سفیان بن عیینه
| نام کامل | سفیان بن عیینه بن ابی‌عمران (میمون) هلالی |
| زادروز | ۱۰۷ق، نیمهٔ شعبان |
| زادگاه | کوفه |
| وفات | ۱ رجب ۱۹۸ق، مکه |
| مدفن | گورستان حجون، مکه |
|
| |
| اساتید |
عمرو بن دینار، ابن شهاب زهری، ابواسحاق سبعی، عاصم بن ابی‌النجود، عبدالله بن دینار، هشام بن عروه، ایوب سختیانی، سلیمان اعمش، امام صادق علیه السلام |
| شاگردان |
شافعی، احمد بن حنبل، یحیی بن معین، علی بن مدینی، عبدالله بن مبارک، عبدالرزاق صنعانی، حمیدی، ابوبکر بن ابی‌شیبه، اسحاق بن راهویه |
| آثار |
نسخه‌ای از روایات امام صادق علیه السلام؛ کتابی تألیف نکرد |
| شناخته‌شده برای |
محدث، فقیه و مفسر مکی، از استادان شافعی و احمد بن حنبل |
سفیان بن عیینه (۱۰۷–۱۹۸ق) از محدثان، فقیهان و مفسران نامدار اهل سنت در سدهٔ دوم هجری بود. او در کوفه زاده شد، در مکه پرورش یافت و سرانجام همان‌جا درگذشت.[۱] شافعی و احمد بن حنبل از شاگردان او بودند و شافعی او را همراه مالک بن انس سبب ماندگاری دانش حجاز دانست.[۲] منابع رجالی اهل سنت او را ثقه و حجت دانسته‌اند، اما تدلیس و دگرگونی حافظه‌اش را در سال‌های پایانی عمر نیز یادآور شده‌اند.[۳] در رجال النجاشی نسخه‌ای از روایات امام صادق علیه السلام برای او ثبت شده و کشی دیدار او با آن حضرت را گزارش کرده است.[۴]
محتویات
نام و نسب
نام کامل او را «سفیان بن عیینه بن ابی‌عمران» و نسبتش را «هلالی» آورده‌اند. کنیه‌اش ابومحمد بود و او را «کوفی سپس مکی» خوانده‌اند.[۵] او مولی محمد بن مزاحم بود که برادر ضحاک بن مزاحم است.[۶] در نام ابوعمران اختلاف است: بیشتر منابع او را «میمون» دانسته‌اند و برخی ابوعمران را کنیهٔ عیینه، پدر سفیان، شمرده‌اند.[۷]
مزی او را یک‌چشم (اَعوَر) وصف کرده و نوشته است که بنی‌عیینه ده برادر بودند و پنج تنشان حدیث روایت کرده‌اند: سفیان، ابراهیم، محمد، آدم و عمران.[۸]
زندگی و تحصیل
او در نیمهٔ شعبان ۱۰۷ق در کوفه زاده شد؛ در نیمهٔ شعبان ۱۹۶ق گفت که ۸۹ سالش کامل شده و ذهبی از این‌جا نتیجه گرفته که ۹۱ سال زیسته است.[۹] پدرش در کوفه صرافی می‌کرد و بر اثر بدهی خانواده را به مکه برد. سفیان در مکه به حلقهٔ عمرو بن دینار پیوست؛ هشت حدیث از او شنید، مرکبش را نگه داشت و سپس احادیث را بر او عرضه کرد.[۱۰]
ابن حجر انتقال نهایی او را از کوفه به مکه در سال ۱۶۳ق ثبت کرده است.[۱۱] او کتابی ننوشت و احادیثش را از حفظ می‌گفت؛ عجلی شمار روایاتش را نزدیک هفت هزار دانسته است.[۱۲] به گزارش حمیدی، او هشتاد و هفت تن از تابعین را درک کرده بود.[۱۳]
استادان و شاگردان
ذهبی استادان او را چنین آورده است: عمرو بن دینار که بیشترین روایتش از اوست، ابن شهاب زهری، ابواسحاق سبعی، عاصم بن ابی‌النجود، عبدالله بن دینار، هشام بن عروه، ایوب سختیانی و سلیمان اعمش.[۱۴] در منابع شیعه نیز از دیدار او با امام صادق علیه السلام و نسخه‌ای که از آن حضرت داشت سخن رفته است.[۱۵]
از شاگردان او شافعی، احمد بن حنبل، یحیی بن معین، علی بن مدینی، عبدالله بن مبارک، عبدالرحمن بن مهدی، یحیی قطان، عبدالرزاق صنعانی، حمیدی، ابوبکر بن ابی‌شیبه و اسحاق بن راهویه را نام برده‌اند.[۱۶] به گزارش ذهبی، طالبان حدیث از شهرها برای دیدارش راهی مکه می‌شدند.[۱۷]
جایگاه حدیثی
ابن سعد او را «ثقه، ثبت، پرحدیث و حجت» خوانده و ابن حبان او را از «حافظان استوار و پارسایان دیندار» شمرده است.[۱۸] ابوهاتم رازی او را «امام و ثقه» خوانده و لالکایی گفته است حافظان بر «اثبت‌الناس در عمرو بن دینار» بودن او هم‌داستان‌اند.[۱۹] بخاری او را از حماد بن زید حافظ‌تر دانسته و سفیان ثوری او را «یکی از آن دو یگانه» خوانده است.[۲۰]
دانش تفسیری او نیز ستوده شده است؛ عبدالله بن وهب او را داناترین مردم به تفسیر قرآن دانسته است.[۲۱]
با این همه، ذهبی می‌گوید او به تدلیس مشهور بود، اما تنها از کسانی تدلیس می‌کرد که نزد او ثقه بودند.[۲۲] یحیی بن سعید قطان گواهی داده که حافظهٔ او در سال ۱۹۷ق آشفته شد و هر کس در آن سال و پس از آن از او شنیده باشد، سماعش بی‌ارزش است؛ ذهبی این سخن را «منکر» و نادرست خوانده است.[۲۳] هارون بن معروف از دگرگونی کار او در پایان عمر و سلیمان بن حرب از خطای او در بیشتر روایاتش از ایوب سخن گفته‌اند.[۲۴]
نجاشی او را در شمار کسانی آورده که نسخه‌ای از امام صادق علیه السلام داشته‌اند، اما علامه حلی و ابن داود او را «از اصحاب ما و از شمار ما» ندانسته‌اند.[۲۵]
موضع سیاسی و روایات بحث‌برانگیز
خاندانش با دستگاه اموی پیوند داشت: نجاشی می‌گوید جدش ابوعمران «از کارگزاران خالد قسری» بود.[۲۶] به روایت احمد بن حنبل، او بر معن بن زائده، امیر یمن، وارد شد و او را موعظه کرد؛ در آن هنگام «هنوز به چیزی از کار سلطان آلوده نشده بود».[۲۷]
او در منازعات کلامی روزگارش جانب اهل حدیث را گرفت. در سالی که بشر مریسی، متکلم معتزلی، را در منی دستگیر کردند، برآشفت، سخن قدریه و معتزله را محکوم کرد و گفت: «فما أشبه هذا بکلام النصارى، فلا تجالسوهم»؛ «این سخن به گفتار نصارا می‌ماند؛ با آنان هم‌نشین نشوید».[۲۸]
دو گزارش کشی دربارهٔ او و امام صادق علیه السلام بحث‌برانگیز شده است. در یکی، او به امام اعتراض می‌کند: «یا أبا عبد الله، إلی متی هذه التقیة وقد بلغت هذه السن؟»؛ «ای اباعبدالله، تا کی این تقیه، در حالی که به این سن رسیده‌ای؟» امام در پاسخ می‌فرماید: والذي بعث محمداً بالحق لو أن رجلاً صلى بین الرکن والمقام عمره ثم لقي الله بغير ولایتنا أهل البیت لقي الله بمیتة جاهلیة؛ «سوگند به آن که محمد (صلی الله علیه و آله) را به حق برانگیخت، اگر مردی تمام عمر میان رکن و مقام نماز بگذارد و خدا را بدون ولایت ما اهل بیت دیدار کند، به مرگ جاهلی مرده است».[۲۹] سید محسن امین می‌گوید عالمان شیعه این گزارش و گزارش پس از آن را در نکوهش ابن عیینه دانسته‌اند.[۳۰]
در گزارش دوم، او به امام ایراد می‌گیرد که روایت شده امام علی علیه السلام جامهٔ خشن می‌پوشید و شما جامهٔ قوهی پوشیده‌اید؛ امام پاسخ می‌دهد: «ويحك، إن علياً كان في زمان ضيق، فإذا اتسع الزمان فأبرار الزمان أولى به»؛ «وای بر تو، علی علیه السلام در زمانی تنگ‌دست بود؛ چون زمانه گشایش یابد، نیکان زمانه به آن سزاوارترند».[۳۱]
سومین گزارش بحث‌برانگیز از ابن عدی است که او را به «چیزی از تشیع» نسبت داده است: ابن عیینه حدیثی نقل کرد و چون پرسیدند آیا در آن از عثمان ذکری هست، پاسخ داد آری، اما سکوت کرد زیرا «جوانی کوفی» بود.[۳۲] ابن ندیم نیز در شمار زیدیه از او و سفیان ثوری نام برده است، اما این انتساب مورد اختلاف است.[۳۳]
وفات
او روز شنبه، اول رجب ۱۹۸ق در مکه درگذشت و در حجون به خاک سپرده شد.[۳۴] در آخرین حج خود گفت هفتاد بار در آن موضع ایستاده و هر بار خواسته است آن را آخرین دیدارش قرار ندهد؛ آن سال دیگر آن دعا را نکرد و گفت «از خدا شرم کردم».[۳۵]
پانویس
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱۴.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱۵.
- ↑ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۴، ص۱۲۱–۱۲۲؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۲۰.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ج۱، ص۱۹۰؛ طوسی، رجال الکشی، ج۲، ص۶۸۹.
- ↑ مزی، تهذیب الکمال، ج۱۱، ص۱۷۷–۱۷۸.
- ↑ مزی، تهذیب الکمال، ج۱۱، ص۱۷۸.
- ↑ مزی، تهذیب الکمال، ج۱۱، ص۱۷۷–۱۷۸.
- ↑ مزی، تهذیب الکمال، ج۱۱، ص۱۷۸؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۲۰.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۲۶؛ مزی، تهذیب الکمال، ج۱۱، ص۱۹۶.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱۷.
- ↑ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۴، ص۱۲۲.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱۶.
- ↑ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۴، ص۱۲۱.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱۴–۴۱۵.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ج۱، ص۱۹۰؛ امین، أعیان الشیعة، ج۷، ص۲۶۶–۲۶۷.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱۵.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱۵.
- ↑ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۴، ص۱۲۱–۱۲۲.
- ↑ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۴، ص۱۲۱–۱۲۲؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱۶.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱۶ و ص۴۱۸.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱۶.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۲۰.
- ↑ مزی، تهذیب الکمال، ج۱۱، ص۱۹۶؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۲۰–۴۲۱.
- ↑ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۴، ص۱۲۱.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۷، ص۲۶۷.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ج۱، ص۱۹۰.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱۷.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۲۳.
- ↑ طوسی، رجال الکشی، ج۲، ص۶۸۹.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۷، ص۲۶۷.
- ↑ طوسی، رجال الکشی، ج۲، ص۶۹۰–۶۹۱.
- ↑ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۴، ص۱۲۱–۱۲۲.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۷، ص۲۶۷.
- ↑ مزی، تهذیب الکمال، ج۱۱، ص۱۹۶؛ امین، أعیان الشیعة، ج۷، ص۲۶۶.
- ↑ مزی، تهذیب الکمال، ج۱۱، ص۱۹۵–۱۹۶.
منابع
- ذهبی، محمد بن احمد؛ سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق؛ ج۷.
- مزی، یوسف بن عبدالرحمن؛ تهذیب الکمال، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۳ق؛ ج۱۱.
- ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی؛ تهذیب التهذیب، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۴ق؛ ج۴.
- نجاشی، احمد بن علی؛ رجال النجاشی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق؛ ج۱.
- طوسی، محمد بن حسن؛ رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، مشهد: دانشگاه مشهد، ۱۳۴۸ش؛ ج۲.
- امین، سید محسن؛ أعیان الشیعة، بیروت: دار التعارف، بی‌تا؛ ج۷.
