نمازهای یومیه

نمازهای یومیه یا فرایض یومیه، پنج نماز واجب روزانه در فقه اسلامی است: نماز صبح، نماز ظهر، نماز عصر، نماز مغرب و نماز عشا. این نمازها در مجموع هفده رکعت دارند و بر هر مسلمان بالغ و عاقل، با طهارت و رو به قبله، در اوقات معیّن واجب می‌شوند. قرآن وجوب آن‌ها را در وقت‌های مشخص یاد کرده و فقهای امامیه این پنج نماز را از ضروریات دین می‌شمارند. نمازهای یومیه محور عبادت روزانهٔ مسلمان است و در کنار آن‌ها نوافل (نمازهای مستحبی روزانه) تشریع شده است. شمار رکعت‌ها در مذاهب یکسان است، اما در آغاز وقت مغرب و پایان وقت عشا اختلاف است.

تعریف

در کتاب‌های فقهی این نمازها با عنوان «الصلوات الخمس» و «الفرائض الیومیه» شناخته می‌شوند و کتاب الصلاة در منابع حدیثی و فقهی با ابواب «اعداد الفرائض و نوافلها» آغاز می‌شود. وجوب آن‌ها عینی است و هر مکلف بالغ و عاقل، در سفر و حضر، به آن موظف است؛ در منابع فقهی ترک نماز از گناهان بزرگ شمرده شده است.

درستی نماز به رعایت شرایطی چون طهارت، استقبال قبله، پوشش، نیت و قصد قربت بسته است. نماز با تکبیرة الاحرام آغاز می‌شود و با قرائت سوره حمد، رکوع، سجده، تشهد و سلام سامان می‌یابد. پیوستگی (موالات) میان اجزا لازم است و فاصلهٔ طولانی مبطل نماز است.

شمار رکعت‌ها

نماز صبح دو رکعت، نماز ظهر و نماز عصر هر یک چهار رکعت، نماز مغرب سه رکعت و نماز عشا چهار رکعت است؛ مجموع آن‌ها هفده رکعت می‌شود. در روایتی از امام صادق علیه‌السلام، مجموع فرایض و نوافل پنجاه و یک رکعت شمرده شده است: «الْفَرِيضَةُ وَالنَّافِلَةُ إِحْدَى وَخَمْسُونَ رَكْعَةً … الْفَرِيضَةُ مِنْهَا سَبْعَ عَشْرَةَ رَكْعَةً وَالنَّافِلَةُ أَرْبَعٌ وَثَلَاثُونَ رَكْعَةً»؛ «نماز واجب و نافله پنجاه و یک رکعت‌اند؛ فریضه از آن هفده رکعت و نافله سی و چهار رکعت است».

اوقات

وقت نماز صبح از طلوع فجر صادق تا طلوع آفتاب است. وقت ظهر با زوال خورشید از میانهٔ آسمان آغاز می‌شود و تا مغرب ادامه دارد؛ عصر پس از ظهر و در همین وقت خوانده می‌شود.

آغاز وقت مغرب در فقه امامیه، پس از غروب خورشید و از میان رفتن سرخی افق مشرق است. در برابر، بیشتر فقهای اهل سنت آغاز مغرب را همان غروب آفتاب می‌دانند و زوال سرخی مشرق را شرط نمی‌دانند. وقت عشا پس از مغرب آغاز می‌شود و به باور مشهور فقیهان امامیه تا نیمهٔ شب شرعی ادامه دارد؛ کسی که به عذری تأخیر کرده، می‌تواند تا طلوع فجر بخواند.

ادلهٔ قرآنی

قرآن در آیهٔ ۷۸ سورهٔ اسراء می‌فرماید: «أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَىٰ غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا»؛ «نماز را از زوال خورشید تا تاریکی شب برپا دار، و نماز سپیده‌دم را؛ که نماز سپیده‌دم مشهود [فرشتگان] است». مفسران شیعه «دلوك الشمس» را زوال خورشید و «قرآن الفجر» را نماز صبح دانسته‌اند. در آیهٔ ۱۱۴ سورهٔ هود نیز آمده است: «وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ»؛ «و نماز را در دو طرف روز و در بخش‌هایی از شب برپا دار»؛ مفسران این آیه را نیز بر نمازهای پنج‌گانه تطبیق کرده‌اند.

قرآن در آیهٔ ۱۰۳ سورهٔ نساء می‌فرماید: «إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا»؛ «همانا نماز بر مؤمنان در اوقات معیّن واجب شده است»؛ در آیهٔ ۲۳۸ سورهٔ بقره می‌فرماید: «حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى»؛ «بر نمازها و نماز میانه مواظبت کنید». در مصداق «نماز وسطی» اختلاف است؛ برخی آن را نماز صبح و برخی نماز ظهر دانسته‌اند.

ادلهٔ روایی

ابواب نخست کتاب الصلاة به شمار و اوقات نمازهای واجب اختصاص دارد و در آن‌ها تصریح شده است که جز این پنج نماز، نماز واجب دیگری نیست. بر پایهٔ گزارش‌های مشهور، وجوب نمازهای پنج‌گانه در شب معراج مقرر شد؛ در آغاز پنجاه نماز بود و سپس به پنج کاهش یافت. فقیهان امامیه بر وجوب آن‌ها اجماع دارند و آن را از ضروریات دین می‌شمارند.

نوافل یومیه

نوافل یومیه، نمازهای مستحبی روزانه‌اند که پیش یا پس از نمازهای واجب خوانده می‌شوند. در منابع فقهی شمار آن‌ها سی و چهار رکعت است: نافلهٔ ظهر و نافلهٔ عصر هر یک هشت رکعت، نافلهٔ مغرب چهار رکعت، نافلهٔ صبح دو رکعت و نافلهٔ عشا دو رکعت که نشسته خوانده می‌شود و در شمارش یک رکعت به حساب می‌آید. نماز شب نیز یازده رکعت است و از نوافل روزانه شمرده می‌شود. بر پایهٔ روایتی از امام باقر علیه‌السلام، فلسفهٔ تشریع نوافل، کامل کردن کاستی‌های نمازهای واجب است. در سفر، نافلهٔ ظهر و عصر و عشا ساقط می‌شود.

ترتیب نمازها

رعایت ترتیب میان ظهر و عصر و نیز میان مغرب و عشا واجب است؛ عصر پیش از ظهر و عشا پیش از مغرب صحیح نیست. با این حال، به باور مشهور فقیهان امامیه، خواندن ظهر و عصر در یک وقت و همچنین مغرب و عشا در یک وقت جایز است و جدا کردن آن‌ها افضل شمرده شده است.

قصر در سفر

قرآن می‌فرماید: «وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ»؛ «و چون در زمین سفر کنید، بر شما گناهی نیست که از نماز بکاهید». بر پایهٔ این آیه و روایات، مسافر ظهر و عصر و عشا را دو رکعتی می‌خواند؛ صبح و مغرب شکسته نمی‌شوند. مسافت شرعی سفر نزد مشهور فقیهان هشت فرسخ (حدود چهل و پنج کیلومتر) است.

قضای نمازهای یومیه

اگر نمازی در وقت خود ادا نشود، قضای آن واجب است و به باور مشهور فقیهان، ترتیب میان نمازهای فوت‌شده نیز رعایت می‌شود.

اذان

اذان و اقامه پیش از نمازهای یومیه مستحب است؛ اذان اعلام فرا رسیدن وقت نماز است. اذان شیعه شامل تکبیر، شهادت به یگانگی خدا و رسالت پیامبر صلی الله علیه وآله، دعوت به نماز و رستگاری و دو بار «حَيَّ عَلَى خَيْرِ الْعَمَلِ» («بشتاب به بهترین کار») است. در اذان رایج اهل سنت این جمله نیامده و فقهای آنان آن را جزء اذان نمی‌شمارند؛ در عوض، در اذان صبح نزد آنان «الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ» («نماز بهتر از خواب است») گفته می‌شود. بسیاری از شیعیان پس از شهادت به رسالت، به ولایت امام علی علیه‌السلام نیز شهادت می‌دهند: «أَشْهَدُ أَنَّ عَلِيًّا وَلِيُّ اللَّهِ»؛ «شهادت می‌دهم که علی ولی خداست». فقهای شیعه این جمله را جزء اذان و اقامه نمی‌دانند؛ برخی آن را مستحب و از شعائر ایمان شمرده‌اند و برخی گفتن آن را به قصد جزئیت روا ندانسته‌اند. برخی عالمان اهل سنت آن را افزوده‌ای در اذان شیعه دانسته‌اند، در حالی که شیعیان آن را اعلام عقیدهٔ خود می‌شمارند.

منابع

• قرآن کریم.
• حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعه، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، چاپ اول، ۱۴۰۹ق؛ ج۴.
• صدوق، محمد بن علی؛ من لایحضره الفقیه، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۳ق.
• طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
• طوسی، محمد بن حسن؛ تهذیب الأحکام، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۳۶۵ش؛ ج۲.
• کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق؛ ج۳.
• نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ سوم، ۱۳۶۷ش؛ ج۷.
• یزدی، سید محمدکاظم؛ العروة الوثقی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.