عیون الحکم و المواعظ (کتاب)
کتاب «عیون الحکم و المواعظ» اثر على بن محمد لیثى واسطى (متوفای قرن ششم هجری)، حاوى حکمتها و کلمات قصار امیرالمؤمنین على (علیهالسلام) است. «عیون الحکم و المواعظ»، بر اساس کتاب «غُرر الحکم و دُرر الکلم» تألیف شده، و در آن بیش از دههزار حدیث گرد آمده است.
 | |
| نویسنده | علی بن محمد لیثی واسطی |
| موضوع | کلمات قصار امام علی علیهالسلام |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۱ |
| تحقیق | حسین حسینى بیرجندى |
|
| |
محتویات
مؤلف
علی بن محمد لیثی واسطی مشهور به ابن الشرفیه یا ابن الشرقیه، متکلم، واعظ و شاعر شیعه در قرن ششم هجری است.
از زندگانی او برمی آید که وی واعظی برجسته بوده و در مسجد جامع واسط که حجاج بن یوسف آن را بنا کرده بود در جمع زیادی به بیان مناقب اهل بیت علیهم السلام می پرداخته است. او از شاگردان شاذان بن جبرئیل قمی است و یحیی بن حمید و علاءالدین حسین بن علی بن مهدی حسینی سبزواری از جمله شاگردان او هستند.
علامه میرزا عبدالله افندی در ریاض العلماء او را از جمله بزرگان علمای امامیه و با عنوان فاضل جلیل و عالم کبیر نبیل یاد می کند.
محتوای کتاب
کتاب «عیون الحکم و المواعظ»، به همان ترتیب کتاب «غرر الحکم و درر الکلم» تمیمی آمدی است، و حکمتهاى آن نیز عموماً از «غرر الحکم» است، ولى با این تفاوت که نویسنده: ۱. حکمتها را پس و پیش کرده است؛ ۲. برخى فصلها را در هم ادغام نموده است؛ ۳. در ابتداى هر باب، تعداد حکمتهاى آن باب را با ذکر رقم مشخص کرده است.
نسخه موجود از این کتاب در برنامه جامع الاحادیث، در ۲۹ باب به ترتیب حروف الفبا تنظیم شده که هر باب نیز مشتمل بر فصولى است. علامه مجلسى در «بحار الانوار»، آن را حاوى سى باب دانسته است که در باب سىام، سخنان کوتاه امیرالمؤمنین(ع) در باره توحید و وصایا آمده است. البته نسخههاى خطی این کتاب - حتى نسخهاى که به دست میرزا عبدالله افندی صاحب ریاض العلماء رسیده - فاقد باب سىام بوده است.
با در نظر گرفتن این نکته که مؤلف، آنجا که با پس و پیش نمودن احادیث «غرر الحکم» حدیث نقل مىکند، از محدوده کلمات امیرالمؤمنین(ع) خارج نشده و در آنجا که گاهى از «خصال» شیخ صدوق و غیره مطلب نقل کرده، کلمات امیرالمؤمنین و غیر آن را آورده است، حدس قوى این است که باب سىام که خارج از محدوده غرر بوده، معجونى از کلمات امیرمؤمنان و دیگران، حتّى غیر معصومین بوده است.
برخى به اشتباه، کتاب «عیون الحکم» را بزرگترین مجموعه کلمات قصار امیرمؤمنان(ع) مىدانند، درحالى که «غرر الحکم» با داشتن ۱۱۰۵۰ حدیث، حدود هزار کلمه بیشتر از این کتاب دارد و جمع کلمات بابهاى ۲۹ گانه، ۱۰۲۵۳ عدد است و ما بقى از باب سىام مىباشد که در نسخه حاضر موجود نیست؛ وانگهى هر چه کتاب «عیون الحکم» دارد، از غرر است و اندکى، از «خصال صدوق» و غیره مىباشد.
یکى از اشکالاتى که بر کتاب «عیون الحکم و المواعظ» و نیز بر «غرر الحکم» وارد است، این است که در تهیه کلمات قصار، تنها به ظاهر و کمیت و سجع و بالابردن آمار توجه شده و چندان توجهى به معنى و کیفیت نشده است و گاهى به خاطر آوردن کلمهاى که اولش آن حرف مورد نظر باشد، کلام را تقطیع کرده و بهصورت ناقص مىآورند و حتى گاهى آیات قرآن را به اشتباه جزو کلمات قصار آوردهاند.
مؤلف در مقدمه، به بیان منابع پرداخته و هشت منبع را ذکر کرده است، اما پس از بررسى دقیق، مشخص شد که نزدیک به صددرصد مطالب کتاب (البته ۲۹ باب موجود)، از «غرر الحکم» گرفته شده؛ گاهى از یک حکمت، دو حکمت ساخته و یا به عکس. اما کتابهاى دیگر که مؤلف، بهعنوان مصادر کتاب نقل کرده، معلوم نیست چیزى را از آنها نقل نموده باشد، مگر در موارد بسیار اندک و یا ممکن است در باب سىام کتاب، نقل کرده که فعلاً این باب، در دسترس نیست.
شیوه نقل از «غرر» نیز عجیب است؛ گاهى در یک باب، از اول فصل شروع کرده، یکى در میان نقل مىکند تا به آخر باب مىرسد، آنگاه برگشته و هر چه را جا گذاشته نقل مىکند و در باب دیگر، از آخر و یا از وسط باب شروع مىکند و به جلو یا به عقب مىرود، مقدارى را نقل مىکند و مقدارى را رها مىنماید، سپس آنهایى را که رها کرده، در پایان مىآورد.
در حکمتهای «غرر الحکم» مراعات سجع شده و هر دو یا سه حکمت، داراى یک سجع مىباشد، ولى مؤلف «عیون»، اینها را چندان رعایت نکرده و در بسیارى از موارد، سجع را به هم ریخته است و گاهى در این رفت و آمدهایى که داشته و یکى را نقل کرده و دیگرى را رها نموده، دچار اشتباه شده و حکمتهایى را که قبلاً ذکر کرده، دوباره آنها را تکرار نموده است.
پس از «غرر الحکم»، مؤلف گاهى از کتاب «خصال» شیخ صدوق مطالبى را نقل کرده که اگر نقل نمىکرد بهتر بود، زیرا کلماتى را از پیامبر(ص) و امیرمؤمنان و امام باقر و امام صادق و امام رضا(علیهم السلام) آورده و تمام آنها را بهعنوان کلمات امیرمؤمنان(ع) معرفى کرده است، چرا که مبناى کتاب بر این است، البته محقق کتاب در پاورقىهاى کتاب، این موارد را مشخص نموده است.
وضعیت کتاب
میرزا محمدتقى خان سپهر کاشانى «لسان الملک» (م ۱۲۹۷ق)، کتاب را با اضافاتى همراه با ترجمه فارسى بخشى از آن، در جلدهاى پنجم و ششم «ناسخ التواریخ» نقل کرده و مکرر به چاپ رسیده است. همچنین احمد بن محمد بن خلف، به سال ۱۱۵۲ ق، آن را تلخیص کرده و «المحکم المنتخب من عیون الحکم» نامیده است. نسخه حاضر، به همت آقاى حسین حسینى بیرجندى مورد تحقیق قرار گرفته است.
تحقیق این کتاب، با مراجعه به دو نسخه و تلفیق آنها انجام گرفته است؛ نخست، نسخه کتاب «ناسخ التواریخ» که کاملتر بود و با رمز (ت) مشخص شده است و سپس نسخه کتابخانه آیتالله مرعشى که قدیمىترین نسخه شناخته شده کتاب است و با رمز (ب) مشخص شده است.
حکمتهاى تکرارى که نشانه بىدقتى مؤلف بوده، از کتاب حذف شده و برخى از اشتباهات مؤلف، تصحیح گردیده، از جمله اشتباه بین (ض) و (ظ) و بین (لا) ناهیه و (لا) نافیه. همچنین تمام احادیث کتاب، شمارهگذارى شده است.
منابع
- "نقدى بر کتاب عیون الحکم والمواعظ وذخیرة المتعظ والمواعظ"، محمدکاظم عبداللهى، نهجالبلاغة، شماره ۱، سال اول، پاییز ۸۰.
- نرم افزار جامع الاحادیث، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
