ظاهریه: تفاوت بین نسخهها
(←منبع) |
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) |
||
| (۲ نسخهٔ میانیِ همین کاربر نمایش داده نشده است) | |||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
{{متوسط}} | {{متوسط}} | ||
| − | در قرن دوم | + | در قرن دوم هجری، چند گرایش مختلف نسبت به معارف [[دین|دینی]] و بشری بهویژه در [[عراق]] وجود داشت که اغلب با یکدیگر اختلاف عمیقی داشتند. مثلا «اصحاب رأی» گروهی بودند که نقش [[عقل]] و رأی [[انسان]] را در [[تأویل|تأویل]] و تحلیل متون دینی تا حد بالایی تجویز میکردند. گروه دیگر «[[باطنیه]]» بودند که معتقد بودند ظواهر [[قرآن]] دارای معانی باطنی عمیقی است و باید گاهی از ظاهر عبور کرد تا به این معانی دست یابیم. [[معتزله]] هم نحلۀ دیگری بود که در تمام مسائل دینی [[عقل]] را عاملی تعیین کنندهتر از [[وحی]] میدانست. در این میان، نهضت دیگری به نام «ظاهریه» در عراق بوجود آمد که گویی نوعی اعتراض و مخالفت را با تمام نهضتهای معاصر خود شروع کرد. آنها تنها راه رسیدن به حقیقت و سعادت را تمسک به [[نص و ظاهر|ظاهر]] کلام [[الله|خدا]] و [[پیامبر اسلام|رسول خدا]] میدانستند. |
| − | آنها تنها راه رسیدن به حقیقت و سعادت را تمسک به [[نص و ظاهر|ظاهر]] کلام [[الله|خدا]] و [[پیامبر اسلام|رسول]] | ||
| − | == | + | ==بنیانگذار مذهب ظاهریه== |
| − | + | بنیانگذار «ظاهریه»، [[فقیه|فقیهی]] به نام داوود بن محمدعلی می باشد که در سال ۲۰۲ قمری در [[کوفه]] چشم به جهان گشود. خانواده داوود بن محمدعلی از دیار کاشان بودند. پدرش کاتب عبدالله بن خالد بود. خانواده او کمی بعد به [[بغداد]] رفته و داوود در آن فضا به تحصیل علم پرداخت و سرانجام مذهب داوودیه یا یا مذهب ظاهریه را بنیان نهاد. او از محضر اساتید بزرگی چون ابو ثور شافعی و اسحاق بن راهویه بهره ها برد. | |
| − | داوود از فقه [[شافعی]] هم (مانند فقه [[حنفی]]) ناخشنود شد و لذا مکتب خود را تاسیس کرد. او [[قرآن]] و [[حدیث]] و [[اجماع]] را | + | داوود از فقه [[شافعی]] هم (مانند فقه [[حنفی]]) ناخشنود شد و لذا مکتب خود را تاسیس کرد. او [[قرآن]] و [[حدیث]] و [[اجماع]] را پذیرفت، ولی [[قیاس در فقه|قیاس]]، رأی، استحسان و [[تقلید]] را یکسره رد کرد. گفته اند او فردی [[فقیه]]، دانشمند، [[زهد|زاهد]] و ورزیده در فن [[جدل]] بود. گفته شده که او قرآن را مخلوق می دانست نه ازلی. |
[[ابن ندیم]] حدود ۱۵۰ اثر را به او منسوب می کند. کتابهای او حول موضوعات مختلفی دور می زند که عبارتند از: [[اصول دین]]، [[خلافت]]، اجمال و ابطال قیاس، ابطال تقلید، [[فروع دین]]، عبادات و معاملات شرعی. | [[ابن ندیم]] حدود ۱۵۰ اثر را به او منسوب می کند. کتابهای او حول موضوعات مختلفی دور می زند که عبارتند از: [[اصول دین]]، [[خلافت]]، اجمال و ابطال قیاس، ابطال تقلید، [[فروع دین]]، عبادات و معاملات شرعی. | ||
| سطر ۱۳: | سطر ۱۲: | ||
داوود سرانجام در سال ۲۷۰ قمری در بغداد در گذشت. پس از او فرزندش، ابوبکر محمد رئیس ظاهریه شد. او بیشتر شاعر، ادیب و مورخ بود و به این خاطر شهرتی چشمگیر را به مذهب ظاهریه داد. تا جایی که در قرن چهارم، به بیشترین شهرت رسید. | داوود سرانجام در سال ۲۷۰ قمری در بغداد در گذشت. پس از او فرزندش، ابوبکر محمد رئیس ظاهریه شد. او بیشتر شاعر، ادیب و مورخ بود و به این خاطر شهرتی چشمگیر را به مذهب ظاهریه داد. تا جایی که در قرن چهارم، به بیشترین شهرت رسید. | ||
| − | ==برخی از | + | ==برخی از عقاید ظاهریه== |
| − | + | * [[نماز]] مسافر: داوود بنابر نص [[قرآن]]، نماز مسافر را شکسته اعلام کرد و شرط مسافت را نیز برداشت. مسافر حتی اگر از یک اردوگاه به اردوگاه دیگر به عنوان مسافر برود نمازش قصر می شود. | |
| − | + | * [[روزه]] مسافر: او بر خلاف علمای [[اهل سنت|اهل تسنن]]، روزه مسافر را بدون هیچ قید و شرطی صحیح نمی داند و معتقد است که روزه نگرفتن مسافر بدون قید و شرط، در نص قرآن و [[حدیث]] آمده است. | |
| − | + | * مسأله [[ربا خواری|ربا]]: ربا در [[اسلام]]، [[حرام]] است، اما حدیثی از [[پیامبر اسلام|پیامبر]] وجود دارد که شما می توانید طلا را با طلا، نقره را با نقره، گندم با گندم، جو با جو، خرما با خرما، نمک با نمک را معاوضه کنید، به شرط آنکه مقدار معاوضه با هم برابر باشد و فی المجلس صورت بگیرد. بنابراین نباید مقدار بیشتری را با مقدار کمتری از موارد بالا با هم معاوضه کنید که مقدار اضافی ربا محسوب می شود. اما داوود در این باره [[قیاس در فقه|قیاس]] را نمی پذیرد و تسری حکم از موارد بالا به موارد دیگری را (علیرغم نظر اهل سنت) جایز نمی داند. | |
| − | + | * مسأله [[اقرار]]: ظاهریه معتقد به وقوع «اقرار» تنها از طریق لفظ و نوشتن و اشاره می باشند. | |
| − | + | * علم قاضی: در مورد علم قاضی معتقدند قویترین چیزی که حاکم بر طبق آن حکم کند، اول آن حکمی است که بر اساس علمش باشد، سپس به اقرار است و بعد بیّنه است. | |
| − | + | * مسأله [[شهادت (درفقه)|شهادت]]: در مورد [[زنا]]، شهادت چهار مرد، یا به جای هر مرد دو زن به شرط [[عدالت]] لازم است. | |
| − | + | * مدعی اگر بیّنه نداشت و مدعیعلیه هم از [[قسم خوردن|سوگند خوردن]] امتناع کرد، او را باید با زدن مجبور کرد. | |
| − | + | * پذیرش گفتار اثر شناسان در الحاق طفل در خصوص فرزندان زنان آزاد و کنیزان [[واجب]] است. | |
==ظاهریه در اسپانیا== | ==ظاهریه در اسپانیا== | ||
| − | + | مظهر بن سعید بلّوطی، از اولین چهره های ظاهریه در اسپانیای اسلامی ([[اندلس]]) می باشد. او در سال ۲۷۳ ق. در [[قرطبه]] به دنیا آمد و پس از مدتی یکی از بزرگان و علماء نحله خودش شد. او به آرای ظاهریه گرایش داشت و ادیب و شاعر و متکلم نیز بود. | |
| − | ابن حزم | + | اما [[ابن حزم اندلسی]]، معروفترین چهره ظاهریه و شارح اصلی آن در اسپانیا می باشد. تولد او در سال ۳۸۴ ق. واقع شد. ابن مفلت ظاهری، بیشترین تاثیر را بر روی تعلیم و تربیت او گذاشت. او در زندگی خود به جز دوره کوتاهی از آرامش، سختیهای بسیاری را تحمل نمود. او تنها توانست در جزیره ای به نام ماژورکا و به دعوت رئیس آن جزیره، به آنجا برود و ظاهریه را تبلیغ کند. آثار او بسیار زیاد (حدود ۴۰۰ اثر) و در موضوعات مختلف از علم الانساب گرفته تا بحث المعرفة می باشد. ابن حزم را گاهی عقل گرا و اهل استدلال می گفتند. او حتی قبل از کانت فیلسوف آلمانی، مباحثی راجع به مقولات پیشینی (apriori) (از علت به معلول پى بردن، استقرايى) داشته است. او [[فلسفه]] یونان را خوانده بود و در [[علم کلام|کلام]] متبحر بود. در [[ریاضی|ریاضیات]] و هندسه ید طولایی داشت. در زمینه جغرافیا هم صاحب نظر بود. او جهان را متناهی، زمین را کروی و خورشید را بزرگتر از زمین می دانست. در [[اخلاق]] عقایدی مانند اپیکوریان داشت (اصالت لذت معنوی) او البته رسیدن به این مرحله را با کمک [[پیامبران|پیامبران]] میسر می دانست. وی سه چیز را شرط لازم و کافی برای تحصیل معرفت دینی می دانست: ۱- معنی لفظ [[قرآن]] ۲- گفتار و رفتار [[پیامبر اسلام|پیامبر]] ۳- [[اجماع]]. اندلسی درباره [[الله|خدا]] و قرآن و صفات الهی، نظریات فلسفی، کلامی، دینی خاصی دارد. ابن حزم [[انسان]] را مختار مطلق نمی داند. او [[اسلام]] و [[ایمان]] را یکی می داند و معتقد است که دین اسلام، تمام ادیان پیش از خود را [[نسخ]] کرده است. |
| − | او تنها توانست در جزیره ای به نام ماژورکا و به دعوت رئیس آن جزیره، به آنجا برود و ظاهریه را تبلیغ کند. آثار او بسیار زیاد (حدود ۴۰۰ اثر) و در موضوعات مختلف از علم الانساب گرفته تا بحث المعرفة می باشد. | ||
| − | + | علاوه بر ابن حزم، افراد دیگری هم در [[اندلس]] به مکتب ظاهریه روی آوردند؛ [[ابن عبدالبر اندلسی]] -[[محدث]]، مورخ و [[تذکره]] نویس مشهور- نیز به ظاهریه تمایل داشت. حمیدی که او هم مورخ و تذکره نویس بود، به این فرقه متمایل بود. | |
| − | + | می توان گفت ظاهریه در اندلس تقریبا به صورت یک فلسفه تحت فشار، رشد کرد. علیرغم آنکه در مشرق مکتبی فقهی و عمیق بود، در قرن ششم هجری (۱۲ میلادی) ظاهریه در اسپانیا و آفریقای شمالی افول کرد، در حالی که انسانهای معمولی و عوام، اصول و فروع آنرا رعایت می کردند، امّا از هر طرف مورد حمله قرار گرفته بود. | |
| − | علیرغم آنکه در مشرق مکتبی فقهی و عمیق | ||
| − | |||
| − | + | ==منابع مقاله== | |
| − | + | * المدخل الی دراسة المدارس المذاهب الفقهیه، عمر سلیمان استخر | |
| − | + | * فقه تطبیقی، سعید منصوری (آرانی) | |
| − | + | * تاریخ فلسفه در اسلام، م. شریف | |
| − | + | * المُحلّی، ابن حزم آندلسی | |
| − | + | * تهذیب الاسماء و اللغات، نومری | |
| − | + | * تذکرة الحفاظ، ذهبی | |
| − | + | ==منابع== | |
| − | + | * "ظاهریه"، سایت رحماء. | |
| − | |||
[[رده:فرقه های کلامی]] | [[رده:فرقه های کلامی]] | ||
[[رده:مقاله های مرتبط به دانشنامه]] | [[رده:مقاله های مرتبط به دانشنامه]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۳۸
در قرن دوم هجری، چند گرایش مختلف نسبت به معارف دینی و بشری بهویژه در عراق وجود داشت که اغلب با یکدیگر اختلاف عمیقی داشتند. مثلا «اصحاب رأی» گروهی بودند که نقش عقل و رأی انسان را در تأویل و تحلیل متون دینی تا حد بالایی تجویز میکردند. گروه دیگر «باطنیه» بودند که معتقد بودند ظواهر قرآن دارای معانی باطنی عمیقی است و باید گاهی از ظاهر عبور کرد تا به این معانی دست یابیم. معتزله هم نحلۀ دیگری بود که در تمام مسائل دینی عقل را عاملی تعیین کنندهتر از وحی میدانست. در این میان، نهضت دیگری به نام «ظاهریه» در عراق بوجود آمد که گویی نوعی اعتراض و مخالفت را با تمام نهضتهای معاصر خود شروع کرد. آنها تنها راه رسیدن به حقیقت و سعادت را تمسک به ظاهر کلام خدا و رسول خدا میدانستند.
بنیانگذار مذهب ظاهریه
بنیانگذار «ظاهریه»، فقیهی به نام داوود بن محمدعلی می باشد که در سال ۲۰۲ قمری در کوفه چشم به جهان گشود. خانواده داوود بن محمدعلی از دیار کاشان بودند. پدرش کاتب عبدالله بن خالد بود. خانواده او کمی بعد به بغداد رفته و داوود در آن فضا به تحصیل علم پرداخت و سرانجام مذهب داوودیه یا یا مذهب ظاهریه را بنیان نهاد. او از محضر اساتید بزرگی چون ابو ثور شافعی و اسحاق بن راهویه بهره ها برد.
داوود از فقه شافعی هم (مانند فقه حنفی) ناخشنود شد و لذا مکتب خود را تاسیس کرد. او قرآن و حدیث و اجماع را پذیرفت، ولی قیاس، رأی، استحسان و تقلید را یکسره رد کرد. گفته اند او فردی فقیه، دانشمند، زاهد و ورزیده در فن جدل بود. گفته شده که او قرآن را مخلوق می دانست نه ازلی.
ابن ندیم حدود ۱۵۰ اثر را به او منسوب می کند. کتابهای او حول موضوعات مختلفی دور می زند که عبارتند از: اصول دین، خلافت، اجمال و ابطال قیاس، ابطال تقلید، فروع دین، عبادات و معاملات شرعی.
داوود سرانجام در سال ۲۷۰ قمری در بغداد در گذشت. پس از او فرزندش، ابوبکر محمد رئیس ظاهریه شد. او بیشتر شاعر، ادیب و مورخ بود و به این خاطر شهرتی چشمگیر را به مذهب ظاهریه داد. تا جایی که در قرن چهارم، به بیشترین شهرت رسید.
برخی از عقاید ظاهریه
- نماز مسافر: داوود بنابر نص قرآن، نماز مسافر را شکسته اعلام کرد و شرط مسافت را نیز برداشت. مسافر حتی اگر از یک اردوگاه به اردوگاه دیگر به عنوان مسافر برود نمازش قصر می شود.
- روزه مسافر: او بر خلاف علمای اهل تسنن، روزه مسافر را بدون هیچ قید و شرطی صحیح نمی داند و معتقد است که روزه نگرفتن مسافر بدون قید و شرط، در نص قرآن و حدیث آمده است.
- مسأله ربا: ربا در اسلام، حرام است، اما حدیثی از پیامبر وجود دارد که شما می توانید طلا را با طلا، نقره را با نقره، گندم با گندم، جو با جو، خرما با خرما، نمک با نمک را معاوضه کنید، به شرط آنکه مقدار معاوضه با هم برابر باشد و فی المجلس صورت بگیرد. بنابراین نباید مقدار بیشتری را با مقدار کمتری از موارد بالا با هم معاوضه کنید که مقدار اضافی ربا محسوب می شود. اما داوود در این باره قیاس را نمی پذیرد و تسری حکم از موارد بالا به موارد دیگری را (علیرغم نظر اهل سنت) جایز نمی داند.
- مسأله اقرار: ظاهریه معتقد به وقوع «اقرار» تنها از طریق لفظ و نوشتن و اشاره می باشند.
- علم قاضی: در مورد علم قاضی معتقدند قویترین چیزی که حاکم بر طبق آن حکم کند، اول آن حکمی است که بر اساس علمش باشد، سپس به اقرار است و بعد بیّنه است.
- مدعی اگر بیّنه نداشت و مدعیعلیه هم از سوگند خوردن امتناع کرد، او را باید با زدن مجبور کرد.
- پذیرش گفتار اثر شناسان در الحاق طفل در خصوص فرزندان زنان آزاد و کنیزان واجب است.
ظاهریه در اسپانیا
مظهر بن سعید بلّوطی، از اولین چهره های ظاهریه در اسپانیای اسلامی (اندلس) می باشد. او در سال ۲۷۳ ق. در قرطبه به دنیا آمد و پس از مدتی یکی از بزرگان و علماء نحله خودش شد. او به آرای ظاهریه گرایش داشت و ادیب و شاعر و متکلم نیز بود.
اما ابن حزم اندلسی، معروفترین چهره ظاهریه و شارح اصلی آن در اسپانیا می باشد. تولد او در سال ۳۸۴ ق. واقع شد. ابن مفلت ظاهری، بیشترین تاثیر را بر روی تعلیم و تربیت او گذاشت. او در زندگی خود به جز دوره کوتاهی از آرامش، سختیهای بسیاری را تحمل نمود. او تنها توانست در جزیره ای به نام ماژورکا و به دعوت رئیس آن جزیره، به آنجا برود و ظاهریه را تبلیغ کند. آثار او بسیار زیاد (حدود ۴۰۰ اثر) و در موضوعات مختلف از علم الانساب گرفته تا بحث المعرفة می باشد. ابن حزم را گاهی عقل گرا و اهل استدلال می گفتند. او حتی قبل از کانت فیلسوف آلمانی، مباحثی راجع به مقولات پیشینی (apriori) (از علت به معلول پى بردن، استقرايى) داشته است. او فلسفه یونان را خوانده بود و در کلام متبحر بود. در ریاضیات و هندسه ید طولایی داشت. در زمینه جغرافیا هم صاحب نظر بود. او جهان را متناهی، زمین را کروی و خورشید را بزرگتر از زمین می دانست. در اخلاق عقایدی مانند اپیکوریان داشت (اصالت لذت معنوی) او البته رسیدن به این مرحله را با کمک پیامبران میسر می دانست. وی سه چیز را شرط لازم و کافی برای تحصیل معرفت دینی می دانست: ۱- معنی لفظ قرآن ۲- گفتار و رفتار پیامبر ۳- اجماع. اندلسی درباره خدا و قرآن و صفات الهی، نظریات فلسفی، کلامی، دینی خاصی دارد. ابن حزم انسان را مختار مطلق نمی داند. او اسلام و ایمان را یکی می داند و معتقد است که دین اسلام، تمام ادیان پیش از خود را نسخ کرده است.
علاوه بر ابن حزم، افراد دیگری هم در اندلس به مکتب ظاهریه روی آوردند؛ ابن عبدالبر اندلسی -محدث، مورخ و تذکره نویس مشهور- نیز به ظاهریه تمایل داشت. حمیدی که او هم مورخ و تذکره نویس بود، به این فرقه متمایل بود.
می توان گفت ظاهریه در اندلس تقریبا به صورت یک فلسفه تحت فشار، رشد کرد. علیرغم آنکه در مشرق مکتبی فقهی و عمیق بود، در قرن ششم هجری (۱۲ میلادی) ظاهریه در اسپانیا و آفریقای شمالی افول کرد، در حالی که انسانهای معمولی و عوام، اصول و فروع آنرا رعایت می کردند، امّا از هر طرف مورد حمله قرار گرفته بود.
منابع مقاله
- المدخل الی دراسة المدارس المذاهب الفقهیه، عمر سلیمان استخر
- فقه تطبیقی، سعید منصوری (آرانی)
- تاریخ فلسفه در اسلام، م. شریف
- المُحلّی، ابن حزم آندلسی
- تهذیب الاسماء و اللغات، نومری
- تذکرة الحفاظ، ذهبی
منابع
- "ظاهریه"، سایت رحماء.
