جلال الدین همایی: تفاوت بین نسخه‌ها
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) (ویرایش) |
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) |
||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
| − | ''' | + | '''«جلال‌الدین همایی»''' (۱۳۵۹-۱۲۷۸ ش)، محقق، ادیب، مورخ و شاعر [[تخلص|متخلص]] به «سنا» در قرن ۱۴ شمسی و از شاگردان [[سید محمدباقر درچه ای|سید محمدباقر درچه‌اى]] بود. استاد همایى علاوه بر تدریس در مدرسه و دانشگاه، عضو فرهنگستان [[ایران]] و نیز انجمن تحقیق در ادبیات و زبان‌هاى خارجى بود. «تاریخ ادبیات ایران» و «اسرار و آثار واقعه کربلا» از جمله آثار اوست. |
{{شناسنامه عالم | {{شناسنامه عالم | ||
|نام کامل = جلال‌الدین همایی | |نام کامل = جلال‌الدین همایی | ||
| سطر ۷: | سطر ۷: | ||
|وفات = ۱۳۵۹ شمسی | |وفات = ۱۳۵۹ شمسی | ||
|مدفن = اصفهان، [[تخت فولاد]] | |مدفن = اصفهان، [[تخت فولاد]] | ||
| − | |اساتید = [[سید محمدباقر درچه ای|سید محمدباقر درچه‌اى]]، [[شیخ عبدالکریم گزی]]، [[حاج آقا رحیم ارباب]]، | + | |اساتید = [[سید محمدباقر درچه ای|سید محمدباقر درچه‌اى]]، [[شیخ عبدالکریم گزی]]، [[حاج آقا رحیم ارباب]]، [[شیخ مرتضی آشتیانی]]،... |
|شاگردان = | |شاگردان = | ||
|آثار = تاریخ ادبیات ایران، اسرار و آثار واقعه کربلا، خیامى‌نامه، تصوف در اسلام، صناعات ادبى، دیوان سنا،... | |آثار = تاریخ ادبیات ایران، اسرار و آثار واقعه کربلا، خیامى‌نامه، تصوف در اسلام، صناعات ادبى، دیوان سنا،... | ||
}} | }} | ||
==ولادت== | ==ولادت== | ||
| − | جلال‌الدین همایى در ۱۳ دى ۱۲۷۸ (۱ [[رمضان]] ۱۳۱۷ ق) در کوى پاقلعه [[اصفهان]] به دنیا آمد. پدرش، ابوالقاسم محمدنصیر [[تخلص|متخلص]] به «طرب» فرزند هماى شیرازى اصفهانى و از ادبا و شعرا و خوشنویسان ایرانی بود. | + | جلال‌الدین همایى در ۱۳ دى ۱۲۷۸ (۱ [[رمضان]] ۱۳۱۷ ق) در کوى پاقلعه [[اصفهان]] به دنیا آمد. پدرش، ابوالقاسم محمدنصیر [[تخلص|متخلص]] به «طرب» فرزند هماى شیرازى اصفهانى و از ادبا و شعرا و خوشنویسان [[ایران|ایرانی]] بود. |
==تحصیل و استادان== | ==تحصیل و استادان== | ||
| − | تحصیلات را ابتدا نزد پدر و سپس ابوالقاسم عراقى آغاز کرد و به فراگیرى علوم ابتدایى و مقدمات [[صرف]] و [[نحو]] عربى و [[منطق]] و [[بلاغت]] پرداخت. وى همچنین [[خط نسخ]] و [[خط ثلث|ثلث]] را نزد پدر و میرزا حسن قدسى و ملا محمدتقى کاتب فراگرفت. سپس در مدرسه‌ى حقایق و سپس در مدرسه‌ى قدسیه و مدت بیست سال در مدرسه‌ى نیماورد اصفهان حجره‌نشینى نمود. | + | جلال‌الدین همایى تحصیلات را ابتدا نزد پدر و سپس ابوالقاسم عراقى آغاز کرد و به فراگیرى علوم ابتدایى و مقدمات [[صرف]] و [[نحو]] عربى و [[منطق]] و [[بلاغت]] پرداخت. وى همچنین [[خط نسخ]] و [[خط ثلث|ثلث]] را نزد پدر و میرزا حسن قدسى و ملا محمدتقى کاتب فراگرفت. سپس در مدرسه‌ى حقایق و سپس در مدرسه‌ى قدسیه و مدت بیست سال در مدرسه‌ى نیماورد [[اصفهان]] حجره‌نشینى نمود. |
| − | او سیوطى و مغنى و الفیه و [[شرح لمعه]] و مطوّل را نزد استادانى چون [[سید محمدباقر درچه ای|سید محمدباقر درچه‌اى]]، آیت‌الله شیخ على یزدى، آقا شیخ محمد کاشانى و [[ادبیات عرب]] را نزد سید محمدکاظم کروندى و اساتیدى دیگرى چون [[شیخ عبدالکریم گزی|عبدالکریم گزى]] و [[فقه]] و [[اصول فقه|اصول]] را نزد سید محمدصادق خاتون آبادى و آقا سید مهدى درچه‌اى آموخت. | + | او سیوطى و مغنى و الفیه و [[شرح لمعه]] و [[المطوّل (کتاب)|مطوّل]] را نزد استادانى چون [[سید محمدباقر درچه ای|سید محمدباقر درچه‌اى]]، آیت‌الله شیخ على یزدى، آقا شیخ محمد کاشانى و [[ادبیات عرب]] را نزد سید محمدکاظم کروندى و اساتیدى دیگرى چون [[شیخ عبدالکریم گزی|شیخ عبدالکریم گزى]] و [[فقه]] و [[اصول فقه|اصول]] را نزد سید محمدصادق خاتون آبادى و آقا [[سید محمدمهدی درچه ای|سید مهدى درچه‌اى]] آموخت. |
| − | همایی از آیت اللَّه شیخ مرتضى آشتیانى [[اجازه (علم الحدیث)|اجازه‌ى روایت]] و از شیخ محمدحسین فشارکى اجازه‌ى [[اجتهاد]] و روایت و از سید محمد نجف‌آبادى مدرس و آیت اللَّه | + | همایی از آیت اللَّه [[شیخ مرتضی آشتیانی|شیخ مرتضى آشتیانى]]، [[اجازه (علم الحدیث)|اجازه‌ى روایت]] و از شیخ محمدحسین فشارکى اجازه‌ى [[اجتهاد]] و روایت و از سید محمد نجف‌آبادى مدرس و آیت اللَّه میرزا عبدالحسن سید العراقین خاتون‌آبادى پاقلعه‌اى اجازه‌ى اجتهاد دریافت کرد. |
| − | در علوم عقلى، استاد وى محمد خراسانى معروف به حکیم بود که «شرح شمسیه» و «[[اسفار اربعه (کتاب)|اسفار]]» [[ملاصدرا|ملاصدراى شیرازى]] و «[[شفا (کتاب)|شفاى]]» [[ابن سینا]] و دو دوره [[حکمت اشراق|فلسفه اشراق]] را نزد وى و اسدالله حکیم خواند. استادان دیگر او در معقول و [[علم | + | در علوم عقلى، استاد وى محمد خراسانى معروف به حکیم بود که «شرح شمسیه» و «[[اسفار اربعه (کتاب)|اسفار]]» [[ملاصدرا|ملاصدراى شیرازى]] و «[[شفا (کتاب)|شفاى]]» [[ابن سینا]] و دو دوره [[حکمت اشراق|فلسفه اشراق]] را نزد وى و اسدالله حکیم خواند. استادان دیگر او در معقول و نجوم و [[علم هیئت|هیئت]] و [[ریاضى]] جدید و اسطرلاب و استخراج تقویم سید على جناب، و در [[طب]] محمد حکیم و میرزا على آقا و ابوالقاسم ناصر و حکمت احمدآبادى بودند. هیئت مسطحه استدلالى و نجوم را نیز نزد آیت‌الله [[حاج آقا رحیم ارباب]] تلمذ نمود. |
==فعالیت‌های علمی و فرهنگی== | ==فعالیت‌های علمی و فرهنگی== | ||
جلال‌الدین همایى سپس به تدریس در مدارس [[اصفهان]] مشغول شد. او در مدارس قدیم تدریس مى‌کرد و از حدود ۱۳۰۰ شمسی براى تدریس به مدرسه‌ى صارمیه اصفهان رفت. شیخ عباس ادیب، سید حسن مدرس بیدآبادى و شیخ محمود شریعت‌ریزى از شاگردانش بودند. | جلال‌الدین همایى سپس به تدریس در مدارس [[اصفهان]] مشغول شد. او در مدارس قدیم تدریس مى‌کرد و از حدود ۱۳۰۰ شمسی براى تدریس به مدرسه‌ى صارمیه اصفهان رفت. شیخ عباس ادیب، سید حسن مدرس بیدآبادى و شیخ محمود شریعت‌ریزى از شاگردانش بودند. | ||
| − | وى از سال ۱۳۰۲ به خدمت وزارت فرهنگ درآمد. چندى در دبیرستان‌هاى [[تبریز]] به تدریس اشتغال داشت، آنگاه به [[تهران]] آمد. ابتدا در دبیرستان دارالفنون به تدریس مشغول شد، چند ساعت هم در دبیرستان شرف تدریس مى‌کرد و همچنین در دبیرستان نظام و دانشکده‌ى افسرى نیز تدریس داشت. سپس در دانشگاه ادبیات و هفته‌اى دانشکده‌ى حقوق تهران به عنوان استاد در دوره‌ى فوق لیسانس و دکترى به تدریس پرداخت. تا سال ۱۳۴۵ بنا به درخواست خود بازنشسته شد و تا آخر عمر در تهران زیست و با وجود بیمارى همواره به کار مطالعه و تحقیق و تألیف مشغول بود. | + | وى از سال ۱۳۰۲ ش. به خدمت وزارت فرهنگ درآمد. چندى در دبیرستان‌هاى [[تبریز]] به تدریس اشتغال داشت، آنگاه به [[تهران]] آمد. ابتدا در دبیرستان دارالفنون به تدریس مشغول شد، چند ساعت هم در دبیرستان شرف تدریس مى‌کرد و همچنین در دبیرستان نظام و دانشکده‌ى افسرى نیز تدریس داشت. سپس در دانشگاه ادبیات و هفته‌اى دانشکده‌ى حقوق تهران به عنوان استاد در دوره‌ى فوق لیسانس و دکترى به تدریس پرداخت. تا سال ۱۳۴۵ ش. بنا به درخواست خود بازنشسته شد و تا آخر عمر در تهران زیست و با وجود بیمارى همواره به کار مطالعه و تحقیق و تألیف مشغول بود. |
| − | استاد همایى همچنین عضو فرهنگستان ایران و نیز انجمن تحقیق در ادبیات و زبان‌هاى خارجى بود و با مؤسسه لغت‌نامه [[دهخدا]] همکارى داشت. از جمله همایش‌ها و مراسم‌هایى که استاد در آنها شرکت نموده، مى‌توان به این موارد اشاره نمود: شرکت در انجمن‌هاى ادبى؛ شرکت در کنگره‌ى [[فردوسی|فردوسى]] (۱۳۱۳)؛ شرکت در نخستین کنگره‌ى نویسندگان (تیر ۱۳۲۵)؛ شرکت در کنگره‌ى [[ابن سینا]] (اردیبهشت ۱۳۳۳)؛ سفر به بیروت | + | استاد همایى همچنین عضو فرهنگستان [[ایران]] و نیز انجمن تحقیق در ادبیات و زبان‌هاى خارجى بود و با مؤسسه لغت‌نامه [[دهخدا]] همکارى داشت. از جمله همایش‌ها و مراسم‌هایى که استاد در آنها شرکت نموده، مى‌توان به این موارد اشاره نمود: شرکت در انجمن‌هاى ادبى؛ شرکت در کنگره‌ى [[فردوسی|فردوسى]] (۱۳۱۳)؛ شرکت در نخستین کنگره‌ى نویسندگان (تیر ۱۳۲۵)؛ شرکت در کنگره‌ى [[ابن سینا]] (اردیبهشت ۱۳۳۳)؛ سفر به بیروت جهت افتتاح کرسى زبان فارسى در دانشگاه بیروت [[لبنان]] (۱۳۳۴)؛ شرکت در کنگره‌ى هفتصدمین سال درگذشت [[مولوی|مولوى]] (آبان ۱۳۳۶)؛ سخنرانى در برنامه‌ى مرزهاى ارتش در رادیو ایران؛ شرکت در کنگره‌ى [[ابوریحان بیرونی|ابوریحان بیرونى]] (۱۳۵۲). |
==آثار و تألیفات== | ==آثار و تألیفات== | ||
| سطر ۳۵: | سطر ۳۵: | ||
علاوه بر مقاله‌هاى استاد همایى در مجلات و رونامه‌هاى «ارمغان»، «اطلاعات»، «ایران‌شناسى»، «تعلیم و تربیت»، «تماشا»، «جاویدان خرد»، «جوانان رستاخیز»، «رادیو ایران»، «سالنامه‌ى آریان»، «سالنامه‌ى شرق»، «سخن»، «مرزهاى دانش»، «معارف اسلامى»، «مهر»، «وحید» و «یغما»، از آثار تألیفی وى مى‌توان به عنوان‌هاى زیر اشاره نمود: | علاوه بر مقاله‌هاى استاد همایى در مجلات و رونامه‌هاى «ارمغان»، «اطلاعات»، «ایران‌شناسى»، «تعلیم و تربیت»، «تماشا»، «جاویدان خرد»، «جوانان رستاخیز»، «رادیو ایران»، «سالنامه‌ى آریان»، «سالنامه‌ى شرق»، «سخن»، «مرزهاى دانش»، «معارف اسلامى»، «مهر»، «وحید» و «یغما»، از آثار تألیفی وى مى‌توان به عنوان‌هاى زیر اشاره نمود: | ||
| − | #خیامى‌نامه (در تجزیه و تحلیل آثار علمى و ادبى حکیم عمر | + | #خیامى‌نامه (در تجزیه و تحلیل آثار علمى و ادبى [[خیام|حکیم عمر خیام]]، جلد اول، ۱۳۴۶)؛ |
| − | #تاریخ ادبیات ایران (تبریز، ۱۳۰۹-۱۳۰۸، در سال ۱۳۰۸، براى تألیف این | + | #تاریخ ادبیات ایران (تبریز، ۱۳۰۹-۱۳۰۸، در سال ۱۳۰۸، براى تألیف این کتاب، جلال‌الدین همایى به نشان علمى درجه‌ى دوم نایل آمد)؛ |
| − | #غزالى‌نامه (شرح حال و آثار و عقاید و افکار ادبى و مذهبى و فلسفى و عرفانى امام ابوحامد | + | #غزالى‌نامه (شرح حال و آثار و عقاید و افکار ادبى و مذهبى و فلسفى و عرفانى امام [[ابوحامد محمد غزالی|ابوحامد غزالى]]، ۱۳۱۷)؛ |
#اسرار و آثار واقعه [[کربلا]] (چاپ دوم، ۱۳۵۷)؛ | #اسرار و آثار واقعه [[کربلا]] (چاپ دوم، ۱۳۵۷)؛ | ||
#فنون بلاغت و صناعات ادبى (۱۳۵۴)؛ | #فنون بلاغت و صناعات ادبى (۱۳۵۴)؛ | ||
| − | #رساله درباره‌ى شرح احوال شعراى اصفهان قرن سیزده و چهارده و پانزده؛ | + | #رساله درباره‌ى شرح احوال شعراى [[اصفهان]] در قرن سیزده و چهارده و پانزده؛ |
#صناعات ادبى (یک کتاب براى سطح دانشگاه‌ها و یک کتاب براى سطح دبیرستان‌ها)؛ | #صناعات ادبى (یک کتاب براى سطح دانشگاه‌ها و یک کتاب براى سطح دبیرستان‌ها)؛ | ||
#تاریخ اصفهان، تحقیق در احوال آخوند میر مؤلف حبیب‌السیر و میرخواند صاحب روضة الصفا؛ | #تاریخ اصفهان، تحقیق در احوال آخوند میر مؤلف حبیب‌السیر و میرخواند صاحب روضة الصفا؛ | ||
#مولانا چه مى‌گوید (دو جلد، جلد اول ۱۳۵۴، جلد دوم ۱۳۵۵)؛ | #مولانا چه مى‌گوید (دو جلد، جلد اول ۱۳۵۴، جلد دوم ۱۳۵۵)؛ | ||
#طلبه‌ى عطار و نسیم گلستان؛ | #طلبه‌ى عطار و نسیم گلستان؛ | ||
| − | #سیر مثنوى مولوى (داستان قلعه‌ى ذات الصور)؛ | + | #سیر [[مثنوی معنوی (کتاب)|مثنوى مولوى]] (داستان قلعه‌ى ذات الصور)؛ |
| − | #مقام | + | #مقام [[حافظ]]؛ |
#طرب خانه (۱۳۴۲)؛ | #طرب خانه (۱۳۴۲)؛ | ||
| − | #شرح حال احوال سروش اصفهانى (این رساله در مقدمه‌ى دیوان شاعر که به وسیله محمدجعفر محجوب تصحیح شده، منتشر | + | #شرح حال احوال سروش اصفهانى (این رساله در مقدمه‌ى دیوان شاعر که به وسیله محمدجعفر محجوب تصحیح شده، منتشر شده است. از صفحه ۱ الى صفحه ۹۰)؛ |
#صرف و نحو و قرائت عربى (سه جلد)؛ | #صرف و نحو و قرائت عربى (سه جلد)؛ | ||
#رساله‌ى تحقیقى در احوالات مولانا، منتخب اشعار؛ | #رساله‌ى تحقیقى در احوالات مولانا، منتخب اشعار؛ | ||
| سطر ۵۶: | سطر ۵۶: | ||
#دستور زبان فارسى دوره‌ى ابتدایى؛ | #دستور زبان فارسى دوره‌ى ابتدایى؛ | ||
#تاریخ علوم اسلامى (تقریرات همایى در دوره‌ى دکتراى ادبیات فارسى دانشگاه تهران، ۱۳۴۸)؛ | #تاریخ علوم اسلامى (تقریرات همایى در دوره‌ى دکتراى ادبیات فارسى دانشگاه تهران، ۱۳۴۸)؛ | ||
| − | #تصوف در اسلام (نگاهى به عرفان شیخ [[ابوسعید ابوالخیر]]، ۱۳۶۲)؛ | + | #[[تصوف]] در اسلام (نگاهى به عرفان شیخ [[ابوسعید ابوالخیر]]، ۱۳۶۲)؛ |
#دیوان سنا ([[دیوان (شعر)|دیوان]] اشعار همایى به اهتمام دکتر ماهدخت بانو همایى، جلد اول، خرداد ۱۳۶۴). | #دیوان سنا ([[دیوان (شعر)|دیوان]] اشعار همایى به اهتمام دکتر ماهدخت بانو همایى، جلد اول، خرداد ۱۳۶۴). | ||
| − | از جمله آثارى که وی به تصحیح و [[حاشیه|تحشیه‌ى]] آنها اقدام | + | از جمله آثارى که وی به تصحیح و [[حاشیه|تحشیه‌ى]] آنها اقدام نمود، مى‌توان به این عنوان‌ها اشاره کرد: |
#دانشنامه (۱. دیوان غبار. ۲. غزلیات سنا، ۳. دیوان زرگر اصفهانى، ۴. غزلیات دیوانه‌ى قمثه ۵. دیوان نیاز جوشقانى، اصفهان، ۱۳۴۲، به اهتمام همایى)؛ | #دانشنامه (۱. دیوان غبار. ۲. غزلیات سنا، ۳. دیوان زرگر اصفهانى، ۴. غزلیات دیوانه‌ى قمثه ۵. دیوان نیاز جوشقانى، اصفهان، ۱۳۴۲، به اهتمام همایى)؛ | ||
| − | #نصیحة الملوک (امام محمد | + | #نصیحة الملوک ([[ابوحامد محمد غزالی|امام محمد غزالى]]، ۱۳۱۶)؛ |
#التفهیم لاوائل صناعة التنجیم (ابوریحان بیرونى، ۱۳۱۶)؛ | #التفهیم لاوائل صناعة التنجیم (ابوریحان بیرونى، ۱۳۱۶)؛ | ||
#مصباح الهدایة و مفتاح الکفایة (عزیزالدین محمود کاشانى، ۱۳۲۵)؛ | #مصباح الهدایة و مفتاح الکفایة (عزیزالدین محمود کاشانى، ۱۳۲۵)؛ | ||
| سطر ۷۰: | سطر ۷۰: | ||
#منتخب [[اخلاق ناصری (کتاب)|اخلاق ناصرى]] (تألیف [[خواجه نصیرالدین طوسی|خواجه نصیر طوسى]]، ۱۳۲۰)؛ | #منتخب [[اخلاق ناصری (کتاب)|اخلاق ناصرى]] (تألیف [[خواجه نصیرالدین طوسی|خواجه نصیر طوسى]]، ۱۳۲۰)؛ | ||
#مقدمه‌ى اخلاق ناصرى (۱۳۳۵)؛ | #مقدمه‌ى اخلاق ناصرى (۱۳۳۵)؛ | ||
| − | + | #کنوز المغربین در علوم غریبه (منسوب به حکیم [[ابن سینا|ابوعلى سینا]])؛ | |
| − | #کنوز المغربین در علوم غریبه (منسوب به حکیم ابوعلى سینا)؛ | ||
#معیارالعقول (۱۳۳۱)؛ | #معیارالعقول (۱۳۳۱)؛ | ||
| − | #رساله شعوبیه؛ برگزیده دیوان سه شاعر اصفهانى (طرب، سها، عنقا) (۱۳۴۳)؛ | + | #رساله شعوبیه؛ برگزیده دیوان سه شاعر اصفهانى (طرب، سها، [[عنقای اصفهانی|عنقا]]) (۱۳۴۳)؛ |
#رساله اصفهانى پاسدار؛ مجموعه شعر سرود عشق(۱۳۷۳). | #رساله اصفهانى پاسدار؛ مجموعه شعر سرود عشق(۱۳۷۳). | ||
==وفات== | ==وفات== | ||
| − | مرحوم جلال الدین | + | مرحوم جلال الدین همایى، سرانجام در پایان شب ششم ماه [[رمضان]] ۱۴۰۰ ق. (۲۸ تیر ۱۳۵۹ ش) درگذشت و در [[تکیه]] لسان‌الارض در [[تخت فولاد]] [[اصفهان]] به خاک سپرده شد. |
==منابع== | ==منابع== | ||
| − | |||
| − | |||
| − | [[رده: | + | *[[اثرآفرینان]]، [[انجمن مفاخر فرهنگی]]، ج۶، ص۱۴۵. |
| + | *[[نرم افزار عرفان ۲|نرم افزار عرفان ۳]]، بخش کتابشناسی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی. | ||
| + | |||
| + | [[رده:علمای معاصر]] | ||
| + | [[رده:علماء شیعه]] | ||
[[رده:ادیبان]] | [[رده:ادیبان]] | ||
[[رده:تاریخ نویسان]] | [[رده:تاریخ نویسان]] | ||
| − | [[رده: | + | [[رده:شعرای پارسی گوی معاصر]] |
| + | [[رده:مدرسین دانشگاه]] | ||
| + | [[رده:مدفونین در تخت فولاد]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۷ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۰۲
«جلال‌الدین همایی» (۱۳۵۹-۱۲۷۸ ش)، محقق، ادیب، مورخ و شاعر متخلص به «سنا» در قرن ۱۴ شمسی و از شاگردان سید محمدباقر درچه‌اى بود. استاد همایى علاوه بر تدریس در مدرسه و دانشگاه، عضو فرهنگستان ایران و نیز انجمن تحقیق در ادبیات و زبان‌هاى خارجى بود. «تاریخ ادبیات ایران» و «اسرار و آثار واقعه کربلا» از جمله آثار اوست.
 | |
| نام کامل | جلال‌الدین همایی |
| زادروز | ۱۲۷۸ شمسی |
| زادگاه | اصفهان |
| وفات | ۱۳۵۹ شمسی |
| مدفن | اصفهان، تخت فولاد |
|
| |
| اساتید |
سید محمدباقر درچه‌اى، شیخ عبدالکریم گزی، حاج آقا رحیم ارباب، شیخ مرتضی آشتیانی،... |
|
| |
| آثار |
تاریخ ادبیات ایران، اسرار و آثار واقعه کربلا، خیامى‌نامه، تصوف در اسلام، صناعات ادبى، دیوان سنا،... |
ولادت
جلال‌الدین همایى در ۱۳ دى ۱۲۷۸ (۱ رمضان ۱۳۱۷ ق) در کوى پاقلعه اصفهان به دنیا آمد. پدرش، ابوالقاسم محمدنصیر متخلص به «طرب» فرزند هماى شیرازى اصفهانى و از ادبا و شعرا و خوشنویسان ایرانی بود.
تحصیل و استادان
جلال‌الدین همایى تحصیلات را ابتدا نزد پدر و سپس ابوالقاسم عراقى آغاز کرد و به فراگیرى علوم ابتدایى و مقدمات صرف و نحو عربى و منطق و بلاغت پرداخت. وى همچنین خط نسخ و ثلث را نزد پدر و میرزا حسن قدسى و ملا محمدتقى کاتب فراگرفت. سپس در مدرسه‌ى حقایق و سپس در مدرسه‌ى قدسیه و مدت بیست سال در مدرسه‌ى نیماورد اصفهان حجره‌نشینى نمود.
او سیوطى و مغنى و الفیه و شرح لمعه و مطوّل را نزد استادانى چون سید محمدباقر درچه‌اى، آیت‌الله شیخ على یزدى، آقا شیخ محمد کاشانى و ادبیات عرب را نزد سید محمدکاظم کروندى و اساتیدى دیگرى چون شیخ عبدالکریم گزى و فقه و اصول را نزد سید محمدصادق خاتون آبادى و آقا سید مهدى درچه‌اى آموخت.
همایی از آیت اللَّه شیخ مرتضى آشتیانى، اجازه‌ى روایت و از شیخ محمدحسین فشارکى اجازه‌ى اجتهاد و روایت و از سید محمد نجف‌آبادى مدرس و آیت اللَّه میرزا عبدالحسن سید العراقین خاتون‌آبادى پاقلعه‌اى اجازه‌ى اجتهاد دریافت کرد.
در علوم عقلى، استاد وى محمد خراسانى معروف به حکیم بود که «شرح شمسیه» و «اسفار» ملاصدراى شیرازى و «شفاى» ابن سینا و دو دوره فلسفه اشراق را نزد وى و اسدالله حکیم خواند. استادان دیگر او در معقول و نجوم و هیئت و ریاضى جدید و اسطرلاب و استخراج تقویم سید على جناب، و در طب محمد حکیم و میرزا على آقا و ابوالقاسم ناصر و حکمت احمدآبادى بودند. هیئت مسطحه استدلالى و نجوم را نیز نزد آیت‌الله حاج آقا رحیم ارباب تلمذ نمود.
فعالیت‌های علمی و فرهنگی
جلال‌الدین همایى سپس به تدریس در مدارس اصفهان مشغول شد. او در مدارس قدیم تدریس مى‌کرد و از حدود ۱۳۰۰ شمسی براى تدریس به مدرسه‌ى صارمیه اصفهان رفت. شیخ عباس ادیب، سید حسن مدرس بیدآبادى و شیخ محمود شریعت‌ریزى از شاگردانش بودند.
وى از سال ۱۳۰۲ ش. به خدمت وزارت فرهنگ درآمد. چندى در دبیرستان‌هاى تبریز به تدریس اشتغال داشت، آنگاه به تهران آمد. ابتدا در دبیرستان دارالفنون به تدریس مشغول شد، چند ساعت هم در دبیرستان شرف تدریس مى‌کرد و همچنین در دبیرستان نظام و دانشکده‌ى افسرى نیز تدریس داشت. سپس در دانشگاه ادبیات و هفته‌اى دانشکده‌ى حقوق تهران به عنوان استاد در دوره‌ى فوق لیسانس و دکترى به تدریس پرداخت. تا سال ۱۳۴۵ ش. بنا به درخواست خود بازنشسته شد و تا آخر عمر در تهران زیست و با وجود بیمارى همواره به کار مطالعه و تحقیق و تألیف مشغول بود.
استاد همایى همچنین عضو فرهنگستان ایران و نیز انجمن تحقیق در ادبیات و زبان‌هاى خارجى بود و با مؤسسه لغت‌نامه دهخدا همکارى داشت. از جمله همایش‌ها و مراسم‌هایى که استاد در آنها شرکت نموده، مى‌توان به این موارد اشاره نمود: شرکت در انجمن‌هاى ادبى؛ شرکت در کنگره‌ى فردوسى (۱۳۱۳)؛ شرکت در نخستین کنگره‌ى نویسندگان (تیر ۱۳۲۵)؛ شرکت در کنگره‌ى ابن سینا (اردیبهشت ۱۳۳۳)؛ سفر به بیروت جهت افتتاح کرسى زبان فارسى در دانشگاه بیروت لبنان (۱۳۳۴)؛ شرکت در کنگره‌ى هفتصدمین سال درگذشت مولوى (آبان ۱۳۳۶)؛ سخنرانى در برنامه‌ى مرزهاى ارتش در رادیو ایران؛ شرکت در کنگره‌ى ابوریحان بیرونى (۱۳۵۲).
آثار و تألیفات
استاد همایى به دو زبان فارسى و عربى شعر مى‌گفت. قصاید عربى او در برخى از مجلات و جراید ادبى دیده شده است. وى شعر فارسى را به سبک قدیم مى‌سرود و پختگى معنى و اندیشه در آن بارز است. از وى بیش از پانزده هزار بیت شعر به جا مانده است.
علاوه بر مقاله‌هاى استاد همایى در مجلات و رونامه‌هاى «ارمغان»، «اطلاعات»، «ایران‌شناسى»، «تعلیم و تربیت»، «تماشا»، «جاویدان خرد»، «جوانان رستاخیز»، «رادیو ایران»، «سالنامه‌ى آریان»، «سالنامه‌ى شرق»، «سخن»، «مرزهاى دانش»، «معارف اسلامى»، «مهر»، «وحید» و «یغما»، از آثار تألیفی وى مى‌توان به عنوان‌هاى زیر اشاره نمود:
- خیامى‌نامه (در تجزیه و تحلیل آثار علمى و ادبى حکیم عمر خیام، جلد اول، ۱۳۴۶)؛
- تاریخ ادبیات ایران (تبریز، ۱۳۰۹-۱۳۰۸، در سال ۱۳۰۸، براى تألیف این کتاب، جلال‌الدین همایى به نشان علمى درجه‌ى دوم نایل آمد)؛
- غزالى‌نامه (شرح حال و آثار و عقاید و افکار ادبى و مذهبى و فلسفى و عرفانى امام ابوحامد غزالى، ۱۳۱۷)؛
- اسرار و آثار واقعه کربلا (چاپ دوم، ۱۳۵۷)؛
- فنون بلاغت و صناعات ادبى (۱۳۵۴)؛
- رساله درباره‌ى شرح احوال شعراى اصفهان در قرن سیزده و چهارده و پانزده؛
- صناعات ادبى (یک کتاب براى سطح دانشگاه‌ها و یک کتاب براى سطح دبیرستان‌ها)؛
- تاریخ اصفهان، تحقیق در احوال آخوند میر مؤلف حبیب‌السیر و میرخواند صاحب روضة الصفا؛
- مولانا چه مى‌گوید (دو جلد، جلد اول ۱۳۵۴، جلد دوم ۱۳۵۵)؛
- طلبه‌ى عطار و نسیم گلستان؛
- سیر مثنوى مولوى (داستان قلعه‌ى ذات الصور)؛
- مقام حافظ؛
- طرب خانه (۱۳۴۲)؛
- شرح حال احوال سروش اصفهانى (این رساله در مقدمه‌ى دیوان شاعر که به وسیله محمدجعفر محجوب تصحیح شده، منتشر شده است. از صفحه ۱ الى صفحه ۹۰)؛
- صرف و نحو و قرائت عربى (سه جلد)؛
- رساله‌ى تحقیقى در احوالات مولانا، منتخب اشعار؛
- دوره‌ى کتاب درسى فارسى - دستور و تاریخ ادبیات؛ دستور کلاس‌هاى پنجم و ششم ابتدایى؛
- دستور زبان (با مشارکت چهار استاد دیگر، دو جزء ۱۳۲۹-۱۳۲۸)؛
- رساله‌ى تحقیقى درباره‌ى دستور زبان فارسى؛ سه جلد کتاب فارسى دبیرستانى؛
- دستور زبان فارسى دوره‌ى ابتدایى؛
- تاریخ علوم اسلامى (تقریرات همایى در دوره‌ى دکتراى ادبیات فارسى دانشگاه تهران، ۱۳۴۸)؛
- تصوف در اسلام (نگاهى به عرفان شیخ ابوسعید ابوالخیر، ۱۳۶۲)؛
- دیوان سنا (دیوان اشعار همایى به اهتمام دکتر ماهدخت بانو همایى، جلد اول، خرداد ۱۳۶۴).
از جمله آثارى که وی به تصحیح و تحشیه‌ى آنها اقدام نمود، مى‌توان به این عنوان‌ها اشاره کرد:
- دانشنامه (۱. دیوان غبار. ۲. غزلیات سنا، ۳. دیوان زرگر اصفهانى، ۴. غزلیات دیوانه‌ى قمثه ۵. دیوان نیاز جوشقانى، اصفهان، ۱۳۴۲، به اهتمام همایى)؛
- نصیحة الملوک (امام محمد غزالى، ۱۳۱۶)؛
- التفهیم لاوائل صناعة التنجیم (ابوریحان بیرونى، ۱۳۱۶)؛
- مصباح الهدایة و مفتاح الکفایة (عزیزالدین محمود کاشانى، ۱۳۲۵)؛
- دیوان طرب (۱۳۴۲)؛ مختارى‌نامه (عثمان مختارى، ۱۳۶۱)؛
- دیوان حکیم مختارى غزنوى؛
- مثنوى ولدنامه (بهاءالدین ولد، ۱۳۱۶)؛
- منتخب اخلاق ناصرى (تألیف خواجه نصیر طوسى، ۱۳۲۰)؛
- مقدمه‌ى اخلاق ناصرى (۱۳۳۵)؛
- کنوز المغربین در علوم غریبه (منسوب به حکیم ابوعلى سینا)؛
- معیارالعقول (۱۳۳۱)؛
- رساله شعوبیه؛ برگزیده دیوان سه شاعر اصفهانى (طرب، سها، عنقا) (۱۳۴۳)؛
- رساله اصفهانى پاسدار؛ مجموعه شعر سرود عشق(۱۳۷۳).
وفات
مرحوم جلال الدین همایى، سرانجام در پایان شب ششم ماه رمضان ۱۴۰۰ ق. (۲۸ تیر ۱۳۵۹ ش) درگذشت و در تکیه لسان‌الارض در تخت فولاد اصفهان به خاک سپرده شد.
منابع
- اثرآفرینان، انجمن مفاخر فرهنگی، ج۶، ص۱۴۵.
- نرم افزار عرفان ۳، بخش کتابشناسی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
