سید خلف حویزی


نام کامل	سید خَلَف بن مطلب حویزی

زادگاه	حویزه، خوزستان
وفات	قرن ۱۱ قمری
مدفن	نجف


شاگردان	سید علیخان حویزی،...
آثار	منظومه مظهر الغرائب، منظومه حقّ المبین، البلاغ المبین، حق الیقین، النهج القویم، فخر الشیعه، برهان الشیعه، سفینة النجاة، المودة فی القربی، الحجة البالغة، خير الكلام، سیف الشیعة،...

«سید خَلَف بن عبدالمطلب حویزی» معروف به «سید خلف» (م، ۱۰۷۰ ق)، متكلم، محدث، فيلسوف، صوفی، شاعر و ادیب بزرگ شيعه در قرن یازدهم قمری است. سید خلف علاوه بر اینکه نویسنده و عالمی محقق و شاعری ماهر بود، در کسوت حکومت نیز به سر می‌برد. سید خلف آثار متعددی تألیف نمود که دلالت بر احاطه دانش او -به‌ویژه در حوزه کلام و عقاید- دارد. سید علیخان حویزی (۱۰۸۸-۱۰۱۸ ق) فرزند دانشمند اوست.

زندگی‌نامه

تاریخ ولادت سید خَلَف بن مطّلب معلوم نیست. پدرش مطّلب (متوفای ۱۰۱۹ ق) فردی دانشمند و دانش‌دوست بود. خاندان حویزی، خاندانی از عالمان و حاکمان مشعشعی حویزه (هویزه) در دوره صفوی بودند که نسب آنها به احمد بن موسی بن جعفر(ع) مشهور به «شاهچراغ» می رسد. جدّ او و پدرش همگان اهل علم و فضل و کمال و دودمانی سخی و بخشنده و ایثارگر بودند؛ در عین حال که مستغلات زیاد داشتند، دیگران را به خود مقدم می داشتند.

خَلَف بن مطّلب از پانزده سالگی در مدرسه نوبنیاد شیخ‌ عبداللطیف در دورق به تحصیل علوم دینی پرداخت. خلف در جوانی و در زمان والی‌گری برادرش، یاور او بود و در جنگ‌ها او را همراهی می‌کرد. با این حال، مبارک به بهانه‌ای از او نزد پدر شکایت برد و اجازه گرفت تا او را گوشمالی دهد و با این دستاویز او را، نابینا کرد و احتمالا به همین سبب وی عمر خود را وقف آموزش علوم دینی کرد.

خلف حویزی سالها در عراق و ایران از شاگردان مقدس اردبیلی بهره مند بود و با عالم معاصرش شیخ بهایی در بعض تألیفات و تحقیقات علمی برابری می کرد. این شخصیت علمی در عین حال، حاکم حویزه (نزدیک بصره در خوزستان) بود؛ هم برای مردم والی و هم خلق را به سوی خدا هادی و قلمش در رضای خالق جاری بود.

ظاهراً او به تصوف نیز گرایش‌هایی داشته و شاید به همین سبب، ریاضت پیشه کرده بوده؛ کم می‌خورده، لباس خشن می‌پوشیده و در غالب روزهای سال روزه دار بوده است. با این همه، به گفته پسرش سید علیخان حویزی، وی در طریقت موافق شریعت رفتار می‌کرد و از شطحیات صوفیه و اقوال آن‌ها در خصوص حلول و اتحاد به دور بود.

سید خلف پس از نابینایی، با خانواده‌اش به کهگیلویه رفت و امامقلی‌خان، حاکم کهگیلویه، اراضی آن‌جا را به او داد. از علاقه او به امر عمران و آبادی قریه‌ها و احیای اراضی و آبیاری یاد کرده‌اند. خلف‌آباد، از قصبه‌های مهم مشعشعیان، به ابتکار او آباد شد و احتمالا از او نام گرفت.

وفات:

سید خَلَف بن مطّلب حویزی، سرانجام در سال ۱۰۷۰ یا ۱۰۷۴ قمری درگذشت و پیکر مطهرش در نجف به خاک سپرده شد.

آثار و تألیفات

اکثر عمر شریف سید خلف به مطالعه و تحقیق و تدریس و مخصوصا تألیف گذشت. آثار او -که بیشتر در حوزه کلام و عقاید است- دلالت بر احاطه دانش او دارد:

منظومه مظهر الغرائب، کتابی است مفصل در ده هزار بیت در شرح دعای عرفه امام حسین علیه السلام، که پس از ملاقات با میرزا محمد استرآبادی (متوفی ۱۰۲۸ ق) در حج و به تشویق وی آن را نگاشت؛
منظومه حقّ المبین، در کلام و منطق؛
البلاغ المبین، شامل احادیث قدسی و سخنان و مواعظ انبیا، ائمه، اولیا و مشایخ؛
حق الیقین، در احادیث اهل بیت علیهم السلام در تأیید سلوک الی الله و طریقت؛
النهج القویم، در کلمات امیرالمؤمنین علیه السلام، که در نهج البلاغه نیامده است؛
فخر الشیعه، در فضائل امیرالمؤمنین علی علیه السلام و سایر اهل بیت علیهم السلام؛
برهان الشیعه، مشتمل بر چهل برهان عقلی و نقلی در اثبات امامت؛
سفینة النجاة فی فضائل الائمة الهداة، در فضائل ائمه اطهار علیهم السلام؛
المودة فی القربی، در فضائل حضرت زهرا و ائمه علیهم السلام و اثبات امامت و نیز تاریخ حیات آنان و احتجاج بر مخالفانی چون زیدیه، کیسانیه و واقفه؛
الحجة البالغة، در کلام و نیز اثبات امامت بر مبنای نصوص قرآنی و احادیث نبوی وارد شده در منابع شیعه و اهل سنت؛
الاثنى عشرية فى الصلوة؛
خير الكلام (فى المنطق و الكلام)؛
رسالة فى النحو؛
سیف الشیعة، در انتقاد از دشمنان شیعه؛
منظومه سبيل الرشاد فى الصرف و النحو و الاصول؛
ديوان شعر (فارسى و عربى)؛ در کنار مقام علمی، از ذوق شعری و ادبی سید خلف نیز یاد شده و دیوان شعری به وی نسبت داده شده است.

منابع

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، مدخل "خاندان حویزی"، شماره ۶۶۵۸.
"سید خلف حویزی"، پایگاه شعائر.
فرهنگ اعلام علوم عقلی اسلامی، مرکز پژوهشی دائرةالمعارف علوم عقلی اسلامی، جلد ۴.