کلام امامیه: تفاوت بین نسخه‌ها
(ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه) |
جز (ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه) |
||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
| − | '''کلام امامیه''' دانش استدلالیِ عقاید در مکتب [[شیعه]] دوازده‌امامی است که با تکیه بر [[قرآن]]، روایات اهل بیت علیهم‌السلام و برهان عقلی از اصول اعتقادی این مذهب دفاع می‌کند. موضوع آن ذات و صفات خداوند، [[نبوت]]، [[امامت]] و [[معاد]] است و در برابر فقه، «فقه اکبر» یا «[[اصول دین]]» خوانده می‌شود. این دانش در سدهٔ دوم هجری با مناظره‌های متکلمان شیعه در محضر امامان علیهم‌السلام شکل گرفت، در [[بغداد]] به کمال استدلالی رسید، در سدهٔ هفتم با [[خواجه نصیرالدین طوسی]] و [[علامه حلی]] به فلسفه آمیخت. وجه ممیز آن، جمع میان نقل و عقل و پایبندی به نص در مسئلهٔ امامت است.<ref>مفید، أوائل | + | '''کلام امامیه''' دانش استدلالیِ عقاید در مکتب [[شیعه]] دوازده‌امامی است که با تکیه بر [[قرآن]]، روایات اهل بیت علیهم‌السلام و برهان عقلی از اصول اعتقادی این مذهب دفاع می‌کند. موضوع آن ذات و صفات خداوند، [[نبوت]]، [[امامت]] و [[معاد]] است و در برابر فقه، «فقه اکبر» یا «[[اصول دین]]» خوانده می‌شود. این دانش در سدهٔ دوم هجری با مناظره‌های متکلمان شیعه در محضر امامان علیهم‌السلام شکل گرفت، در [[بغداد]] به کمال استدلالی رسید، در سدهٔ هفتم با [[خواجه نصیرالدین طوسی]] و [[علامه حلی]] به فلسفه آمیخت. وجه ممیز آن، جمع میان نقل و عقل و پایبندی به نص در مسئلهٔ امامت است.<ref>مفید، أوائل المقالات، القول فی الإمامة، ج۱، ص۳۹ {{صحت آدرس}}؛ طوسی، الاقتصاد فی ما یتعلق بالاعتقاد، بحث الإمامة، ج۱، ص۱۸۵ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==تعریف و روش== | ==تعریف و روش== | ||
| − | متکلمان امامیه کلام را «دانش استدلالی دفاع از عقاید دینی» می‌دانند و موضوع آن را ذات و صفات خداوند و احوال موجودات از جهت مبدأ و معاد می‌شمارند.<ref>حلی، کشف | + | متکلمان امامیه کلام را «دانش استدلالی دفاع از عقاید دینی» می‌دانند و موضوع آن را ذات و صفات خداوند و احوال موجودات از جهت مبدأ و معاد می‌شمارند.<ref>حلی، کشف المراد، المقدمة، ج۱ {{صحت آدرس}}؛ سبحانی، الإلهیات، تعریف علم الکلام، ج۱ {{صحت آدرس}}.</ref> روش آن ترکیبی از نقل و عقل است: متکلم بر قرآن و روایات تکیه می‌کند و دعاوی را در قالب برهان صورت‌بندی می‌کند. |
==عصر حضور== | ==عصر حضور== | ||
| − | امامان شیعه در سدهٔ دوم و سوم بنیادهای کلام امامیه را بیان کردند. شاگردان آنان، مانند [[هشام بن حکم]] و [[مؤمن الطاق]]، با [[معتزله]] و جهمیه مناظره کردند؛ طبرسی بخشی از این گفت‌وگوها را در [[الاحتجاج (کتاب)|الاحتجاج]] گرد آورد.<ref>طبرسی، | + | امامان شیعه در سدهٔ دوم و سوم بنیادهای کلام امامیه را بیان کردند. شاگردان آنان، مانند [[هشام بن حکم]] و [[مؤمن الطاق]]، با [[معتزله]] و جهمیه مناظره کردند؛ طبرسی بخشی از این گفت‌وگوها را در [[الاحتجاج (کتاب)|الاحتجاج]] گرد آورد.<ref>طبرسی، الاحتجاج، احتجاجات الإمام الصادق علیه‌السلام، ج۲ {{صحت آدرس}}؛ مجلسی، بحار الأنوار، کتاب الاحتجاجات، ج۱۰ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==دورهٔ قم== | ==دورهٔ قم== | ||
| − | در سدهٔ چهارم، [[قم]] با [[شیخ صدوق]] گرایشی حدیثی داشت. صدوق در [[التوحید (کتاب)|التوحید]] روایات توحیدی را گرد آورد و در برابر مشبهه و مجسمه موضع گرفت؛ در این دوره نقل بر استدلال تقدّم داشت.<ref>صدوق، التوحید.</ref> | + | در سدهٔ چهارم، [[قم]] با [[شیخ صدوق]] گرایشی حدیثی داشت. صدوق در [[التوحید (کتاب)|التوحید]] روایات توحیدی را گرد آورد و در برابر مشبهه و مجسمه موضع گرفت؛ در این دوره نقل بر استدلال تقدّم داشت.<ref>صدوق، التوحید، أبواب التوحید و نفی التشبیه، ج۱ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==مدرسهٔ بغداد== | ==مدرسهٔ بغداد== | ||
| − | در سدهٔ پنجم، [[شیخ مفید]]، [[سید مرتضی]] و [[شیخ طوسی]] روش استدلالی را گستردند. مفید در «تصحیح اعتقادات الإمامیة» پاره‌ای آرای صدوق را نقد کرد و طوسی با «الاقتصاد» و «تمهید الاصول» کلام را منظم و برهانی ساخت.<ref>مفید، تصحیح اعتقادات | + | در سدهٔ پنجم، [[شیخ مفید]]، [[سید مرتضی]] و [[شیخ طوسی]] روش استدلالی را گستردند. مفید در «تصحیح اعتقادات الإمامیة» پاره‌ای آرای صدوق را نقد کرد و طوسی با «الاقتصاد» و «تمهید الاصول» کلام را منظم و برهانی ساخت.<ref>مفید، تصحیح اعتقادات الإمامیة، باب الإمامة، ج۱ {{صحت آدرس}}؛ طوسی، الاقتصاد فی ما یتعلق بالاعتقاد، المقدمة، ج۱ {{صحت آدرس}}؛ طوسی، تمهید الاصول فی علم الکلام، المقدمة، ج۱ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==کلام فلسفی== | ==کلام فلسفی== | ||
| − | خواجه نصیرالدین طوسی (درگذشتهٔ ۶۷۲ق) با نگارش [[تجرید الاعتقاد (کتاب)|تجرید الاعتقاد]] کلام امامیه را به فلسفهٔ مشاء آمیخت. این کتاب در شش مقصد، از امور عامه تا نبوت، امامت و معاد را دربرمی‌گیرد. علامه حلی (درگذشتهٔ ۷۲۶ق)، شاگرد او، نخستین شرح تجرید را با نام کشف المراد نوشت و در منهاج الکرامة از امامت امامیه دفاع کرد. از این دوره، کلام امامیه «کلام فلسفی» خوانده شد.<ref>نصیرالدین طوسی، تجرید | + | خواجه نصیرالدین طوسی (درگذشتهٔ ۶۷۲ق) با نگارش [[تجرید الاعتقاد (کتاب)|تجرید الاعتقاد]] کلام امامیه را به فلسفهٔ مشاء آمیخت. این کتاب در شش مقصد، از امور عامه تا نبوت، امامت و معاد را دربرمی‌گیرد. علامه حلی (درگذشتهٔ ۷۲۶ق)، شاگرد او، نخستین شرح تجرید را با نام کشف المراد نوشت و در منهاج الکرامة از امامت امامیه دفاع کرد. از این دوره، کلام امامیه «کلام فلسفی» خوانده شد.<ref>نصیرالدین طوسی، تجرید الاعتقاد، المقاصد الستة، ج۱ {{صحت آدرس}}؛ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۳.</ref> |
==دورهٔ متأخر== | ==دورهٔ متأخر== | ||
| − | در سدهٔ دهم و یازدهم، مکتب فلسفی [[اصفهان]] با [[ميرداماد|میرداماد]] و [[ملاصدرا]] کلام را در چارچوب [[حکمت متعالیه]] بازخوانی کرد. در سدهٔ چهاردهم، کلام امامیه با آثار [[جعفر سبحانی]]، [[مرتضی مطهری]] و [[علامه طباطبايى|علامه طباطبایی]] ادامه یافت و به فلسفهٔ دین و شبهات الحادی گسترش یافت.<ref>ملاصدرا، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، | + | در سدهٔ دهم و یازدهم، مکتب فلسفی [[اصفهان]] با [[ميرداماد|میرداماد]] و [[ملاصدرا]] کلام را در چارچوب [[حکمت متعالیه]] بازخوانی کرد. در سدهٔ چهاردهم، کلام امامیه با آثار [[جعفر سبحانی]]، [[مرتضی مطهری]] و [[علامه طباطبايى|علامه طباطبایی]] ادامه یافت و به فلسفهٔ دین و شبهات الحادی گسترش یافت.<ref>ملاصدرا، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، مباحث الوجود، ج۱ {{صحت آدرس}}؛ سبحانی، الإلهیات، ج۱ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==اصول خمسه== | ==اصول خمسه== | ||
| − | کلام امامیه بر پنج اصل استوار است: [[توحید]]، [[عدل الهی|عدل]]، نبوت، امامت و معاد. امامیه امامت را اصل مستقل می‌شمارد. معتزله نیز پنج اصل دارند، اما جز توحید و عدل، اصول دیگرشان — وعد و وعید، منزلة بین المنزلتین و امر به معروف — با اصول امامیه یکی نیست.<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الأصول | + | کلام امامیه بر پنج اصل استوار است: [[توحید]]، [[عدل الهی|عدل]]، نبوت، امامت و معاد. امامیه امامت را اصل مستقل می‌شمارد. معتزله نیز پنج اصل دارند، اما جز توحید و عدل، اصول دیگرشان — وعد و وعید، منزلة بین المنزلتین و امر به معروف — با اصول امامیه یکی نیست.<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الأصول الخمسة، الأصول الخمسة، ج۱ {{صحت آدرس}}؛ مفید، أوائل المقالات، القول فی الإمامة، ج۱، ص۴۰ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==ادلهٔ عقلی== | ==ادلهٔ عقلی== | ||
| − | متکلمان امامیه دو برهان آورده‌اند. برهان نخست: انسان برای رسیدن به کمال به راهنما نیاز دارد و بدون آن غرض آفرینش محقق نمی‌شود؛ خداوند حکیم است و نقض غرض نمی‌کند؛ هرچه برای تحقق غرض الهی لازم باشد بر او واجب است؛ پس باید راهنمای معصوم برگزیند. برهان دوم: امام متصدی حفظ و تبیین شریعت است؛ اگر در او احتمال خطا یا گناه باشد، وثوق به شریعت از میان می‌رود و غرض امامت نقض می‌شود؛ پس امام معصوم است. اشاعره وجوب امامت را سمعی می‌شمارند و عدالت امام را کافی می‌دانند؛ امامیه پاسخ می‌دهد عدالت بر اجتهاد ظنی استوار است و خطا را دفع نمی‌کند.<ref>حلی، کشف المراد، مقصد | + | متکلمان امامیه دو برهان آورده‌اند. برهان نخست: انسان برای رسیدن به کمال به راهنما نیاز دارد و بدون آن غرض آفرینش محقق نمی‌شود؛ خداوند حکیم است و نقض غرض نمی‌کند؛ هرچه برای تحقق غرض الهی لازم باشد بر او واجب است؛ پس باید راهنمای معصوم برگزیند. برهان دوم: امام متصدی حفظ و تبیین شریعت است؛ اگر در او احتمال خطا یا گناه باشد، وثوق به شریعت از میان می‌رود و غرض امامت نقض می‌شود؛ پس امام معصوم است. اشاعره وجوب امامت را سمعی می‌شمارند و عدالت امام را کافی می‌دانند؛ امامیه پاسخ می‌دهد عدالت بر اجتهاد ظنی استوار است و خطا را دفع نمی‌کند.<ref>حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۳–۳۶۶؛ حلی، منهاج الکرامة، بحث وجوب الإمامة و العصمة، ج۱، ص۱۱۴ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==ادلهٔ نقلی== | ==ادلهٔ نقلی== | ||
| − | قرآن می‌فرماید: {{متن قرآن|«إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ»}}؛ «همانا ولیّ شما خدا و رسول او و مؤمنانی هستند که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند» (مائده ۵۵). مفسران امامیه و شماری از اهل سنت این آیه را دربارهٔ زکات دادن [[امام علی علیه‌السلام]] در رکوع دانسته‌اند. در حدیث ثقلین نیز آمده است: {{متن حدیث|«إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللَّهِ وَعِتْرَتِي»}}؛ «من دو چیز گران‌بها در میان شما می‌گذارم: کتاب خدا و عترتم».<ref>قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۵۵؛ مجلسی، بحار | + | قرآن می‌فرماید: {{متن قرآن|«إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ»}}؛ «همانا ولیّ شما خدا و رسول او و مؤمنانی هستند که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند» (مائده ۵۵). مفسران امامیه و شماری از اهل سنت این آیه را دربارهٔ زکات دادن [[امام علی علیه‌السلام]] در رکوع دانسته‌اند. در حدیث ثقلین نیز آمده است: {{متن حدیث|«إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللَّهِ وَعِتْرَتِي»}}؛ «من دو چیز گران‌بها در میان شما می‌گذارم: کتاب خدا و عترتم».<ref>قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۵۵؛ مجلسی، بحار الأنوار، کتاب الإمامة، ج۲۳ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==نسبت با معتزله== | ==نسبت با معتزله== | ||
| − | امامیه و معتزله در توحید صفاتی، عدل، حسن و قبح عقلی و امتناع رؤیت خدا هم‌رأی‌اند و همین اشتراک سبب شده برخی نویسندگان کلام امامیه را دنبالهٔ اعتزال بشمارند. متکلمان امامیه این انتساب را نادرست می‌دانند؛ معتزله امامت را از اصول پنج‌گانه نشمردند و [[بداء]] و [[رجعت]] را نپذیرفتند که در کلام امامیه جایگاه دارند.<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الأصول | + | امامیه و معتزله در توحید صفاتی، عدل، حسن و قبح عقلی و امتناع رؤیت خدا هم‌رأی‌اند و همین اشتراک سبب شده برخی نویسندگان کلام امامیه را دنبالهٔ اعتزال بشمارند. متکلمان امامیه این انتساب را نادرست می‌دانند؛ معتزله امامت را از اصول پنج‌گانه نشمردند و [[بداء]] و [[رجعت]] را نپذیرفتند که در کلام امامیه جایگاه دارند.<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الأصول الخمسة، الأصول الخمسة، ج۱ {{صحت آدرس}}؛ مفید، أوائل المقالات، القول فی الإمامة، ج۱، ص۳۹ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==نسبت با اشاعره== | ==نسبت با اشاعره== | ||
| − | [[اشاعره]] صفات خدا را زائد بر ذات و قدیم می‌دانند؛ امامیه پاسخ می‌دهد لازمهٔ آن تعدد قدیم و خدشه در توحید است، پس صفات عین ذات‌اند. نیز اشاعره رؤیت خدا در آخرت را جایز و حسن و قبح را شرعی می‌دانند، در حالی که امامیه و معتزله رؤیت را ممتنع و حسن و قبح را عقلی می‌شمارند. در امامت نیز اشاعره نصب الهی را واجب نمی‌شمارند و آن را به اهل حل و عقد می‌سپارند؛ امامیه نص را شرط می‌داند.<ref>شهرستانی، الملل و النحل، | + | [[اشاعره]] صفات خدا را زائد بر ذات و قدیم می‌دانند؛ امامیه پاسخ می‌دهد لازمهٔ آن تعدد قدیم و خدشه در توحید است، پس صفات عین ذات‌اند. نیز اشاعره رؤیت خدا در آخرت را جایز و حسن و قبح را شرعی می‌دانند، در حالی که امامیه و معتزله رؤیت را ممتنع و حسن و قبح را عقلی می‌شمارند. در امامت نیز اشاعره نصب الهی را واجب نمی‌شمارند و آن را به اهل حل و عقد می‌سپارند؛ امامیه نص را شرط می‌داند.<ref>شهرستانی، الملل و النحل، الأشعریة، ج۱ {{صحت آدرس}}؛ اشعری، مقالات الإسلامیین، اختلافهم فی التوحید و التشبیه و الرؤیة، ج۱، ص۱۵۲ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==آثار شاخص== | ==آثار شاخص== | ||
| سطر ۵۴: | سطر ۵۴: | ||
* «تجرید الاعتقاد» نصیرالدین طوسی: نظام کلامی-فلسفی. | * «تجرید الاعتقاد» نصیرالدین طوسی: نظام کلامی-فلسفی. | ||
* «کشف المراد» علامه حلی: نخستین شرح تجرید. | * «کشف المراد» علامه حلی: نخستین شرح تجرید. | ||
| − | * «الباب الحادی عشر» علامه حلی.<ref>حلی، کشف | + | * «الباب الحادی عشر» علامه حلی.<ref>حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۳؛ نصیرالدین طوسی، تجرید الاعتقاد، المقاصد الستة، ج۱ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==اختلاف‌های درون‌شیعی== | ==اختلاف‌های درون‌شیعی== | ||
| − | درون امامیه اختلاف‌هایی در روش هست؛ مفید در «تصحیح اعتقادات الإمامیة» پاره‌ای آرای صدوق را نقد کرد. در سدهٔ یازدهم، [[اخباریان]] با [[محمدامین استرآبادی]] کلام و اجتهاد اصولی را نقد کردند و بازگشت به روایات را کافی دانستند. میراث این نگرش در سدهٔ چهاردهم در جریان حدیث‌گرای مشهد با [[میرزا مهدی اصفهانی]]، معروف به مکتب تفکیک، ادامه یافت و کلام فلسفی را نقد کرد. در برابر، متکلمان اصولی از پیوند عقل و نقل دفاع کردند.<ref>استرآبادی، الفوائد | + | درون امامیه اختلاف‌هایی در روش هست؛ مفید در «تصحیح اعتقادات الإمامیة» پاره‌ای آرای صدوق را نقد کرد. در سدهٔ یازدهم، [[اخباریان]] با [[محمدامین استرآبادی]] کلام و اجتهاد اصولی را نقد کردند و بازگشت به روایات را کافی دانستند. میراث این نگرش در سدهٔ چهاردهم در جریان حدیث‌گرای مشهد با [[میرزا مهدی اصفهانی]]، معروف به مکتب تفکیک، ادامه یافت و کلام فلسفی را نقد کرد. در برابر، متکلمان اصولی از پیوند عقل و نقل دفاع کردند.<ref>استرآبادی، الفوائد المدنیة، مبحث الاجتهاد و الأخباریة، ج۱ {{صحت آدرس}}؛ مفید، تصحیح اعتقادات الإمامیة، باب الإمامة، ج۱ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==پانویس== | ==پانویس== | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۲۹
کلام امامیه دانش استدلالیِ عقاید در مکتب شیعه دوازده‌امامی است که با تکیه بر قرآن، روایات اهل بیت علیهم‌السلام و برهان عقلی از اصول اعتقادی این مذهب دفاع می‌کند. موضوع آن ذات و صفات خداوند، نبوت، امامت و معاد است و در برابر فقه، «فقه اکبر» یا «اصول دین» خوانده می‌شود. این دانش در سدهٔ دوم هجری با مناظره‌های متکلمان شیعه در محضر امامان علیهم‌السلام شکل گرفت، در بغداد به کمال استدلالی رسید، در سدهٔ هفتم با خواجه نصیرالدین طوسی و علامه حلی به فلسفه آمیخت. وجه ممیز آن، جمع میان نقل و عقل و پایبندی به نص در مسئلهٔ امامت است.[۱]
محتویات
تعریف و روش
متکلمان امامیه کلام را «دانش استدلالی دفاع از عقاید دینی» می‌دانند و موضوع آن را ذات و صفات خداوند و احوال موجودات از جهت مبدأ و معاد می‌شمارند.[۲] روش آن ترکیبی از نقل و عقل است: متکلم بر قرآن و روایات تکیه می‌کند و دعاوی را در قالب برهان صورت‌بندی می‌کند.
عصر حضور
امامان شیعه در سدهٔ دوم و سوم بنیادهای کلام امامیه را بیان کردند. شاگردان آنان، مانند هشام بن حکم و مؤمن الطاق، با معتزله و جهمیه مناظره کردند؛ طبرسی بخشی از این گفت‌وگوها را در الاحتجاج گرد آورد.[۳]
دورهٔ قم
در سدهٔ چهارم، قم با شیخ صدوق گرایشی حدیثی داشت. صدوق در التوحید روایات توحیدی را گرد آورد و در برابر مشبهه و مجسمه موضع گرفت؛ در این دوره نقل بر استدلال تقدّم داشت.[۴]
مدرسهٔ بغداد
در سدهٔ پنجم، شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی روش استدلالی را گستردند. مفید در «تصحیح اعتقادات الإمامیة» پاره‌ای آرای صدوق را نقد کرد و طوسی با «الاقتصاد» و «تمهید الاصول» کلام را منظم و برهانی ساخت.[۵]
کلام فلسفی
خواجه نصیرالدین طوسی (درگذشتهٔ ۶۷۲ق) با نگارش تجرید الاعتقاد کلام امامیه را به فلسفهٔ مشاء آمیخت. این کتاب در شش مقصد، از امور عامه تا نبوت، امامت و معاد را دربرمی‌گیرد. علامه حلی (درگذشتهٔ ۷۲۶ق)، شاگرد او، نخستین شرح تجرید را با نام کشف المراد نوشت و در منهاج الکرامة از امامت امامیه دفاع کرد. از این دوره، کلام امامیه «کلام فلسفی» خوانده شد.[۶]
دورهٔ متأخر
در سدهٔ دهم و یازدهم، مکتب فلسفی اصفهان با میرداماد و ملاصدرا کلام را در چارچوب حکمت متعالیه بازخوانی کرد. در سدهٔ چهاردهم، کلام امامیه با آثار جعفر سبحانی، مرتضی مطهری و علامه طباطبایی ادامه یافت و به فلسفهٔ دین و شبهات الحادی گسترش یافت.[۷]
اصول خمسه
کلام امامیه بر پنج اصل استوار است: توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد. امامیه امامت را اصل مستقل می‌شمارد. معتزله نیز پنج اصل دارند، اما جز توحید و عدل، اصول دیگرشان — وعد و وعید، منزلة بین المنزلتین و امر به معروف — با اصول امامیه یکی نیست.[۸]
ادلهٔ عقلی
متکلمان امامیه دو برهان آورده‌اند. برهان نخست: انسان برای رسیدن به کمال به راهنما نیاز دارد و بدون آن غرض آفرینش محقق نمی‌شود؛ خداوند حکیم است و نقض غرض نمی‌کند؛ هرچه برای تحقق غرض الهی لازم باشد بر او واجب است؛ پس باید راهنمای معصوم برگزیند. برهان دوم: امام متصدی حفظ و تبیین شریعت است؛ اگر در او احتمال خطا یا گناه باشد، وثوق به شریعت از میان می‌رود و غرض امامت نقض می‌شود؛ پس امام معصوم است. اشاعره وجوب امامت را سمعی می‌شمارند و عدالت امام را کافی می‌دانند؛ امامیه پاسخ می‌دهد عدالت بر اجتهاد ظنی استوار است و خطا را دفع نمی‌کند.[۹]
ادلهٔ نقلی
قرآن می‌فرماید: «إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ»؛ «همانا ولیّ شما خدا و رسول او و مؤمنانی هستند که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند» (مائده ۵۵). مفسران امامیه و شماری از اهل سنت این آیه را دربارهٔ زکات دادن امام علی علیه‌السلام در رکوع دانسته‌اند. در حدیث ثقلین نیز آمده است: «إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللَّهِ وَعِتْرَتِي»؛ «من دو چیز گران‌بها در میان شما می‌گذارم: کتاب خدا و عترتم».[۱۰]
نسبت با معتزله
امامیه و معتزله در توحید صفاتی، عدل، حسن و قبح عقلی و امتناع رؤیت خدا هم‌رأی‌اند و همین اشتراک سبب شده برخی نویسندگان کلام امامیه را دنبالهٔ اعتزال بشمارند. متکلمان امامیه این انتساب را نادرست می‌دانند؛ معتزله امامت را از اصول پنج‌گانه نشمردند و بداء و رجعت را نپذیرفتند که در کلام امامیه جایگاه دارند.[۱۱]
نسبت با اشاعره
اشاعره صفات خدا را زائد بر ذات و قدیم می‌دانند؛ امامیه پاسخ می‌دهد لازمهٔ آن تعدد قدیم و خدشه در توحید است، پس صفات عین ذات‌اند. نیز اشاعره رؤیت خدا در آخرت را جایز و حسن و قبح را شرعی می‌دانند، در حالی که امامیه و معتزله رؤیت را ممتنع و حسن و قبح را عقلی می‌شمارند. در امامت نیز اشاعره نصب الهی را واجب نمی‌شمارند و آن را به اهل حل و عقد می‌سپارند؛ امامیه نص را شرط می‌داند.[۱۲]
آثار شاخص
از آثار کلاسیک کلام امامیه می‌توان برشمرد:
- «اوائل المقالات» مفید: نخستین اثر جامع در آرای امامیه.
- «تمهید الاصول» طوسی.
- «الاقتصاد» طوسی.
- «تجرید الاعتقاد» نصیرالدین طوسی: نظام کلامی-فلسفی.
- «کشف المراد» علامه حلی: نخستین شرح تجرید.
- «الباب الحادی عشر» علامه حلی.[۱۳]
اختلاف‌های درون‌شیعی
درون امامیه اختلاف‌هایی در روش هست؛ مفید در «تصحیح اعتقادات الإمامیة» پاره‌ای آرای صدوق را نقد کرد. در سدهٔ یازدهم، اخباریان با محمدامین استرآبادی کلام و اجتهاد اصولی را نقد کردند و بازگشت به روایات را کافی دانستند. میراث این نگرش در سدهٔ چهاردهم در جریان حدیث‌گرای مشهد با میرزا مهدی اصفهانی، معروف به مکتب تفکیک، ادامه یافت و کلام فلسفی را نقد کرد. در برابر، متکلمان اصولی از پیوند عقل و نقل دفاع کردند.[۱۴]
پانویس
- ↑ مفید، أوائل المقالات، القول فی الإمامة، ج۱، ص۳۹ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طوسی، الاقتصاد فی ما یتعلق بالاعتقاد، بحث الإمامة، ج۱، ص۱۸۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ حلی، کشف المراد، المقدمة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ سبحانی، الإلهیات، تعریف علم الکلام، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، احتجاجات الإمام الصادق علیه‌السلام، ج۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مجلسی، بحار الأنوار، کتاب الاحتجاجات، ج۱۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ صدوق، التوحید، أبواب التوحید و نفی التشبیه، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ مفید، تصحیح اعتقادات الإمامیة، باب الإمامة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طوسی، الاقتصاد فی ما یتعلق بالاعتقاد، المقدمة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طوسی، تمهید الاصول فی علم الکلام، المقدمة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ نصیرالدین طوسی، تجرید الاعتقاد، المقاصد الستة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۳.
- ↑ ملاصدرا، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، مباحث الوجود، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ سبحانی، الإلهیات، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ قاضی عبدالجبار، شرح الأصول الخمسة، الأصول الخمسة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مفید، أوائل المقالات، القول فی الإمامة، ج۱، ص۴۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۳–۳۶۶؛ حلی، منهاج الکرامة، بحث وجوب الإمامة و العصمة، ج۱، ص۱۱۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۵۵؛ مجلسی، بحار الأنوار، کتاب الإمامة، ج۲۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ قاضی عبدالجبار، شرح الأصول الخمسة، الأصول الخمسة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مفید، أوائل المقالات، القول فی الإمامة، ج۱، ص۳۹ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ شهرستانی، الملل و النحل، الأشعریة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ اشعری، مقالات الإسلامیین، اختلافهم فی التوحید و التشبیه و الرؤیة، ج۱، ص۱۵۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۳؛ نصیرالدین طوسی، تجرید الاعتقاد، المقاصد الستة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ استرآبادی، الفوائد المدنیة، مبحث الاجتهاد و الأخباریة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مفید، تصحیح اعتقادات الإمامیة، باب الإمامة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
منابع
- قرآن کریم.
- استرآبادی، محمدامین؛ الفوائد المدنیة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
- اشعری، ابوالحسن؛ مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق هلموت ریتر، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
- حلی، حسن بن یوسف؛ منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۲۰ق.
- سبحانی، جعفر؛ الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۴۱۲ق؛ ج۱.
- شهرستانی، محمد بن عبدالکریم؛ الملل و النحل، تحقیق محمد بدران، قم: الشریف الرضی، ۱۳۶۴ش؛ ج۱.
- صدوق، محمد بن علی؛ التوحید، تحقیق هاشم حسینی طهرانی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۳۹۸ق.
- طبرسی، احمد بن علی؛ الاحتجاج، تحقیق محمدباقر خرسان، نجف: دار النعمان، ۱۳۸۶ق.
- طوسی، محمد بن حسن؛ الاقتصاد فی ما یتعلق بالاعتقاد، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۶ق.
- طوسی، محمد بن حسن؛ تمهید الاصول فی علم الکلام، تصحیح عبدالمحسن مشکوةالدینی، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۶۲ش.
- قاضی عبدالجبار؛ شرح الأصول الخمسة، تحقیق عبدالکریم عثمان، قاهره: مکتبة وهبة، ۱۴۱۶ق.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مفید، محمد بن محمد؛ أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- مفید، محمد بن محمد؛ تصحیح اعتقادات الإمامیة، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- ملاصدرا، صدرالدین شیرازی؛ الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۱ق؛ ج۱.
- نصیرالدین طوسی، محمد؛ تجرید الاعتقاد، تحقیق محمدجواد حسینی جلالی، تهران: مرکز النشر مکتب الإعلام الإسلامی، ۱۴۰۷ق.
| اعتقادات شیعه | |
| توحید | توحید ذاتی * توحید صفاتی * توحید افعالی * توحید در عبادت * بداء * اسماء و صفات الهی |
| عدل | قضا و قدر * اختیار * امر بین الامرین |
| نبوت | عصمت پیامبران * خاتمیت * وحی * اعجاز * عدم تحریف قرآن |
| امامت |
باورها: ضرورت وجود امام * عصمت امامان * اهل بیت * چهارده معصوم * ولایت تكوینی * علم غیب امامان * غیبت امام زمان (عج) * انتظار * رجعت * توسل * شفاعت * آخر الزمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله * امام علی(ع) * امام حسن(ع) * امام حسین(ع) * امام سجاد(ع) * امام باقر(ع) * امام صادق(ع) * امام کاظم(ع) * امام رضا(ع) * امام جواد(ع) * امام هادی(ع) * امام عسکری(ع) * امام مهدی(عج) |
| معاد | برزخ * معاد جسمانی * حشر * صراط * میزان * بهشت * جهنم |
