افضلیت امام: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه)
 
جز (ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه)
 
سطر ۱: سطر ۱:
−
'''افضلیت امام''' برتری امام بر دیگر مردمان در کمالات دینی، مانند علم و تقوا، و در نتیجه سزاوارتر بودن او به رهبری امت است. در کلام [[امامیه]] و بیشتر [[معتزله]] افضلیت از شرایط امام شمرده می‌شود و قاعدهٔ «الْأَفْضَلُ أَوْلَى بِالْإِمَامَةِ» («برتر، سزاوارتر به امامت است») مبنای آن است. متکلمان این قاعده را با دو برهان عقلی صورت‌بندی کرده‌اند: قبح تقدیم مفضول بر افضل، و ناقص ماندن غرض امامت. افضلیت وصفی واقعی در شخص امام است و نباید آن را با نص، که راه تعیین و اعلام امام است، یکی گرفت. بیشتر متکلمان [[اشاعره]] افضلیت را شرط صحت امامت ندانسته‌اند. امامیه از همین قاعده برای اثبات اولویت [[امام علی علیه السلام|امام علی علیه‌السلام]] در امامت بهره برده‌اند.<ref>حلی، کشف المراد، مقصد پنجم؛ مفید، اوائل المقالات، بحث الإمامة؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴.</ref>
+
'''افضلیت امام''' برتری امام بر دیگر مردمان در کمالات دینی، مانند علم و تقوا، و در نتیجه سزاوارتر بودن او به رهبری امت است. در کلام [[امامیه]] و بیشتر [[معتزله]] افضلیت از شرایط امام شمرده می‌شود و قاعدهٔ «الْأَفْضَلُ أَوْلَى بِالْإِمَامَةِ» («برتر، سزاوارتر به امامت است») مبنای آن است. متکلمان این قاعده را با دو برهان عقلی صورت‌بندی کرده‌اند: قبح تقدیم مفضول بر افضل، و ناقص ماندن غرض امامت. افضلیت وصفی واقعی در شخص امام است و نباید آن را با نص، که راه تعیین و اعلام امام است، یکی گرفت. بیشتر متکلمان [[اشاعره]] افضلیت را شرط صحت امامت ندانسته‌اند. امامیه از همین قاعده برای اثبات اولویت [[امام علی علیه السلام|امام علی علیه‌السلام]] در امامت بهره برده‌اند.<ref>حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۶؛ مفید، اوائل المقالات، بحث الإمامة، ج۱، ص۳۹ {{صحت آدرس}}؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴ {{صحت آدرس}}.</ref>
  
 
==معنای لغوی و اصطلاحی==
 
==معنای لغوی و اصطلاحی==
  
−
«افضلیت» از ریشهٔ «فضل» به معنای زیادی و برتری است و «افضل» اسم تفضیل از همین ریشه، به معنای برتر.<ref>ابن منظور، لسان العرب، مادهٔ «فضل»؛ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم.</ref> در اصطلاح [[کلام]]، افضلیت امام برتری او بر مردمان روزگار خویش در کمالات نفسانی و دینی است؛ کمالاتی که به هدایت و ادارهٔ جامعه مربوط می‌شود، مانند دانش دینی، تقوا، شجاعت و تدبیر. مقصود افضلیت مطلق است، نه برتری در یک صفت.
+
«افضلیت» از ریشهٔ «فضل» به معنای زیادی و برتری است و «افضل» اسم تفضیل از همین ریشه، به معنای برتر.<ref>ابن منظور، لسان العرب، مادهٔ «فضل»، ج۱۱، ص۵۲۴ {{صحت آدرس}}؛ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۶.</ref> در اصطلاح [[کلام]]، افضلیت امام برتری او بر مردمان روزگار خویش در کمالات نفسانی و دینی است؛ کمالاتی که به هدایت و ادارهٔ جامعه مربوط می‌شود، مانند دانش دینی، تقوا، شجاعت و تدبیر. مقصود افضلیت مطلق است، نه برتری در یک صفت.
  
 
==جایگاه افضلیت در شرایط امام==
 
==جایگاه افضلیت در شرایط امام==
  
−
امام در کلام امامیه چهار شرط دارد: عصمت، علم، افضلیت و نص. افضلیت پس از عصمت و علم می‌آید و در برخی آثار لازمهٔ آن دو شمرده می‌شود؛ زیرا کسی که از گناه و خطا مصون است، در مرتبهٔ تقوا بر دیگران برتری دارد. بیشتر معتزله نیز افضلیت را شرط امامت دانسته‌اند و قاضی عبدالجبار در المغنی همین دیدگاه را بیان کرده است.<ref>حلی، الباب الحادی عشر، فصل الإمامة؛ طوسی، تلخیص الشافی، ج۱؛ قاضی عبدالجبار، المغنی، ج۲۰.</ref>
+
امام در کلام امامیه چهار شرط دارد: عصمت، علم، افضلیت و نص. افضلیت پس از عصمت و علم می‌آید و در برخی آثار لازمهٔ آن دو شمرده می‌شود؛ زیرا کسی که از گناه و خطا مصون است، در مرتبهٔ تقوا بر دیگران برتری دارد. بیشتر معتزله نیز افضلیت را شرط امامت دانسته‌اند و قاضی عبدالجبار در المغنی همین دیدگاه را بیان کرده است.<ref>حلی، الباب الحادی عشر، فصل الإمامة، ج۱، ص۱۲ {{صحت آدرس}}؛ طوسی، تلخیص الشافی، ج۱ {{صحت آدرس}}؛ قاضی عبدالجبار، المغنی، ج۲۰ {{صحت آدرس}}.</ref>
  
 
==ادلهٔ عقلی==
 
==ادلهٔ عقلی==
سطر ۱۷: سطر ۱۷:
 
# پس تقدیم مفضول در امامت قبیح است و خداوند حکیم فعل قبیح انجام نمی‌دهد.
 
# پس تقدیم مفضول در امامت قبیح است و خداوند حکیم فعل قبیح انجام نمی‌دهد.
  
−
این برهان بر حسن و قبح عقلی استوار است و از این‌رو در کلام اشعری، که حسن و قبح افعال را شرعی می‌داند، پذیرفته نشده است.<ref>حلی، کشف المراد، مقصد پنجم؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴.</ref>
+
این برهان بر حسن و قبح عقلی استوار است و از این‌رو در کلام اشعری، که حسن و قبح افعال را شرعی می‌داند، پذیرفته نشده است.<ref>حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۶؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴ {{صحت آدرس}}.</ref>
  
 
===برهان نقص در غرض===
 
===برهان نقص در غرض===
  
−
غرض از نصب امام، هدایت مردم، اقامهٔ عدل و فراهم آوردن زمینهٔ اطاعت خداست و امامت در دیدگاه امامیه لطفی الهی است. لطف با امام افضل کامل‌تر است؛ پس اگر با وجود افضل، مفضول نصب شود، غرض یادشده ناقص می‌ماند و خداوند کار ناقص انجام نمی‌دهد.<ref>سید مرتضی، الذخیرة، بحث الإمامة؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴.</ref>
+
غرض از نصب امام، هدایت مردم، اقامهٔ عدل و فراهم آوردن زمینهٔ اطاعت خداست و امامت در دیدگاه امامیه لطفی الهی است. لطف با امام افضل کامل‌تر است؛ پس اگر با وجود افضل، مفضول نصب شود، غرض یادشده ناقص می‌ماند و خداوند کار ناقص انجام نمی‌دهد.<ref>سید مرتضی، الذخیرة، بحث الإمامة، ج۱ {{صحت آدرس}}؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴ {{صحت آدرس}}.</ref>
  
 
==ادلهٔ نقلی==
 
==ادلهٔ نقلی==
  
−
قرآن در ماجرای پادشاهی [[طالوت]]، سزاواری او را با دو ملاک بیان می‌کند: {{متن قرآن|«إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ»}}؛ «خداوند او را بر شما برگزید و در دانش و توان جسمی بر او افزود».<ref>قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۴۷؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل همان آیه؛ طباطبایی، المیزان، ج۲.</ref> متکلمان امامیه از این آیه استفاده می‌کنند که ملاک سزاواری در منصب‌های الهی، برگزیدگی و زیادت در علم و توان است، نه نسب و مال که معترضان طالوت به آن استناد کرده بودند.
+
قرآن در ماجرای پادشاهی [[طالوت]]، سزاواری او را با دو ملاک بیان می‌کند: {{متن قرآن|«إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ»}}؛ «خداوند او را بر شما برگزید و در دانش و توان جسمی بر او افزود».<ref>قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۴۷؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل همان آیه، ج۲، ص۶۱۳؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیه، ج۲، ص۲۸۷.</ref> متکلمان امامیه از این آیه استفاده می‌کنند که ملاک سزاواری در منصب‌های الهی، برگزیدگی و زیادت در علم و توان است، نه نسب و مال که معترضان طالوت به آن استناد کرده بودند.
  
 
قرآن در جای دیگر برابری دانا و نادان را نفی می‌کند: {{متن قرآن|«قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ»}}؛ «بگو: آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند برابرند؟». متکلمان نفی برابری را مقدمهٔ عقلیِ لزوم تقدم برتر شمرده‌اند. در [[نهج البلاغه]] نیز امام علی علیه‌السلام خاندان پیامبر را از مقایسه با دیگران بیرون می‌داند: {{متن حدیث|«لَا يُقَاسُ بِآلِ مُحَمَّدٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَحَدٌ»}}؛ «هیچ‌کس از این امت با خاندان محمد سنجیده نمی‌شود»؛ سخنی که شیعه آن را شاهدی بر افضلیت [[اهل بیت]] می‌داند.<ref>قرآن کریم، سورهٔ زمر، آیهٔ ۹؛ نهج البلاغه، خطبهٔ ۲.</ref>
 
قرآن در جای دیگر برابری دانا و نادان را نفی می‌کند: {{متن قرآن|«قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ»}}؛ «بگو: آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند برابرند؟». متکلمان نفی برابری را مقدمهٔ عقلیِ لزوم تقدم برتر شمرده‌اند. در [[نهج البلاغه]] نیز امام علی علیه‌السلام خاندان پیامبر را از مقایسه با دیگران بیرون می‌داند: {{متن حدیث|«لَا يُقَاسُ بِآلِ مُحَمَّدٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَحَدٌ»}}؛ «هیچ‌کس از این امت با خاندان محمد سنجیده نمی‌شود»؛ سخنی که شیعه آن را شاهدی بر افضلیت [[اهل بیت]] می‌داند.<ref>قرآن کریم، سورهٔ زمر، آیهٔ ۹؛ نهج البلاغه، خطبهٔ ۲.</ref>
سطر ۳۱: سطر ۳۱:
 
==نسبت افضلیت با عصمت و علم==
 
==نسبت افضلیت با عصمت و علم==
  
−
[[عصمت]] به مصونیت از گناه و خطا ناظر است و افضلیت به برتری نسبت به دیگران؛ دو مفهوم متفاوت که در امام گرد می‌آیند. چون گناه کاستی است، معصوم در تقوا بر غیر معصوم برتری دارد؛ و از سوی دیگر امام باید در دانش بر دیگران مقدم باشد تا مرجع تفسیر دین شود. با این حال عصمت شرطی مستقل است و از افضلیت به دست نمی‌آید.<ref>حلی، کشف المراد، مقصد پنجم؛ حلی، منهاج الکرامة.</ref>
+
[[عصمت]] به مصونیت از گناه و خطا ناظر است و افضلیت به برتری نسبت به دیگران؛ دو مفهوم متفاوت که در امام گرد می‌آیند. چون گناه کاستی است، معصوم در تقوا بر غیر معصوم برتری دارد؛ و از سوی دیگر امام باید در دانش بر دیگران مقدم باشد تا مرجع تفسیر دین شود. با این حال عصمت شرطی مستقل است و از افضلیت به دست نمی‌آید.<ref>حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۴–۳۶۶؛ حلی، منهاج الکرامة، ج۱، ص۱۱۴–۱۱۵ {{صحت آدرس}}.</ref>
  
 
==تفکیک افضلیت از نص==
 
==تفکیک افضلیت از نص==
  
−
افضلیت وصفی واقعی است و نص تعیینی الهی؛ افضلیت می‌گوید امام چه ویژگی‌ای دارد و نص می‌گوید کدام شخص امام است. بنابراین افضلیت به‌تنهایی امامت کسی را اثبات نمی‌کند، زیرا شناخت مصداق افضل به داوری مردم واگذار نشده است. از سوی دیگر، بنابر حکمت الهی، نص بر کسی که افضل نباشد با غرض امامت سازگار نیست.<ref>مفید، اوائل المقالات، بحث الإمامة؛ حلی، منهاج الکرامة.</ref>
+
افضلیت وصفی واقعی است و نص تعیینی الهی؛ افضلیت می‌گوید امام چه ویژگی‌ای دارد و نص می‌گوید کدام شخص امام است. بنابراین افضلیت به‌تنهایی امامت کسی را اثبات نمی‌کند، زیرا شناخت مصداق افضل به داوری مردم واگذار نشده است. از سوی دیگر، بنابر حکمت الهی، نص بر کسی که افضل نباشد با غرض امامت سازگار نیست.<ref>مفید، اوائل المقالات، بحث الإمامة، ج۱، ص۴۰ {{صحت آدرس}}؛ حلی، منهاج الکرامة، ج۱، ص۱۱۴ {{صحت آدرس}}.</ref>
  
 
==مصداق افضلیت==
 
==مصداق افضلیت==
  
−
شیعه افضلیت امام علی علیه‌السلام را با فضایل منصوص، مانند [[حدیث غدیر]]، و با برتری علمی و سابقهٔ ایمان اثبات می‌کند و از آن اولویت او برای امامت را نتیجه می‌گیرد.<ref>حلی، منهاج الکرامة، فصل الإمامة؛ امینی، الغدیر؛ نووی، شرح صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابة.</ref> عالمان [[اهل سنت و جماعت|اهل سنت]] بیشتر این فضایل را پذیرفته‌اند، اما دلالتشان را به فضیلت و محبت محدود کرده و افضلیت مطلق را از آن‌ها نتیجه نگرفته‌اند.
+
شیعه افضلیت امام علی علیه‌السلام را با فضایل منصوص، مانند [[حدیث غدیر]]، و با برتری علمی و سابقهٔ ایمان اثبات می‌کند و از آن اولویت او برای امامت را نتیجه می‌گیرد.<ref>حلی، منهاج الکرامة، فصل الإمامة، ج۱، ص۱۱۵ {{صحت آدرس}}؛ امینی، الغدیر، ج۱، ص۹؛ نووی، شرح صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابة {{صحت آدرس}}.</ref> عالمان [[اهل سنت و جماعت|اهل سنت]] بیشتر این فضایل را پذیرفته‌اند، اما دلالتشان را به فضیلت و محبت محدود کرده و افضلیت مطلق را از آن‌ها نتیجه نگرفته‌اند.
  
 
==دیدگاه اهل سنت==
 
==دیدگاه اهل سنت==
  
−
در کلام اشعری، افضلیت از شرایط کمال امام است، نه از شرایط صحت امامت؛ بر این اساس امامت مفضول با وجود افضل جایز شمرده شده و بیعت صحابه با [[ابوبکر]] در [[سقیفه بنی ساعده|سقیفهٔ بنی ساعده]] از مستندات آن دانسته شده است.<ref>جوینی، الارشاد، باب الإمامة؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴.</ref> متکلمان شیعه پاسخ می‌دهند که بیعت مردم دلیل شرعی بودن یک امر نیست و قبح عقلی تقدیم مفضول را از میان نمی‌برد؛ نیز افضلیت امام علی علیه‌السلام با نصوص پیامبر [[پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله|صلی‌الله‌علیه‌وآله]] اثبات شده است.<ref>حلی، منهاج الکرامة؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴.</ref>
+
در کلام اشعری، افضلیت از شرایط کمال امام است، نه از شرایط صحت امامت؛ بر این اساس امامت مفضول با وجود افضل جایز شمرده شده و بیعت صحابه با [[ابوبکر]] در [[سقیفه بنی ساعده|سقیفهٔ بنی ساعده]] از مستندات آن دانسته شده است.<ref>جوینی، الارشاد، باب الإمامة، ج۱، ص۱۷۱ {{صحت آدرس}}؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴ {{صحت آدرس}}.</ref> متکلمان شیعه پاسخ می‌دهند که بیعت مردم دلیل شرعی بودن یک امر نیست و قبح عقلی تقدیم مفضول را از میان نمی‌برد؛ نیز افضلیت امام علی علیه‌السلام با نصوص پیامبر [[پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله|صلی‌الله‌علیه‌وآله]] اثبات شده است.<ref>حلی، منهاج الکرامة، ج۱، ص۱۲۲ {{صحت آدرس}}؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴ {{صحت آدرس}}.</ref>
  
 
==نقدها و پاسخ‌ها==
 
==نقدها و پاسخ‌ها==
  
−
مخالفان این قاعده می‌گویند افضلیت امری پوشیده و نسبی است و شناخت آن بر مردم دشوار؛ اگر شرط امامت باشد، امامت در عمل تعطیل می‌شود. پاسخ متکلمان امامیه آن است که تعیین امام با نصّ الهی است و افضلیت با نص یا قرائن قطعی شناخته می‌شود؛ پس پوشیدگی به تعطیل نمی‌انجامد.<ref>حلی، کشف المراد، مقصد پنجم.</ref>
+
مخالفان این قاعده می‌گویند افضلیت امری پوشیده و نسبی است و شناخت آن بر مردم دشوار؛ اگر شرط امامت باشد، امامت در عمل تعطیل می‌شود. پاسخ متکلمان امامیه آن است که تعیین امام با نصّ الهی است و افضلیت با نص یا قرائن قطعی شناخته می‌شود؛ پس پوشیدگی به تعطیل نمی‌انجامد.<ref>حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۶–۳۶۷.</ref>
  
−
اشکال دوم آن است که ممکن است دو تن هر یک در جهتی افضل باشند و ترجیح یکی بر دیگری بی‌مرجح شود. پاسخ آن است که ملاک، افضلیت در مجموعهٔ کمالات یا برتری در مهم‌ترین آن‌ها، یعنی علم و تقوا، است و در فرض تعارض، نص مرجح است. اشکال سوم افضلیت را با عصمت هم‌پوشان و زائد می‌شمارد؛ پاسخ این است که عصمت، مصونیت است و افضلیت، برتری، و یکی از دیگری به دست نمی‌آید.<ref>سبحانی، الإلهیات، ج۴؛ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم.</ref>
+
اشکال دوم آن است که ممکن است دو تن هر یک در جهتی افضل باشند و ترجیح یکی بر دیگری بی‌مرجح شود. پاسخ آن است که ملاک، افضلیت در مجموعهٔ کمالات یا برتری در مهم‌ترین آن‌ها، یعنی علم و تقوا، است و در فرض تعارض، نص مرجح است. اشکال سوم افضلیت را با عصمت هم‌پوشان و زائد می‌شمارد؛ پاسخ این است که عصمت، مصونیت است و افضلیت، برتری، و یکی از دیگری به دست نمی‌آید.<ref>سبحانی، الإلهیات، ج۴ {{صحت آدرس}}؛ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۶.</ref>
  
 
==پانویس==
 
==پانویس==

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۱۴

افضلیت امام برتری امام بر دیگر مردمان در کمالات دینی، مانند علم و تقوا، و در نتیجه سزاوارتر بودن او به رهبری امت است. در کلام امامیه و بیشتر معتزله افضلیت از شرایط امام شمرده می‌شود و قاعدهٔ «الْأَفْضَلُ أَوْلَى بِالْإِمَامَةِ» («برتر، سزاوارتر به امامت است») مبنای آن است. متکلمان این قاعده را با دو برهان عقلی صورت‌بندی کرده‌اند: قبح تقدیم مفضول بر افضل، و ناقص ماندن غرض امامت. افضلیت وصفی واقعی در شخص امام است و نباید آن را با نص، که راه تعیین و اعلام امام است، یکی گرفت. بیشتر متکلمان اشاعره افضلیت را شرط صحت امامت ندانسته‌اند. امامیه از همین قاعده برای اثبات اولویت امام علی علیه‌السلام در امامت بهره برده‌اند.[۱]

معنای لغوی و اصطلاحی

«افضلیت» از ریشهٔ «فضل» به معنای زیادی و برتری است و «افضل» اسم تفضیل از همین ریشه، به معنای برتر.[۲] در اصطلاح کلام، افضلیت امام برتری او بر مردمان روزگار خویش در کمالات نفسانی و دینی است؛ کمالاتی که به هدایت و ادارهٔ جامعه مربوط می‌شود، مانند دانش دینی، تقوا، شجاعت و تدبیر. مقصود افضلیت مطلق است، نه برتری در یک صفت.

جایگاه افضلیت در شرایط امام

امام در کلام امامیه چهار شرط دارد: عصمت، علم، افضلیت و نص. افضلیت پس از عصمت و علم می‌آید و در برخی آثار لازمهٔ آن دو شمرده می‌شود؛ زیرا کسی که از گناه و خطا مصون است، در مرتبهٔ تقوا بر دیگران برتری دارد. بیشتر معتزله نیز افضلیت را شرط امامت دانسته‌اند و قاضی عبدالجبار در المغنی همین دیدگاه را بیان کرده است.[۳]

ادلهٔ عقلی

برهان قبح تقدیم مفضول

  1. عقل عملی حکم می‌کند که در امور مهم، مقدم داشتن مفضول بر افضل قبیح است.
  2. امامت، ریاست عمومی در دین و دنیا و از مهم‌ترین امور است.
  3. پس تقدیم مفضول در امامت قبیح است و خداوند حکیم فعل قبیح انجام نمی‌دهد.

این برهان بر حسن و قبح عقلی استوار است و از این‌رو در کلام اشعری، که حسن و قبح افعال را شرعی می‌داند، پذیرفته نشده است.[۴]

برهان نقص در غرض

غرض از نصب امام، هدایت مردم، اقامهٔ عدل و فراهم آوردن زمینهٔ اطاعت خداست و امامت در دیدگاه امامیه لطفی الهی است. لطف با امام افضل کامل‌تر است؛ پس اگر با وجود افضل، مفضول نصب شود، غرض یادشده ناقص می‌ماند و خداوند کار ناقص انجام نمی‌دهد.[۵]

ادلهٔ نقلی

قرآن در ماجرای پادشاهی طالوت، سزاواری او را با دو ملاک بیان می‌کند: «إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ»؛ «خداوند او را بر شما برگزید و در دانش و توان جسمی بر او افزود».[۶] متکلمان امامیه از این آیه استفاده می‌کنند که ملاک سزاواری در منصب‌های الهی، برگزیدگی و زیادت در علم و توان است، نه نسب و مال که معترضان طالوت به آن استناد کرده بودند.

قرآن در جای دیگر برابری دانا و نادان را نفی می‌کند: «قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ»؛ «بگو: آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند برابرند؟». متکلمان نفی برابری را مقدمهٔ عقلیِ لزوم تقدم برتر شمرده‌اند. در نهج البلاغه نیز امام علی علیه‌السلام خاندان پیامبر را از مقایسه با دیگران بیرون می‌داند: «لَا يُقَاسُ بِآلِ مُحَمَّدٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَحَدٌ»؛ «هیچ‌کس از این امت با خاندان محمد سنجیده نمی‌شود»؛ سخنی که شیعه آن را شاهدی بر افضلیت اهل بیت می‌داند.[۷]

نسبت افضلیت با عصمت و علم

عصمت به مصونیت از گناه و خطا ناظر است و افضلیت به برتری نسبت به دیگران؛ دو مفهوم متفاوت که در امام گرد می‌آیند. چون گناه کاستی است، معصوم در تقوا بر غیر معصوم برتری دارد؛ و از سوی دیگر امام باید در دانش بر دیگران مقدم باشد تا مرجع تفسیر دین شود. با این حال عصمت شرطی مستقل است و از افضلیت به دست نمی‌آید.[۸]

تفکیک افضلیت از نص

افضلیت وصفی واقعی است و نص تعیینی الهی؛ افضلیت می‌گوید امام چه ویژگی‌ای دارد و نص می‌گوید کدام شخص امام است. بنابراین افضلیت به‌تنهایی امامت کسی را اثبات نمی‌کند، زیرا شناخت مصداق افضل به داوری مردم واگذار نشده است. از سوی دیگر، بنابر حکمت الهی، نص بر کسی که افضل نباشد با غرض امامت سازگار نیست.[۹]

مصداق افضلیت

شیعه افضلیت امام علی علیه‌السلام را با فضایل منصوص، مانند حدیث غدیر، و با برتری علمی و سابقهٔ ایمان اثبات می‌کند و از آن اولویت او برای امامت را نتیجه می‌گیرد.[۱۰] عالمان اهل سنت بیشتر این فضایل را پذیرفته‌اند، اما دلالتشان را به فضیلت و محبت محدود کرده و افضلیت مطلق را از آن‌ها نتیجه نگرفته‌اند.

دیدگاه اهل سنت

در کلام اشعری، افضلیت از شرایط کمال امام است، نه از شرایط صحت امامت؛ بر این اساس امامت مفضول با وجود افضل جایز شمرده شده و بیعت صحابه با ابوبکر در سقیفهٔ بنی ساعده از مستندات آن دانسته شده است.[۱۱] متکلمان شیعه پاسخ می‌دهند که بیعت مردم دلیل شرعی بودن یک امر نیست و قبح عقلی تقدیم مفضول را از میان نمی‌برد؛ نیز افضلیت امام علی علیه‌السلام با نصوص پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله اثبات شده است.[۱۲]

نقدها و پاسخ‌ها

مخالفان این قاعده می‌گویند افضلیت امری پوشیده و نسبی است و شناخت آن بر مردم دشوار؛ اگر شرط امامت باشد، امامت در عمل تعطیل می‌شود. پاسخ متکلمان امامیه آن است که تعیین امام با نصّ الهی است و افضلیت با نص یا قرائن قطعی شناخته می‌شود؛ پس پوشیدگی به تعطیل نمی‌انجامد.[۱۳]

اشکال دوم آن است که ممکن است دو تن هر یک در جهتی افضل باشند و ترجیح یکی بر دیگری بی‌مرجح شود. پاسخ آن است که ملاک، افضلیت در مجموعهٔ کمالات یا برتری در مهم‌ترین آن‌ها، یعنی علم و تقوا، است و در فرض تعارض، نص مرجح است. اشکال سوم افضلیت را با عصمت هم‌پوشان و زائد می‌شمارد؛ پاسخ این است که عصمت، مصونیت است و افضلیت، برتری، و یکی از دیگری به دست نمی‌آید.[۱۴]

پانویس

  1. ↑ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۶؛ مفید، اوائل المقالات، بحث الإمامة، ج۱، ص۳۹ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  2. ↑ ابن منظور، لسان العرب، مادهٔ «فضل»، ج۱۱، ص۵۲۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۶.
  3. ↑ حلی، الباب الحادی عشر، فصل الإمامة، ج۱، ص۱۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طوسی، تلخیص الشافی، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ قاضی عبدالجبار، المغنی، ج۲۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  4. ↑ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۶؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  5. ↑ سید مرتضی، الذخیرة، بحث الإمامة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  6. ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۴۷؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل همان آیه، ج۲، ص۶۱۳؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیه، ج۲، ص۲۸۷.
  7. ↑ قرآن کریم، سورهٔ زمر، آیهٔ ۹؛ نهج البلاغه، خطبهٔ ۲.
  8. ↑ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۴–۳۶۶؛ حلی، منهاج الکرامة، ج۱، ص۱۱۴–۱۱۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  9. ↑ مفید، اوائل المقالات، بحث الإمامة، ج۱، ص۴۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ حلی، منهاج الکرامة، ج۱، ص۱۱۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  10. ↑ حلی، منهاج الکرامة، فصل الإمامة، ج۱، ص۱۱۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ امینی، الغدیر، ج۱، ص۹؛ نووی، شرح صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابة (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  11. ↑ جوینی، الارشاد، باب الإمامة، ج۱، ص۱۷۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  12. ↑ حلی، منهاج الکرامة، ج۱، ص۱۲۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  13. ↑ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۶–۳۶۷.
  14. ↑ سبحانی، الإلهیات، ج۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۶.


منابع

  • قرآن کریم.
  • ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۴ق.
  • امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، بیروت: دار الکتاب العربی، بی‌تا.
  • جوینی، عبدالملک؛ الارشاد إلی قواطع الأدلة فی أصول الاعتقاد، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۶ق.
  • حلی، حسن بن یوسف؛ الباب الحادی عشر، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
  • حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
  • حلی، حسن بن یوسف؛ منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۲۰ق.
  • سبحانی، جعفر؛ الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۴۱۲ق؛ ج۴.
  • سید مرتضی، علی بن حسین؛ الذخیرة فی علم الکلام، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۱ق.
  • طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
  • طوسی، محمد؛ تلخیص الشافی، قم: محبین، ۱۳۸۲ش؛ ج۱.
  • قاضی عبدالجبار؛ المغنی فی أبواب التوحید و العدل، قاهره: الدار المصریة، بی‌تا؛ ج۲۰.
  • مفید، محمد؛ اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
  • نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، قم: هجرت، ۱۴۱۴ق.
  • نووی، یحیی؛ شرح صحیح مسلم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۹۲ق.
‌اعتقادات شیعه
توحید توحید ذاتی * توحید صفاتی * توحید افعالی * توحید در عبادت * بداء * اسماء و صفات الهی
عدل قضا و قدر * اختیار * امر بین الامرین
نبوت عصمت پیامبران * خاتمیت * وحی * اعجاز * عدم تحریف قرآن
امامت

باورها:

ضرورت وجود امام * عصمت امامان * اهل بیت * چهارده معصوم * ولایت تكوینی * علم غیب امامان * غیبت امام زمان (عج) * انتظار * رجعت * توسل * شفاعت * آخر الزمان

ائمه علیهم السلام:

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله * امام علی(ع) * امام حسن(ع) * امام حسین(ع) * امام سجاد(ع) * امام باقر(ع) * امام صادق(ع) * امام کاظم(ع) * امام رضا(ع) * امام جواد(ع) * امام هادی(ع) * امام عسکری(ع) * امام مهدی(عج)

معاد برزخ * معاد جسمانی * حشر * صراط * میزان * بهشت * جهنم