلامی را ویژهٔ پیامبران می‌دانند یا آیه را بر پاکی از شرک حمل می‌کنند.[۱]
محتویات
معنای عصمت
«عصمت» از ریشهٔ «ع-ص-م» و به معنای بازداشتن است. در اصطلاح کلام، علامه حلی در کشف المراد آن را «لطفی الهی» می‌داند که مکلف با آن نه انگیزهٔ فعل قبیح دارد و نه انگیزهٔ ترک واجب. در این تعریف، عصمت امری از سوی خداست و با اختیار انسان پیوند دارد. متکلمان امامیه تأکید می‌کنند معصوم توان گناه دارد و آن را انجام نمی‌دهد؛ زیرا با سلب این توان، تکلیف و پاداش بی‌معنا می‌شود.[۲]
جایگاه در امامیه
امامیه حضرت فاطمه سلام الله علیها را در شمار چهارده معصوم می‌آورد و عصمت او را از گناهان کبیره و صغیره می‌پذیرد؛ این باور در آثار کلامی شیعه با استناد به آیهٔ تطهیر و روایات فضایل او مطرح شده است. گفتار و سیرهٔ او را حجت می‌شمارند و در ماجرای فدک به احتجاج او استناد می‌کنند.[۳]
آیهٔ تطهیر
مستند اصلی عصمت او آیهٔ ۳۳ سوره احزاب است: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»؛ «همانا خداوند می‌خواهد پلیدی را از شما اهل بیت بزداید و شما را پاکیزگی کامل بخشد». این آیه در میان آیاتی آمده که با ضمیرهای مؤنث به همسران پیامبر خطاب می‌کنند؛ تغییر ضمیر به جمع مذکر («عَنکُم»: «از شما»، «یُطَهِّرکُم»: «شما را پاک می‌کند») را مفسران شیعه نشانهٔ جدا بودن مخاطبان آیه از همسران دانسته‌اند.[۴]
مفسران شیعه دلالت آیه را چنین صورت‌بندی کرده‌اند: «إنّما» («فقط») حصر می‌رساند؛ «یرید» («می‌خواهد») به قرینهٔ «لیذهب» («تا بزداید») و «یطهرکم تطهیراً» («شما را پاک می‌کند، پاک کردنی کامل») ارادهٔ تکوینی است، نه تشریعی، زیرا پاک‌سازی فعل خداست و ارادهٔ تشریعی همهٔ مکلفان را دربر می‌گرفت. نیز «رجس» («پلیدی») در قرآن شامل گناه نیز می‌شود: «رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ»؛ «پلیدی‌ای از کار شیطان».[۵]
حدیث کسا
شأن نزول آیه در منابع فریقین با حدیث کسا گزارش شده است. بر پایهٔ روایت عایشه در صحیح مسلم، پیامبر صلی الله علیه وآله عبای خود را بر علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام پوشاند و این آیه را خواند. در منابع روایی، پیامبر در همان حال فرمود: «اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي، فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا»؛ «خدایا، اینان اهل بیت من‌اند؛ پلیدی را از آنان بزدای و پاکشان کن». در برخی طرق، ام سلمه پرسید آیا او نیز از اهل بیت است؛ پیامبر او را در دعا داخل نکرد.[۶]
شواهد دیگر
در صحیح مسلم آمده است: «إِنَّمَا فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي، يُؤْذِينِي مَا آذَاهَا»؛ «فاطمه پارهٔ من است؛ آنچه او را بیازارد، مرا می‌آزارد». در آیه مباهله، فاطمه سلام الله علیها به باور مفسران مصداق «نِسَاءَنَا» («زنانمان») است و در آیه مودت، مودت خویشاوندان پاداش رسالت دانسته شده است.[۷]
ادلهٔ عقلی
برهان نخست چنین است: (۱) خداوند اذهاب رجس و طهارت مطلق را برای اهل کسا اراده کرده است؛ (۲) رجس هر پلیدی، از جمله گناه و خطا را دربر می‌گیرد؛ (۳) ارادهٔ تکوینی الهی تخلف‌ناپذیر است؛ پس اهل کسا، از جمله فاطمه سلام الله علیها، از گناه و خطا مصون‌اند. اعتبار آن به دو مقدمهٔ دوم و سوم وابسته است که متکلمان بر سرشان بحث کرده‌اند.[۸]
برهان دوم بر قاعدهٔ لطف و امتناع نقض غرض استوار است: (۱) خداوند اهل بیت را مرجع دین قرار داده است؛ (۲) اگر آنان در فهم یا بیان دین خطا کنند، هدایت به غرض خود نمی‌رسد؛ (۳) نقض غرض در حکمت الهی محال است؛ پس آنان در فهم و بیان دین معصوم‌اند. این برهان در اصل برای اثبات عصمت امامان اقامه شده و در بحث عصمت فاطمه سلام الله علیها نیز به کار می‌رود.[۹]
دیدگاه اهل سنت
در منابع اهل سنت، اصل حدیث کسا و شمول آیه بر پنج تن پذیرفته شده است. با این حال، بیشتر مفسران سیاق آیه را دربارهٔ همسران پیامبر می‌دانند و «اهل البیت» را اعم از همسران و اهل کسا می‌شمارند. طبری و ابن کثیر دیدگاهی را از عکرمه نقل کرده‌اند که آیه را ویژهٔ همسران می‌داند؛ در برابر، جمهور مفسران روایت کسا را دلیل اختصاص آیه به پنج تن دانسته‌اند.[۱۰]
برخی مفسران سنی «یرید» را ارادهٔ تشریعی (فرمان به پاکی) خوانده و اذهاب رجس را به حفظ از شرک تفسیر کرده‌اند. در دیدگاه مشهور آنان، عصمت به معنای کلامی ویژهٔ پیامبران است. بر پایهٔ گزارش‌هایی، فخر رازی آیه را بر پاکی اهل کسا از گناه دلالت‌دهنده دانسته، اما نتیجه‌گیری شیعه دربارهٔ امامت را نپذیرفته است.[۱۱]
معتزله و اشاعره
معتزله عصمت را «لطف» می‌دانند که خداوند در حق مکلف می‌کند و او را از گناه بازمی‌دارد، بی‌آنکه توان گناه را از او بگیرد. اشاعره آن را به «منع الهی» و آفرینش طاعت در معصوم تفسیر می‌کنند و عصمت را فعل خدا می‌دانند، نه حالتی در نفس بنده. امامیه هم لطف الهی را می‌پذیرد و هم رسوخ ملکهٔ عصمت را در نفس معصوم.[۱۲]
اختلاف‌های درون‌شیعی
دربارهٔ ماهیت عصمت در میان متکلمان امامیه اختلاف هست: گروهی، مانند شیخ طوسی و سید مرتضی، آن را «لطف» می‌دانند و گروهی، با حکیمان مسلمان، «ملکهٔ نفسانی» راسخ را می‌پذیرند. اختلاف دیگر در دامنهٔ آن است: برخی «رجس» را به گناه محدود می‌کنند و برخی خطا و نسیان را نیز شامل می‌دانند. این اختلاف‌ها به اصل عصمت آسیب نمی‌رساند.[۱۳]
ثمرات کلامی
گفتار و رفتار فاطمه سلام الله علیها حجت است و در احتجاج‌های دینی، از جمله در خطبه فدکیه، بدان استناد می‌شود. چون آیهٔ تطهیر حسن و حسین علیهماالسلام را نیز دربر می‌گیرد، همان استدلال برای اثبات عصمت امامان به کار می‌رود و پیوند این بحث با امامت روشن می‌شود. نیز عصمت او از نبوت جدا می‌شود: او معصوم است ولی پیامبر نیست، و این تفکیک راه بر غلو می‌بندد.[۱۴]
پانویس
- ↑ مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة، باب فضائل أهل بیت النبی، ج۴، ص۱۸۸۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۳۳ سورهٔ احزاب، ج۸، ص۵۵۹؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ تطهیر، ج۱۶، ص۳۱۱.
- ↑ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۳؛ سبحانی، الإلهیات، بحث عصمت (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ سبحانی، الإلهیات، بحث عصمت (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ احزاب، آیهٔ ۳۳؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیه، ج۸، ص۵۵۹؛ طوسی، التبیان، ذیل آیه، ج۸، ص۳۳۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۹۰؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ تطهیر، ج۸، ص۵۵۹؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ تطهیر، ج۱۶، ص۳۱۱.
- ↑ مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة، باب فضائل أهل بیت النبی، ج۴، ص۱۸۸۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة، باب فضائل فاطمة بنت النبی، ج۴، ص۱۹۰۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۶۱ سورهٔ آل عمران، ج۲، ص۷۶۳ و ذیل آیهٔ ۲۳ سورهٔ شوری، ج۹، ص۴۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ تطهیر، ج۱۶، ص۳۱۱؛ سبحانی، الإلهیات، بحث عصمت (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۳؛ سبحانی، الإلهیات، بحث عصمت (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طبری، جامع البیان، الجزء ۲۲، ذیل آیهٔ ۳۳ سورهٔ احزاب (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل آیه، ج۶، ص۳۶۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل آیهٔ تطهیر، ج۲۵، ص۱۶۸ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ سبحانی، الإلهیات، بحث عصمت (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ سبحانی، الإلهیات، بحث عصمت (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۳.
- ↑ سبحانی، الإلهیات، بحث عصمت (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ تطهیر، ج۱۶، ص۳۱۱؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ تطهیر، ج۱۶، ص۳۱۱؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
منابع
- قرآن کریم.
- ابن کثیر، اسماعیل؛ تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق.
- حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
- سبحانی، جعفر؛ الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۴۱۲ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
- طبری، محمد؛ جامع البیان عن تأویل آی القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۲ق.
- طوسی، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- فخر رازی، محمد؛ مفاتیح الغیب، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۳.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
