علم امام

علم امام در کلام امامیه به آگاهی امام از معارف، احکام و امور پنهانی گفته می‌شود که برای هدایت جامعه و پاسداری از شریعت بدان نیاز دارد. این صفت در کنار عصمت، از شرایط امامت شمرده می‌شود و متکلمان آن را با ادلهٔ عقلی و نقلی اثبات می‌کنند. در منابع روایی، علم امام به وحی، وراثت از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، کتاب و اعلام الهی نسبت داده شده است. گسترهٔ این علم و نسبت آن با علم غیب اختلافی است؛ مشهور متقدمان آن را به همهٔ احکام و حوادث آینده گسترده‌اند و برخی متأخران میان علم شأنی و فعلی فرق گذاشته‌اند. معتزله و اشاعره آگاهی دینی در حد اجتهاد را برای امام کافی می‌دانند و علم غیب را شرط امامت نمی‌شمارند.

معنای علم امام

«علم» در لغت به دانستن و در برابر نادانی است. در اصطلاح، «علم امام» آگاهی‌ای است که خداوند به امام می‌بخشد تا در فهم و بیان دین از خطا مصون بماند. این علم معارف الهی، احکام شرعی و پنهان‌ها را دربر می‌گیرد و اکتسابی محض نیست، بلکه به تعلیم الهی وابسته است. متکلمان امامیه آن را در پی عصمت، از شرایط امامت آورده‌اند؛ زیرا امام بدون آگاهی استوار نمی‌تواند مرجع دین و حافظ شریعت باشد. در برخی آثار از این علم با تعبیر «علم لدنی» یاد شده است.

جایگاه در امامت

امامت در کلام امامیه ریاست عام دینی است و امام متصدی حفظ و تبیین شریعت و مرجع رفع اختلاف است. از این‌رو دانش او به معارف و احکام، پیش‌شرط تحقق این منصب است. متکلمان، علم را در کنار عصمت از صفات لازم امام می‌دانند و آن را کمال همان منصب، نه فضیلتی شخصی، می‌شمارند. در منابع روایی نیز امام با تعبیرهایی مانند وارث علم پیامبر و امین بر دین خدا توصیف شده است و این تعبیرها پیوند علم و منصب امامت را نشان می‌دهند.

ضرورت علم امام

متکلمان امامیه برای ضرورت علم امام برهان عقلی صورت‌بندی کرده‌اند. صورت نخست، برهان وجوب حفظ شریعت است: امام حافظ و مبین شریعت است؛ حفظ و بیان کامل شریعت بدون آگاهی گسترده ممکن نیست؛ پس امام باید به احکام و معارف دین دانا باشد. اگر علم او ناقص یا خطاپذیر باشد، غرض از نصب امام، یعنی هدایت و رفع اختلاف، نقض می‌شود. صورت دوم از وجوب اطاعت مطلق برگرفته شده است: امام «مفترض‌الطاعة» است؛ وجوب اطاعت مطلق از کسی که در تشخیص وظیفه خطا می‌کند، به تکلیف به محال می‌انجامد و با عدل الهی ناسازگار است. صورت سوم، برهان لطف است: نصب امام لطف الهی است و لطف بودن آن به آگاهی امام از راه هدایت وابسته است.

منابع علم امام

در روایات امامیه، علم امام از راه‌هایی چون وحی، وراثت از پیامبر، کتاب‌های موروثی، الهام و اعلام الهی به دست می‌آید. بر پایهٔ این روایات، امام دانش خود را از راه آموختن بشری به دست نمی‌آورد. در قرآن نیز آیهٔ «وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ»؛ «و کسی که علم کتاب نزد اوست»، از سوی مفسران شیعه بر امام تطبیق شده است.

بخشی از روایات، آگاهی امام از حوادث آینده و پنهان‌ها را به مشیت و اذن خداوند وابسته دانسته‌اند. بر این پایه، شماری از متکلمان علم امام را «اعلامی» خوانده‌اند؛ یعنی دانشی که خداوند به اندازهٔ نیاز به امام می‌بخشد، نه علمی مستقل و همیشگی.

گسترهٔ علم امام

در گسترهٔ علم امام سه دیدگاه گزارش شده است. بر پایهٔ دیدگاه مشهور متقدمان، امام به همهٔ احکام و معارف دین و به حوادث گذشته و آینده آگاه است. دیدگاه دوم، علم امام را به آنچه برای وظیفهٔ امامت لازم است محدود می‌کند و آگاهی از ضمیرها را ضروری نمی‌شمارد. دیدگاه سوم میان علم شأنی و علم فعلی تفکیک می‌کند: امام شایستگی آگاهی از همهٔ امور را دارد، اما آگاهی فعلی او در هر زمان به اذن الهی بستگی دارد. در برابر این دیدگاه‌ها، امامیه قول کسانی را که برای امام علم ذاتی و مستقل قائل شده‌اند رد کرده و آن را از نشانه‌های غلو شمرده است.

علم امام و علم غیب

علم غیب بالذات از آنِ خداوند است. قرآن می‌فرماید: «وَعِندَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ»؛ «و کلیدهای غیب نزد اوست و کسی جز او آن‌ها را نمی‌داند». در سورهٔ جن نیز آمده است: «عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَىٰ غَيْبِهِ أَحَدًا إِلَّا مَنِ ارْتَضَىٰ مِن رَّسُولٍ»؛ «او دانای غیب است و هیچ‌کس را بر غیب خود آگاه نمی‌کند، مگر رسولی را که بپسندد».

متکلمان شیعه از این آیات نتیجه می‌گیرند که آگاهی دیگران از غیب استقلالی نیست و تنها با اعلام الهی ممکن است. بر این پایه، علم غیب امام را «عرضی» یا «اعطایی» می‌نامند. این تفکیک مبنای حل تعارض ظاهری آن آیات با روایات امامان است.

دیدگاه معتزله و اشاعره

معتزله علم را در حد اجتهاد و آگاهی به احکام شرط امام می‌شمارند، اما علم غیب و عصمت را از شرایط امامت نمی‌دانند. اشاعره نیز در آثار فقه سیاسی خود علم و عدالت را از شرایط امام آورده‌اند، اما در مباحث کلامی علم را شرط اصلی امامت نشمرده‌اند و در مواردی امامت مفضول را جایز دانسته‌اند. متکلمان امامیه پاسخ می‌دهند که علم امام از سنخ اجتهاد بشری نیست؛ زیرا امامت منصبی الهی است و غرض آن هدایت قطعی جامعه است.

شبهه‌ها و پاسخ‌ها

نخستین شبهه، ظاهر آیهٔ «قُل لَّا يَعْلَمُ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ»؛ «بگو کسانی که در آسمان‌ها و زمین‌اند غیب را نمی‌دانند، مگر خدا» است. پاسخ آن است که آیه علم استقلالی را نفی می‌کند و با آگاهی اعلامی و وابسته به خداوند ناسازگار نیست.

شبههٔ دوم به رفتار امامان بازمی‌گردد: اگر امام از سرانجام کار خود آگاه بود، چرا در رویدادی حضور یافت که به شهادت او انجامید؟ پاسخ متکلمان این است که علم امام اختیار و تکلیف او را از میان نمی‌برد و او بر پایهٔ تکلیف الهی تصمیم می‌گیرد.

شبههٔ سوم، ناسازگاری علم امام با بداء است. پاسخ آن است که بداء به تغییر در علم اعلام‌شده مربوط است، نه به علم ذاتی خداوند؛ بنابراین آگاهی اعلامی امام با بداء ناسازگاری ندارد.

منابع

• قرآن کریم.
• حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
• حلی، حسن بن یوسف؛ منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۲۰ق.
• سبحانی، جعفر؛ الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۴۱۲ق؛ ج۴.
• صفار قمی، محمد بن حسن؛ بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد، قم: مکتبة آیة الله المرعشی، ۱۴۰۴ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق؛ ج۲.
• طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
• قاضی عبدالجبار؛ المغنی فی أبواب التوحید و العدل، قاهره: الدار المصریة، بی‌تا؛ ج۲۰.
• کلینی، محمد؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
• ماوردی، علی بن محمد؛ الأحکام السلطانیة، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• مطهری، مرتضی؛ امامت و رهبری، تهران: صدرا، ۱۳۷۴ش.
• مفید، محمد؛ اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.