الغارات (کتاب)

از دانشنامه‌ی اسلامی
(تغییرمسیر از کتاب الغارات)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
الغارات.jpg
نویسنده ابراهیم بن محمد ثقفی
موضوع تاریخ اسلام
زبان عربی
تعداد جلد ۲
تحقیق جلال‌الدین محدث ارموی

الغارات

«اَلغارات‌» تألیف ابراهیم بن محمد ثقفی کوفی (م، ۲۸۳ ق)، کتابی ارزشمند و معتبر در شرح‌ رویدادها و تاریخ‌ دوره پایانی‌ حکومت‌ امام‌ علی‌ علیه‌السلام‌ است‌. این کتاب همچنین‌ قسمتهایی‌ از سیره شخصی‌ و حکومتی‌ و خطبه‌ها و نامه‌های‌ امیرالمؤمنین را دربر دارد.

مؤلف

ابراهیم بن محمد بن سعد ثقفی کوفی (م، ۲۸۳ ق)، مورخ، محدث، مفسر و فقیه شیعه در قرن سوم هجری است. او از شاگردان هشام بن ابی هشام، ابونعیم فضل بن دکین، ابان بن عثمان بوده و خود از اساتید و مشایخ علمای بزرگی چون ابراهیم بن هاشم قمی، سعد بن عبدالله اشعری قمی و محمد بن حسن الصفار می باشد.

نجاشی از وی یاد کرده و می نویسد: «وی به اصفهان آمد و در آنجا سکنی گزید. او زیدی مذهب بود و پس از آن به مذهب ما (امامیه) گروید. جماعتی از قمی ها، مانند احمد برقی، از او خواستند به قم بیاید که او نپذیرفت. او اصفهان را بدان دلیل برگزید که ناصبیان در آن فراوان بودند و او تصمیم گرفت که کتاب هایش را در آن جا روایت کند». ثقفی با تألیف کتب متعدد، در بیان فضایل اهل بیت علیهم‌السلام و نشر معارف آنان کوشید.

از میان‌ تألیفات‌ بسیار ابراهیم‌ ثقفی‌، که‌ شمار آنها به‌ بیش‌ از پنجاه‌ می‌رسیده‌، تنها «اَلغْارات‌» باقی‌ مانده‌ است‌. برخی دیگر از آثار او عبارتند از: المعرفه فی المناقب والمثالب، معرفة فضل الافضل، رسائل و اخبار امیرالمؤمنین علیه‌السلام، اخبار مختار الثقفی، المغازی، السقیفه، الشوری.

معرفی کتاب

کتاب حاضر در برخی منابع، به نام «الاستنفار و الغارات» و در بعضی دیگر، به نام «الاسفار و الغارات» ثبت شده، اما در میان علما و محافل علمی، به «الغارات» معروف است.[۱]

ابراهیم ثقفی نام کتاب خود را با الهام از مقتدای خویش، «الغارات» انتخاب کرده است؛ آن جا که امام علی علیه السلام از نافرمانی کوفیان نکوهش کرده و می فرماید: «فتَواکلتُم و تَخاذلتُم حتی شُنَّت علیکم الغارات و مَلکَت علیکم الأوصان»؛[۲] شما وظیفه خود را به یکدیگر حواله نمودید و همدیگر را خوار ساختید، تا این که دشمن از هر طرف غالب شده و اموال شما غارت گردید و دیار شما از تصرفتان بیرون رفت.

کتاب «الغارات» یکی از بهترین منابع در زمینه حکومت و سیره کشورداری امام علی علیه السلام است که می تواند در این مورد پاسخگوی نیاز محققان و مؤلفان باشد. سیره سیاسی، اخلاقی، اجتماعی و سطح زندگی حاکم اسلام، نامه های حکومتی، رفتار گزاران حکومت اسلامی، ریزش ها و رویش ها در حکومت علوی، تحلیل و بررسی بازتاب رفتارهای مثبت و منفی کارگزاران و... در این کتاب، در دسترس خواننده قرار گرفته است.

این کتاب از منابع‌ معتبر نزد مؤلفان‌ اهل‌سنّت‌ و شیعه‌ بوده‌ است؛ از جمله ابن‌ابی‌الحدید، روایات بسیاری‌ از این‌ کتاب‌ را در «شرح‌ نهج‌البلاغه» خود نقل‌ کرده‌ است‌. علامه مجلسی‌ نیز در بحارالانوار از این‌ کتاب‌ بهره بسیار برده‌ است‌ و بسیاری‌ نیز روایاتی‌ را با حذف‌ اسانید ظاهراً از این‌ کتاب‌ نقل‌ کرده‌اند.

«الغارات‌» را نخستین‌بار سید جلال‌الدین‌ محدّث‌ ارموی‌، بر اساس‌ نسخه‌ای‌ ظاهراً متعلق‌ به‌ سده یازدهم‌ و با مقابله‌ با بخشهای‌ منقول‌ از این‌ کتاب‌ در شرح‌ نهج‌البلاغه ابن‌ابی‌الحدید و بحارالانوار، تحقیق و تحصیح کرد. محمدباقر کمره‌ای‌ و عبدالمحمد آیتی‌ نیز، این‌ کتاب‌ را به‌ فارسی‌ ترجمه‌ کرده‌اند.

محتوای کتاب

این کتاب به مقطع تاریخی میان جنگ نهروان و شهادت امام علی علیه السلام اختصاص دارد. زمانی که معاویه برای تضعیف هر چه بیشتر سپاه امام، نیروهای خود را برای چپاول و ایجاد ناامنی به نواحی مختلف عراق و حجاز و یمن گسیل می کرد. حاصل آن حملات، همین غارت هایی است که ابراهیم ثقفی تاریخ آنها را نگاشته است. وی افزون بر بیان چپاول های دشمنان امیرمؤمنان علیه السلام، به مقدار زیادی هم درباره شخص امام علی علیه السلام و ویژگی های آن حضرت سخن گفته است.

گرچه غرض اصلی نگارنده از تألیف این کتاب، تشریخ غارت ها و چپاولگری های معاویه بوده، اما در لابه لای مطالب کتاب، گفتارهای بسیار ارزنده ای گنجانده شده، به طوری که خواننده از مطالب فرعی آن بیشتر بهره مند می شود. مؤلف به عنوان مقدمه و زمینه سازی برای ورود در موضوع اصلی، این شیوه را برگزیده و در معرض دید مخاطب قرار داده که علاوه بر نکات فوق، درس هایی آموزنده، عبرت انگیز و حتی مسائل تربیتی را به مخاطب خویش القا کند.

مؤلف‌ پس‌ از مقدمه‌، مطالب‌ را با نظم‌، دقت‌نظر، واقع‌نگری‌ و پرهیز از تعصب‌ دسته‌بندی‌ کرده‌ است‌. از مهمترین عناوین این کتاب عبارتند از: سخنرانی های علی علیه السلام بعد از جنگ نهروان، روش آن حضرت در استفاده از بیت المال، شیوه ارتباط با کارگزاران و عوامل حکومتی، ولایت قیس بن سعد بر مصر، ولایت محمد بن ابی‌بکر و مالک اشتر بر مصر، شهادت آن دو بزرگوار، آمدن عقیل در کوفه با حضور علی علیه السلام، گزارش هایی از زندگی خصوصی امام علی علیه السلام و خوراک و پوشاک و مسکن آن حضرت در ایام زمامداری، علی علیه السلام و اصول امر به معروف و نهی از منکر، مکاتبات با معاویه و مطالب دیگر که در دوران حکومت آن حضرت رخ داده است.

ثقفی‌ در این‌ کتاب‌، احادیث‌ را عموماً از راویان‌ مشهور و مقبول‌ اهل‌سنّت‌ نقل‌ کرده‌ و جز چند مورد، از ائمه‌ علیهم‌السلام‌ روایت‌ نکرده‌ است‌.

پانویس

  1. آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ج ۲، ص ۳۵.
  2. نهج البلاغه، خطبه ۲۷.

منابع

  • "ثقفی ابواسحاق ابراهیم بن محمد"، دانشنامه جهان اسلام، بازیابی: ۲۶ بهمن ۱۳۹۲.
  • گلشن ابرار، "زندگینامه ابراهیم بن هلال ثقفی" از عبدالکریم پاک‌نیا، جلد ۴.
  • کتابشناسی تفصیلی مذاهب اسلامی، محمدرضا ضمیری، صفحه ۳۰۲-۳۰۳.