جبر و اختیار

جبر و اختیار از کهن‌ترین و پرمناقشه‌ترین مسائل کلام اسلامی است و به نسبت میان ارادهٔ خداوند و اراده و فعل انسان می‌پردازد. در یک سوی این منازعه، جبرگرایان همهٔ افعال آدمی را آفریدهٔ خدا و انسان را در آن‌ها بی‌اختیار دانستند. در سوی دیگر، تفویض‌گرایان — که بیشتر معتزله بدان شناخته می‌شوند — انسان را آفرینندهٔ مستقل فعل خویش شمردند. امامیه با تکیه بر روایات اهل بیت علیهم‌السلام راه سومی برگزیدند که «امر بین الامرین» نام دارد: نه جبر و نه تفویض، بلکه فاعلیت حقیقی انسان در پرتو مشیت الهی. این مسئله با قضا و قدر، علم الهی و عدل الهی پیوند دارد و پیامدهای اخلاقی و اجتماعی آن در تاریخ اندیشهٔ اسلامی همواره محل بحث بوده است.

تعریف

«جبر» در لغت از ریشهٔ «جَبْر» و به معنای وادار ساختن کسی به کاری بر خلاف خواست اوست. در اصطلاح، دیدگاهی است که برای ارادهٔ انسان در پدید آمدن فعل تأثیر حقیقی قائل نیست و همهٔ افعال را به خداوند نسبت می‌دهد؛ در این نگاه آدمی در برابر خدا همچون ابزاری بی‌اراده است. «تفویض» در برابر آن، واگذاری کامل کار به انسان و مستقل دانستن او در ایجاد فعل است. «امر بین الامرین» تعبیری است که متکلمان امامیه برای موضع سوم به کار برده‌اند و بر پایهٔ آن، فعل انسان نه محصول جبر الهی است و نه نتیجهٔ استقلال تمام‌عیار او.

پیشینهٔ تاریخی

بحث از «قدر» از سدهٔ نخست هجری در محافل اسلامی مطرح بود. در آن دوره، کسانی که از اختیار انسان دفاع می‌کردند از سوی مخالفان «قدری» خوانده می‌شدند، زیرا معتقد بودند انسان خود اندازه و تقدیر فعل خویش را می‌سازد. در اوایل سدهٔ دوم هجری، جهم بن صفوان با تأکید بر عمومیت خلقت الهی، هرگونه فاعلیت را از انسان سلب کرد و پیروان او به «جهمیه» شناخته شدند. معتزله در بصره و بغداد در برابر، انسان را پدیدآورندهٔ فعل خود دانستند و این را شرط عدالت خداوند شمردند. ابوالحسن اشعری با طرح نظریهٔ «کسب» کوشید راهی میانه بگشاید: خداوند خالق فعل است و انسان آن را «کسب» می‌کند و بدین‌سان مسئول می‌ماند. ماتریدیه نیز موضعی نزدیک به اشعریه، با تأکید بیشتری بر نقش انسان، برگزیدند.

ادلهٔ جبرگرایان

مهم‌ترین دلیل جبرگرایان «توحید در خالقیت» است: اگر انسان آفرینندهٔ فعل خویش باشد، در عرض خداوند فاعل مستقلی فرض می‌شود و این با یگانگی آفریدگار ناسازگار است. آنان به آیاتی نیز استناد می‌کنند؛ از جمله: «وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ»؛ «و خداوند شما و آنچه را انجام می‌دهید آفرید» (صافات ۹۶). به باور آنان «ما» در این آیه موصوله است و عمل انسان را نیز در بر می‌گیرد. همچنین به «وَلَٰكِن يُضِلُّ مَن يَشَاءُ وَيَهْدِي مَن يَشَاءُ»؛ «ولی هر کس را بخواهد گمراه می‌کند و هر کس را بخواهد هدایت می‌کند» (نحل ۹۳) و به «خَتَمَ اللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ»؛ «خداوند بر دل‌هایشان مهر زده است» (بقره ۷) تمسک کرده‌اند.

نقد جبر

نخستین اشکال جبر، ناسازگاری آن با اصل تکلیف است. قرآن می‌فرماید: «لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا»؛ «خداوند هیچ‌کس را جز به اندازهٔ توانش تکلیف نمی‌کند» (بقره ۲۸۶). اگر انسان در فعل خود هیچ نقشی نداشته باشد، امر و نهی و وعده و وعید بی‌اثر می‌شود و برانگیختن پیامبران لغو خواهد بود. اشکال دوم، ناسازگاری جبر با عدالت الهی است؛ کیفر دادن کسی بر کاری که بر او تحمیل شده ستم است و قرآن ستم را از خداوند نفی می‌کند: «وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِيدِ»؛ «و پروردگارت بر بندگان ستمکار نیست» (فصلت ۴۶). اشکال سوم، گواهی وجدان است: آدمی در تجربهٔ درونی میان کاری که «خواسته» و کاری که «بر او تحمیل شده» تفاوت می‌گذارد، و قرآن این آزادی را پیش روی انسان می‌نهد: «فَمَن شَاءَ فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاءَ فَلْيَكْفُر»؛ «هر کس بخواهد ایمان بیاورد و هر کس بخواهد کفر ورزد» (کهف ۲۹).

متکلمان امامیه در پاسخ به دلیل خالقیت می‌گویند توحید افعالی به معنای نفی هرگونه فاعلیت از غیر خدا نیست، بلکه هیچ فاعلی مستقل از خداوند نیست؛ خداوند توان و ارادهٔ انسان را می‌آفریند و فعل را نیز از راه همان انتخاب پدید می‌آورد. نیز یادآور می‌شوند که برخی مفسران «ما» در آیهٔ صافات را مصدریه خوانده و آیه را ناظر به آفرینش خود عمل و توان انجام آن دانسته‌اند؛ بنابراین آیه بر جبر دلالتی قطعی ندارد. پس خلقت الهی و فاعلیت انسان در یک رتبه نیستند و میان آن‌ها تضاد نمی‌افتد.

تفویض

معتزله با انگیزهٔ پاسداری از عدالت الهی، انسان را آفرینندهٔ فعل خود شمردند و کوشیدند هرگونه دخالت خداوند در جزئیات افعال آدمی را کنار بگذارند؛ مخالفان این دیدگاه را «تفویض» خوانده‌اند. اشکال این دیدگاه آن است که قدرت خداوند را محدود می‌کند و مشیت او را از افعال انسان کنار می‌گذارد، در حالی که قرآن می‌فرماید: «وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَن يَشَاءَ اللَّهُ»؛ «و شما نخواهید مگر آنکه خدا بخواهد» (انسان ۳۰). نیز اگر انسان در کار خود مستقل باشد، دعا و یاری جستن از خداوند در انجام کارها بی‌معنا می‌شود؛ حال آنکه قرآن می‌آموزد: «إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ»؛ «تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم» (فاتحه ۵).

امر بین الامرین

امامیه هر دو طرف را نادرست دانسته و بر پایهٔ روایات اهل بیت علیهم‌السلام موضع سوم را برگزیده‌اند. در روایتی مشهور از امام صادق علیه‌السلام آمده است: «لَا جَبْرَ وَلَا تَفْوِيضَ بَلْ أَمْرٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ»؛ «نه جبر است و نه تفویض، بلکه امری است میان دو امر».

در تبیین این نظریه گفته شده است که ارادهٔ انسان در «طول» ارادهٔ خداوند قرار دارد، نه در «عرض» آن. خداوند هم توان انتخاب و هم خود فعل را می‌آفریند، اما فعل از راه انتخاب انسان تحقق می‌یابد؛ بنابراین انسان نه مجبور است و نه مستقل. به گزارش منابع امامیه، ائمه علیهم‌السلام هر دو عقیده را نکوهیده‌اند؛ در روایتی امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید خداوند از آن برتر است که بندگان را بر گناه مجبور کند و سپس بر آن عذابشان کند.

قضا و قدر

«قضا» به معنای حکم و قطعیت بخشیدن و «قدر» به معنای اندازه‌گیری و تعیین حدود است. به باور متکلمان، قضای الهی شامل اسباب و مقدمات است و اختیار انسان یکی از همان اسباب است که خداوند آفریده؛ پس تقدیر، اختیار را از میان برنمی‌دارد، بلکه آن را در بر می‌گیرد.

علم الهی

اشکال دیگری که در برابر اختیار مطرح می‌شود، ناسازگاری علم ازلی خداوند با آن است: اگر خدا از ازل می‌دانست کسی چه خواهد کرد، وقوع آن کار ضروری می‌شود. پاسخ متکلمان آن است که علم خداوند علت فعل نیست و ضرورتی که از علم الهی می‌آید «بالغیر» است؛ یعنی از راه انتخاب خود فاعل، و چنین ضرورتی با اختیار ناسازگار نیست.

پیامدها

پذیرش جبر مسئولیت اخلاقی را از میان برمی‌دارد و راه را برای توجیه گناه و کوتاهی هموار می‌کند. برخی پژوهشگران معاصر، از جمله مرتضی مطهری، بر آن‌اند که دستگاه خلافت اموی از رواج اندیشهٔ جبر بهره می‌برد، زیرا این اندیشه بار مسئولیت را از دوش فرمانروایان و مردم برمی‌داشت.

در برابر، تفویض با تأکید بر استقلال انسان، او را از توکل و نیازمندی به خدا غافل می‌کند. دیدگاه امر بین الامرین می‌کوشد هر دو سوی مسئله را نگه دارد: انسان مسئول کردار خویش است، اما این مسئولیت را در برابر خداوندی دارد که توان و ارادهٔ او را آفریده است.

منابع

• اشعری، ابوالحسن؛ مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق هلموت ریتر، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
• حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
• سبحانی، جعفر؛ الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۴۱۲ق؛ ج۲.
• شهرستانی، محمد بن عبدالکریم؛ الملل و النحل، تحقیق محمد بدران، قم: الشریف الرضی، ۱۳۶۴ش؛ ج۱.
• صدوق، محمد بن علی؛ التوحید، تحقیق هاشم حسینی طهرانی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۳۹۸ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
• طوسی، محمد بن حسن؛ الاقتصاد فی ما یتعلق بالاعتقاد، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۶ق.
• فخر رازی، محمد بن عمر؛ مفاتیح الغیب، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
• قاضی عبدالجبار؛ شرح الأصول الخمسة، تحقیق عبدالکریم عثمان، قاهره: مکتبة وهبة، ۱۴۱۶ق.
• قرآن کریم.
• کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۵.
• مطهری، مرتضی؛ عدل الهی، تهران: صدرا، بی‌تا.
• مفید، محمد بن محمد؛ أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.