جامع المدارک (کتاب)
کتاب «جامع المدارک فی شرح المختصر النافع» تألیف سید احمد خوانساری (م ۱۴۰۵ ق)، از کتابهای مهم مشتمل بر ادلّه و مدارک مسائل و احکام فقهی بهصورت مختصر است. این کتاب در حقیقت، شرحی بر کتاب «المختصر النافع» اثر محقق حلى (م ۶۷۶ ق) میباشد.
 | |
| نویسنده | سید احمد خوانساری |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۱ |
| تصحيح | علىاكبر غفارى |
|
| |
مؤلف
آیتالله سید احمد موسوی خوانساری (۱۳۰۹-۱۴۰۵ ق)، فقیه و عالم مجاهد شیعه معاصر بود. وی از شاگردان آخوند خراسانی، سید محمدکاظم یزدی، آقا ضیاءالدین عراقی، شیخ عبدالکریم حائری و آخوند ملا عبدالکریم جزی بود و خود شاگردان بزرگی چون سید موسی صدر، شهید مطهری و سید رضا صدر تربیت نمود.
پس از رحلت آیت الله بروجردی، جمع کثیری از مردم ایران و برخی از کشورهای مجاور، به آیت الله خوانساری رجوع و از رساله ایشان استفاده کردند، و در اواخر، مرجعیت ایشان عظیمتر و فراگیرتر گردید. آیتالله خوانساری در نهضت اسلامی به رهبری امام خمینی، نقش مؤثری داشت و از ایشان اعلامیههای متعددی در حمایت از انقلاب صادر شده است. سید موسی صدر و شهید مطهری از شاگردان مبرّز این عالم ربانی هستند.
برخی از آثار ایشان عبرتند از: جامع المدارک فی شرح المختصر النافع، العقائد الحقه، حاشیه بر عروة الوثقی، رساله مناسک حج و کتاب الصلوة.
معرفی كتاب
كتاب «جامع المدارک» در ۷ مجلد از شروح معتبر و با ارزش «المختصر النافع» يا «النافع فی مختصر الشرايع» تأليف محقق حلی (متوفای، ۶۷۶) است كه در زمان حيات مؤلف انتشار يافته است.
اين كتاب حاوى مجموعهاى از مدارک احكام فقهى مىباشد كه به صورت مختصر گردآورى شده و يك دورۀ كامل از فقه استدلالی شيعه با دقت و گستردگی مطالب مىباشد. مؤلف به دليل اشتغالات مرجعيت و گاهى نيز به دليل مورد نياز نبودن بعضى از مباحث كتاب، به آنها نپرداخته و شرح نداده است.
با توجه به تاريخ اتمام كتاب صلاة كه سال ۱۳۶۹ ق. است، و پايان كتاب قصاص كه سال ۱۴۰۱ ق. مىباشد، نگارش اين كتاب ارزشمند در حدود سى سال طول كشيده است.
بر کتاب «جامع المدارک»، حاشیه و شرحی به عنوان «حاشیة جامع المدارک» توسط آیتالله سید محسن خرازی (متولد ۱۳۱۶ ش) نوشته شده است.
محتوای كتاب
«جامع المدارک» نيز نظير «المختصر النافع» از ۴ قسمت عبادات، معاملات، ايقاعات و احكام تشكيل شده و در ۷ جلد چاپ شده است. جلد ششم و هفتم كتاب بنا به ترتيب متعارف كتاب «المختصر النافع» تأليف نشده است و توجه و همت مؤلف بيشتر به ۵ جلد اول كتاب بوده است، اما بعدها به دليل درخواست فضلا و اهل علم به تدوين و تأليف جلد ششم و هفتم پرداخته است.
جلد اول و دوم شرح قسمت «عبادات»، جلد سوم و قسمتى از چهارم تا پايان كتاب نكاح شرح قسمت «معاملات»، جلد سوم از كتاب طلاق تا پايان كتاب صيد و ذبائح از جلد چهارم شرح قسمت «ايقاعات»، و قسمتى از جلد چهارم و جلدهاى پنجم، ششم و هفتم شرح قسمت «احكام» مىباشد.
- جلد اول کتاب «جامع المدارک» شامل كتابهاى طهارت و صلاة است.
- جلد دوم شامل كتابهاى زكات، خمس، صوم، اعتكاف و حج مىباشد. مؤلف، كتاب جهاد را شرح نزده است و بحث امر به معروف و نهى از منكر را در آخر جلد پنجم آورده است.
- جلد سوم كتابهاى متاجر، رهن، حجر، ضمان، حواله، كفالت، صلح، شركت، مضاربه، مزارعه و مساقات، وديعه و عاريه، اجاره و وكالت را در بردارد.
- در جلد چهارم كتابهاى وقوف و صدقات، وصايا، نكاح، طلاق، خلع و مبارات مطرح شده است. مؤلف، كتاب سبق و رمايه را كه بعد از كتاب وقوف و صدقات و قبل از كتاب وصايا است، شرح نزده است. كتابهاى عتق، تدبير و مكاتبه و استيلاء نيز كه بعد از كتاب خلع و مبارات است، شرح زده نشده است.
- جلد پنجم شامل كتابهاى كفارات، اقرار، ايمان، نذر و عهود، صيد و ذبائح، اطعمه و اشربه، غصب، احياء موات، لقطه، مواريث و امر به معروف و نهى از منكر مىباشد. مؤلف، كتاب شفعه را كه پس از كتاب غصب و قبل از احياء موات است در اين جلد نياورده است، بلكه در پايان جلد ششم آورده است.
- جلد ششم كتابهاى قضاء، شهادات، ديات و شفعه را در بردارد. كتاب ديات كه در «المختصر النافع» آخرين كتاب و پس از كتاب قصاص مىباشد، در جلد ششم پس از كتاب شهادت ذكر شده است.
- جلد هفتم شامل كتابهاى حدود و قصاص مىباشد.
در مجموع در «جامع المدارک»، كتابهاى عتق، تدبير و مكاتبه و استيلاء، سبق و رمايه و جهاد، مطرح نشده است.
ويژگىهای کتاب
كتاب «جامع المدارک» به صورت شرح مزجى تأليف شده، به اين معنا كه حواشى و متن كتاب با هم تركيب شدهاند.
در اين كتاب مباحث فقهى با توجه به آيات قرآن كريم و روايات مطرح و بررسى شده است و مؤلف با توجه به بنيۀ فقهى بسيار قوى كه داشته است، فقه الحدیث، آیات و روايات را به بهترين وجه و دقيق بيان نموده است.
مؤلف كمتر به نظريات فقها و بزرگان با نام و مأخذ اشاره و استناد كرده است و عموماً بدون ذكر نام صاحب نظريه، آن را طرح نموده است.
از ديگر ويژگىها اين كه، مؤلف بسيار مختصر به صورت اشارهاى و گذرا به نكات دقيق اشاره نموده است.
از ديگر خصوصيات كتاب، بيان احتمالات مختلف و روايات و نظريات مختلف و بررسى دقيق و عالمانۀ اين احتمالات مىباشد كه خواننده را وادار به فكر و تعمق نموده و زمينه را براى ايجاد قوۀ اجتهاد در او فراهم مىنمايد.
منابع
- نرم افزار جامع فقه اهل بیت، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
| فقه | ||
| کلیات: | تاریخ فقه، ابواب فقه، احکام، اجتهاد، منابع اجتهاد در فقه شیعه، تقلید، اصول فقه، قواعد فقهی | |
| منابع: | عروة الوثقى، شرایع الاسلام، علل الشرائع، لمعه، جواهرالكلام، المكاسب المحرمه، مدارک الاحکام و ... | |
| ↓ رده ها ↓ | ||
| فقه: | فقیهان، منابع فقهی، اصطلاحات فقهی، آیات الاحکام، منابع اجتهاد در فقه شیعه، قواعد فقه | |
| اصول فقه: | اصول فقه، اصولیون، منابع اصول فقه، اصطلاحات اصول فقه | |
| احکام: | احکام، احکام عبادی، احکام اقتصادی، احکام خانواده، احکام روابط اجتماعی، احکام قضایی و جزایی، احکام اطعمه و اشربه، اصطلاحات احكام | |
