راز دل؛ شرحی بر گلشن راز (کتاب)
 | |
| نویسنده | سید محمدحسین طباطبایی |
| موضوع | عرفان و فلسفه اسلامی |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | ۱ |
| تدوین | علی سعادتپرور |
|
| |
کتاب «راز دل»، که شرحی بر «گلشن راز» شیخ محمود شبستری (م، ۷۲۰ ق) است، در حقیقت تقریر بیانات شفاهی علامه سید محمدحسین طباطبایی (م، ۱۳۶۰ ش) مفسر، فیلسوف و عارف نامی معاصر میباشد که توسط آیتالله علی سعادتپرور گردآوری شده است. کتاب «راز دل» با موضوعیت عرفان اسلامی نگارش شده و علامه طباطبایی به شرح فلسفی مثنوی «گلشن راز» نیز پرداخته است.
محتویات
مؤلف
آیتالله سید محمدحسین طباطبایی، معروف به علامه طباطبایی (۱۲۸۱-۱۳۶۰ ش)، فقیه، عارف، فیلسوف و مفسر بزرگ شیعه معاصر است. علامه از اساتید بزرگ نجف همچون سید علی آقای قاضی، شیخ محمدحسین اصفهانى، میرزای نایینى، سید ابوالحسن اصفهانى و سید محمد حجت کوهکمرى بهره گرفت.
علامه طباطبایی در سال ۱۳۲۵ شمسی به قم رفت و در آنجا شروع به تدریس دروس تفسیر قرآن و فلسفه نمود که در آن زمان چندان بدان اهمیت داده نمی شد و این کار او موجب رونق این دو در حوزه علمیه قم شد. بسیاری از مدرسان بعدی فلسفه در حوزه قم شاگردان او بودند.
آثار ارزشمند دیگر مرحوم علامه طباطبایی عبارتند از: تفسیر المیزان، بدایة الحکمة، نهایة الحکمه، سنن النبی، شیعه در اسلام و قرآن در اسلام.
معرفی کتاب
کتاب «راز دل: شرحى بر منظومه گلشن راز»، حاوى مطالبى است كه علامه طباطبايى در جلسات اخلاقى و توحيدى خود، به زبان فارسى در توضيح ابيات منظومه «گلشن راز»، سروده شيخ محمود شبسترى (۷۲۰-۶۸۷ ق)، بيان فرموده و توسط آيتالله شيخ على سعادتپرور (پهلوانى تهرانى) به رشته تحرير درآمده است. علامه طباطبایی در این کتاب، اندیشه عرفانی شیخ محمود شبستری را بررسی کرده است.
توجه به جايگاه و ارزش والاى «گلشن راز»، اهميت و ارزش شروح آن، مخصوصاً «راز دل» را روشن مىنمايد. بر کتاب «گلشن راز» افزون بر ۲۰ شرح نوشته شده است، اما از آن ميان، کتاب «راز دل» جايگاه ويژهاى را به خود اختصاص داده است. اين شرح، تقرير بيانات علامه طباطبايى در جلسات اخلاقى - عرفانى است كه نویسنده (شيخ على سعادتپرور) ساليان دراز در اين جلسات شركت جسته و از آن فيض برده است. نخست ابيات «گلشن راز» توسط نگارنده خوانده مىشد و آنگاه علامه طباطبايى پيرامون ابيات خواندهشده، بياناتى ايراد مىنمودند و نویسنده، عين بيانات علامه را به كتابت درمىآورد و در تحرير مجدد، در مواردى كه حضرت علامه بيانى نداشتند و يا بيان ايشان، نياز به توضيح داشت، توضيحاتى را افزوده است.
امتياز اين شرح، در شخصيت منحصربهفرد علامه طباطبايى است كه بر تطبيق بيانات عرفانى بر كتاب و سنت، اصرار مىورزيدند؛ بدينسان، اين شرح، تطبيق عرفان نظرى و عملى، بر بيانات قرآن و حديث است كه دو استاد برجسته؛ يعنى علامه طباطبايى و شاگرد ممتاز ايشان، نگارنده شرح، عهدهدار آن شدهاند. افزون بر اين، ايجاز اين شرح، در عين گويايى و نيز بهصورت گفتارى بودن آن، كه درعينحال با رعايت زبان نگارش تدوين شده است و خواننده را به فضاى جلسات اخلاقى - عرفانى علامه طباطبايى مىبرد، بر حسن آن افزوده است.
محتوای کتاب
«راز دل» کتاب حجیمی است و در شانزده فصل موضوعی نگارش شده است:
- ۱. تعریف تفکّر
- ۲. تفکّر روا و تفکّر ناروا
- ۳. معنای "من".
- ۴ و ۵. مفهوم، مراحل و نهایت "سیر و سلوک"
- ۶. عارف کیست و معرفت چیست؟
- ۷. هدف از تحصیل معرفت
- ۸. راز کشف اسرار
- ۹. معنای وصال حقّ
- ۱۰. حدیث قرب و بُعد
- ۱۱. رهاورد دریای هستی
- ۱۲. جزء فزون تر از کلّ!
- ۱۳. نسبت قدیم و مُحدِث
- ۱۴. معنای چشم و لب و رخ و زلف و خط و خال
- ۱۵. مفهوم شراب و شمع و شاهد و خراباتی شدن
- ۱۶. حقیقت بُت و زُنّار و ترسایی و ترسابچه
نمونهای از متن کتاب:
در قسمتی از کتاب که شرح عنصر زمان بر اساس فلسفه اسلامی است، نویسنده شرح می دهد:
«توانایی که در یک طرفة العین * ز کاف و نون پدید آورد کونین
جهان هستی در نظر مخلوق مادّی دارای زمان و تدرّج - ساعات، شبانه روز، هفته، ماه و سال - است. اما در مقام منیع تجرّد الهی، خلقت عوالم از اوّل تا به آخر، طرفة العینی بیش نیست، لذا مرحوم نجم الدین کبری می گوید: به نام خالقی سخن آغاز می کنم که تمام عوالم هستی و دو جهان از اوّل تا به آخر را در یک چشم بر هم زدن آفرید، چنان که فرمود: "وما أَمْرُنا إلّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَر" (سوره قمر، ۵۰) فرمان ما یکی بیش نیست، آن هم چون یک چشم بر هم زدن است. "إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَیئًا أَنْ یقُولَ لَهُ کنْ فَیکونُ" (سوره یس، ۸۲) هر گاه چیزی را اراده فرماید، همین بس که به آن بگوید: "باش"، پس بی درنگ آن چیز موجود می شود.»
از آنجا كه به نظر مىرسيده علامه طباطبايى، بنا بر دلايلى، بخشى از ابيات اوايل «گلشن راز» را به اجمال گذراندهاند و نيز قسمتى از ابيات ديوان، بهخصوص ابيات پايانى را توضيح ندادهاند، جناب سعادتپرور، قسمت اول و آخر را نيز بر اساس برداشتى كه از توضيحات علامه در بيان حقايق اين رساله داشتند، استفاده نموده و شرح داده است؛ لذا براى جلوگيرى از خلط بين بيانات علامه با توضيحات ايشان، بيانات علامه، با لفظ «استاد» و توضيحات ايشان، با لفظ «تلميذ» ذكر شده است.
منابع
- کتاب راز دل: شرحی بر گلشن راز شیخ محمود شبستری، اثر: علامه سید محمدحسین طباطبایی، گردآوری: علی سعادتپرور، انتشارات احیاء کتاب.
- نرم افزار گنج سعادت، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
