انتظار فرج

انتظار فرج اصطلاحی در کلام شیعه و به معنای چشم به راه بودنِ گشایش و رهایی از تنگناست. در کاربرد رایج، این اصطلاح بر امید و آمادگی شیعیان برای ظهور امام مهدی علیه‌السلام اطلاق می‌شود؛ همان امامی که شیعیان در غیبت کبری او روزگار می‌گذرانند. در منابع روایی، انتظار فرج از برترین کارها و در شمار عبادت‌ها شمرده شده و با صبر، ورع و امید به وعدهٔ الهی پیوند یافته است. این مفهوم در دورهٔ غیبت، به بحثی کلامی و اجتماعی دربارهٔ وظیفهٔ منتظران تبدیل شده است. انتظار در این فهم، حالتی منفعل نیست؛ منتظر را به پایداری در دین، اصلاح خویش و آمادگی برای یاری امام فرا می‌خواند.

معنا و مفهوم

«انتظار» از ریشهٔ «ن-ظ-ر» و در لغت به معنای چشم داشتن و در راه بودن است. «فرج» نیز از ریشهٔ «ف-ر-ج» و به معنای گشایش و برطرف شدن اندوه و تنگناست. ابن منظور «فرج» را گشوده شدن غم و اندوه معنا کرده است. بنابراین، انتظار فرج در لغت یعنی چشم به راه بودنِ گشایش و رهایی از سختی.

در اصطلاح، انتظار فرج حالتی قلبی و عملی است که در آن، منتظر با اتکا به خداوند چشم به گشایشی دارد که تنها او پدید می‌آورد. این حالت دو سطح دارد: در سطح فردی، منتظر رهایی از گرفتاری‌های خویش را از خدا می‌خواهد؛ در سطح عمومی، چشم به راه گشایش جامعهٔ بشری و رفع ستم است. در اعتقاد شیعه، مصداق کامل فرج، ظهور امام مهدی علیه‌السلام است. صدوق در کمال الدین بابی با عنوان «ما روى فی ثواب المنتظر للفرج» («آنچه در پاداش منتظرِ فرج روایت شده است») دارد و در آن، روایات پاداش منتظران را گرد آورده است.

جایگاه در اعتقادات شیعه

انتظار در پیوند با دو آموزهٔ امامت و غیبت کبری معنا می‌یابد. بر پایهٔ اعتقاد شیعه، امام مهدی علیه‌السلام زنده و از دیدگان پنهان است و ظهور او وعدهٔ الهی است؛ از این‌رو منتظر کسی است که امام را شناخته و ظهور او را وعدهٔ قطعی خدا می‌داند. بنابراین، انتظار وظیفه‌ای اعتقادی و عملی است، نه صرف حالتی روانی.

در روایتی از امام صادق علیه‌السلام، انتظار قائم علیه‌السلام در کنار توحید، ولایت و ورع از چیزهایی شمرده شده است که پذیرش عمل بندگان به آنها وابسته است. بر پایهٔ این گزارش، انتظار در کنار اصول اعتقادی و ورع عملی جای گرفته است.

همچنین از امام رضا علیه‌السلام نقل شده است: «مَا أَحْسَنَ الصَّبْرَ وَ انْتِظَارَ الْفَرَجِ»؛ «چه نیکوست صبر و انتظار فرج!». در ادامهٔ همان روایت آمده است: «فَعَلَيْكُمْ بِالصَّبْرِ، فَإِنَّهُ إِنَّمَا يَجِيءُ الْفَرَجُ عَلَى الْيَأْسِ»؛ «بر شما باد صبر؛ زیرا فرج تنها پس از ناامیدی فرا می‌رسد».

مستندات روایی

باب ۵۵ کمال الدین از مجموعه‌های شناخته‌شدهٔ روایات انتظار در منابع کهن شیعه است. در یکی از این روایات، پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: «أَفْضَلُ أَعْمَالِ أُمَّتِي انْتِظَارُ الْفَرَجِ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ»؛ «برترین کارهای امت من، انتظار گشایش از خداوند عزّ و جلّ است». در این روایت، انتظار «عمل» شمرده شده، نه فقط حالتی درونی؛ قید «من الله» نیز نشان می‌دهد که این گشایش عطای الهی است.

امام علی علیه‌السلام فرمود: «الْمُنْتَظِرُ لِأَمْرِنَا كَالْمُتَشَحِّطِ بِدَمِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ»؛ «منتظرِ امر ما، همچون کسی است که در راه خدا در خون خود غلتیده است». این تشبیه، انتظار را در ردیف جهاد در راه خدا می‌نشاند.

از امام صادق علیه‌السلام نیز نقل شده است: «مَنْ مَاتَ مِنْكُمْ عَلَى هَذَا الْأَمْرِ مُنْتَظِرًا لَهُ كَانَ كَمَنْ كَانَ فِي فُسْطَاطِ الْقَائِمِ»؛ «هر کس از شما بر این امر، در حال انتظار، بمیرد، مانند کسی است که در سراپردهٔ قائم علیه‌السلام بوده است». این روایت، پاداش منتظرِ درگذشته را همانند پاداش کسانی می‌شمارد که در سراپردهٔ امام‌اند.

امام باقر علیه‌السلام در پاسخ کسی که گفته بود بازارها را در انتظار این امر رها کرده‌ایم، فرمود: «آیا می‌پنداری کسی که خود را برای خدا نگه داشته، خدا برایش گشایشی قرار نمی‌دهد؟». سپس افزود هر کس از شما بگوید که اگر قائم آل محمد علیه‌السلام را درک می‌کردم یاری‌اش می‌کردم، همچون کسی است که پیش روی او با شمشیر می‌ستیزد.

مستندات قرآنی

قرآن کریم وعدهٔ حکومت صالحان را اساس امید در انتظار فرج می‌داند: «وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ»؛ «خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند وعده داده است که آنان را در زمین جانشین سازد». مطهری این آیه و آیات مشابه را مبنای قرآنی انتظار سازنده می‌داند.

همچنین: «وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ»؛ «و همانا در زبور، پس از ذکر، نوشتیم که زمین را بندگان صالح من به ارث می‌برند». این آیه، وعدهٔ الهی به پیروزی نهایی صالحان را بیان می‌کند.

آیهٔ دیگری نیز انتظار را با صبر و پایداری پیوند می‌دهد: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، صبر کنید و پایداری کنید و آماده باشید و از خدا بپرهیزید، باشد که رستگار شوید». امام باقر علیه‌السلام «رابطوا» را به پیوند و آمادگی با امام منتظر تفسیر کرده است.

دو گونهٔ انتظار

مطهری در کتاب قیام و انقلاب مهدی دو گونه انتظار را از هم جدا می‌کند: «انتظار سازنده» که تحرک‌بخش، تعهدآور و عبادت است، و «انتظار ویرانگر» که بازدارنده و فلج‌کننده است و به نوعی اباحی‌گری می‌انجامد.

به باور او، انتظار ویرانگر از برداشتی قشری برمی‌خیزد که ظهور را صرفاً انفجاری می‌داند که با رسیدن فساد به اوج رخ می‌دهد. در این برداشت، هر اصلاح محکوم است، زیرا نقطهٔ روشنی در جامعه پدید می‌آورد؛ در نتیجه، گناه نیز مقدمهٔ ظهور شمرده می‌شود. او این برداشت را «شبه دیالکتیکی» می‌خواند و آن را با موازین اسلامی و قرآنی ناسازگار می‌داند.

در برابر، انتظار سازنده جامعهٔ منتظر را به اصلاح خویش و جامعه، پایداری در دین و آمادگی برای یاری امام فرا می‌خواند. این فهم با روایاتی همسو است که انتظار را عمل می‌شمارند و منتظر را همچون مجاهدی در خون غلتیده می‌دانند. در روایتی از امام صادق علیه‌السلام نیز آمده است که هر کس دوست دارد از یاران قائم باشد، باید در دورهٔ انتظار به ورع و اخلاق نیک پایبند باشد.

آثار روانی

انتظار فرج، امید را جایگزین یأس می‌کند. کسی که گشایش را از خدا می‌داند، در سختی‌ها از پا نمی‌نشیند و رنج را پایان‌ناپذیر نمی‌بیند. قرآن نیز همین منطق را یادآور شده است: «فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا»؛ «پس همانا با سختی، آسانی است».

قرآن الگوی گشایش پس از ناامیدی را نیز ترسیم می‌کند: «حَتَّىٰ إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنَا»؛ «تا آنگاه که پیامبران ناامید شدند و گمان کردند که تکذیب شده‌اند، یاری ما به آنان رسید». همین مضمون در روایت امام رضا علیه‌السلام نیز آمده است که فرج پس از ناامیدی فرا می‌رسد.

آثار اجتماعی

در سطح اجتماعی، انتظار مؤمنان را به همبستگی و پایداری در دورهٔ غیبت فرا می‌خواند. در روایت بلندی از امام صادق علیه‌السلام که عمار ساباطی نقل کرده، عبادت در پنهان با امام مستور، به سبب ترس از دشمن، برتر از عبادت در آشکار با امام ظاهر در دولت حق دانسته شده است. این روایت، عبادت پنهان در دورهٔ غیبت را برتر می‌شمارد و رعایت تقیه را در شمار عوامل افزونی پاداش می‌آورد.

انتظار همچنین انگیزهٔ عدالتخواهی و امید به آینده‌ای عادلانه را در جامعه زنده نگه می‌دارد. منتظر، ستم کنونی را پایدار نمی‌داند و برای رفع آن می‌کوشد؛ از این‌رو انتظار سازنده به کناره‌گیری از جامعه نمی‌انجامد، بلکه به تعهد اجتماعی و اصلاح آن فرا می‌خواند.

تعیین وقت ظهور

در منابع روایی شیعه، زمانی برای ظهور تعیین نشده و تعیین وقت نکوهش شده است. امام صادق علیه‌السلام در پاسخ کسی که از زمان این امر می‌پرسید، فرمود: «كَذَبَ الْوَقَّاتُونَ، هَلَكَ الْمُسْتَعْجِلُونَ، وَنَجَا الْمُسْلِمُونَ»؛ «وقت‌گذاران دروغ گفتند، شتاب‌کنندگان هلاک شدند و مسلمانان رستگار شدند».

قرآن نیز از شتاب در امر الهی بازمی‌دارد: «أَتَىٰ أَمْرُ اللَّهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ»؛ «فرمان خدا فرا رسید؛ پس در آن شتاب نکنید». بر پایهٔ روایتی از امام صادق علیه‌السلام، مقصود از این «امر»، امر ظهور است و خداوند فرمان داده است که در آن شتاب نشود.

بنابراین، تعیین تاریخ ظهور و تطبیق نشانه‌ها بر حوادث روزگار با انتظار سازگار نیست. انتظار نسبت به ظهور، نسبتِ آمادگی است، نه پیش‌بینی؛ و نسبت به قیام امام، نسبتِ همراهی است، نه جانشینی. ظهور و قیام به اذن خدا و به دست امام محقق می‌شود و وظیفهٔ منتظر، آماده‌سازی خویش و جامعه است.

منابع

• ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق؛ مادهٔ «فرج» و «نظر».
• صدوق، محمد بن علی؛ کمال الدین و تمام النعمة، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۵ق؛ باب ۵۵.
• قرآن کریم.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۵۲.
• مطهری، مرتضی؛ قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ، تهران: صدرا، چاپ ششم؛ ج۱.
• نعمانی، محمد بن ابراهیم؛ الغیبة، تحقیق فارس حسون کریم، قم: أنوار الهدی، ۱۴۲۲ق؛ باب الصبر فی انتظار الفرج و باب النهی عن التوقیت.