تهران: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
جز
 
(۴ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
تهران پایتخت ایران از دوره [[قاجاریه]] تاکنون است. این شهر از زمان [[صفویه]] تاکنون مورد توجه قرار گرفته است و نقش ویژه‌ای در تاریخ تشیع و ایران دارد.
+
«تهران» پایتخت جمهوری اسلامی [[ایران]] از دوره [[قاجاریه]] تاکنون است و با جمعیتی بالغ بر ۱۳ میلیون نفر، پرجمعیت‌ترین شهر ایران می‌باشد. این شهر در شمال کشور و در دامنه رشته کوه البرز قرار دارد و مساحت آن ۷۳۰ کیلومتر مربع است. تهران، از زمان [[صفویه]] تاکنون مورد توجه بوده و نقش ویژه‌ای در تاریخ [[تشیع]] و ایران داشته است.
 +
[[پرونده:تهران.jpg|left|thumb|برج آزادی - تهران]]
 +
==موقعیت جغرافیایی==
 +
تهران در پهنه‌ای بین دو وادی کوه و کویر و در دامنه‌های جنوبی البرز گسترده شده و ۱۱۹۰ متر از سطح دریا فاصله دارد. این شهر از سمت جنوب به کوه‌های ری و بی‌بی‌شهربانو و دشتهای هموار شهریار و ورامین و از شمال به واسطه کوهستان محصور شده‌است.<ref> [http://www.hamshahrionline.ir/details/۲۰۰۵۲ آشنایی با تهران، همشهری آنلاین]، بازیابی: ۲۲ شهریور ۱۳۹۳ </ref>
  
== موقعیت جغرافیایی ==
+
تهران در ۵۱ درجه و ۲۴ دقیقۀ طول خاوری گرنویچ و ۳۵ درجه و ۴۱ دقیقۀ عرض شمالی واقع است. ظهر تهران (ساعت ۱۲) با ساعت ۱۱/۳۰ در شهرهای مسکو و [[بغداد]] و ۱۰/۳۰ در شهر استانبول و ۹/۳۰ در شهر برلین و ۸/۳۰ در شهرهای لندن و پاریس و ۳/۳۰ در شهر نیویورک و ۰/۳۰ در شهر سانفرانسیسکو و ۱۴ در بمبئی و ۱۶ در شهر پکن و ۱۷/۳۰ در شهر توکیو برابر است.<ref> لغت نامه دهخدا، واژه تهران، در دسترس در [http://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D۸%AA%D۹%۸۷%D۸%B۱%D۸%A۷%D۹%۸۶ واژه یاب]، بازیابی:۲۲ شهریور ۱۳۹۳ </ref>
تهران در پهنه‌ای بین دو وادی کوه و کویر و در دامنه‌های جنوبی [[البرز]] گسترده شده و 1190 متر از سطح دریا فاصله دارد. این شهر از سمت جنوب به کوه‌های ری و بی‌بی‌شهربانو و دشتهای هموار شهریار و ورامین و از شمال به واسطه کوهستان محصور شده‌است.<ref> [http://www.hamshahrionline.ir/details/20052 آشنایی با تهران، همشهری آن لاین]، بازیابی: 22 شهریور 1393 </ref>
 
  
تهران در 51 درجه و 24 دقیقه ٔ طول خاوری گرنویچ و 35 درجه و 41 دقیقه ٔ عرض شمالی واقع است . ظهر تهران (ساعت 12) با ساعت 11/30 در شهرهای مسکو و بغداد و 10/30 در شهر استانبول و9/30 در شهر برلین و 8/30 در شهرهای لندن و پاریس و 3/30 در شهر نیویورک و 0/30 در شهر سانفرانسیسکو و 14 در بمبئی و 16 در شهر پکن و 17/30 در شهر توکیو برابر است.<ref> لغت نامه دهخدا، واژه تهران، در دسترس در [http://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 واژه یاب]، بازیابی:22 شهریور 1393 </ref>
+
==نام تهران==
 +
[[یاقوت حموی]] در [[معجم البلدان]] گوید: «طهران لفظ عجمى است و عجم آن را به تاء منقوطه تلفظ نمایند، براى این که طاء در لغت عجم نیامده است».<ref> یاقوت حموى بغدادى، معجم البلدان، دار صادر، بیروت، ۱۹۹۵ م، چاپ دوم، ج‌۴، ص: ۵۲ </ref>
 +
 
 +
تا قبل از حکومت پهلوی، کتابت درست «تهران» به صورت «طهران» بوده است. اما در این زمان، فرهنگستان زبان فارسی که کار آن معادل سازی فارسی برای کلمات عربی بوده است،<ref> [http://www.khabaronline.ir/detail/۳۰۵۴۴۳/culture/۴۴۰۲ الهه خسروی‌یگانه، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ساختار، اعضا و ...، خبر آنلاین]، بازیابی: ۲۲ شهریور ۱۳۹۳ </ref> از آنجا که اصرار داشته برخی حروف را که عربی می دانسته از کلمات بر دارد، کتابت «تهران» را به صورت رسمی رایج می سازد.<ref> سید محمد حسین حسینی طهرانی، نورملکوت قرآن، ج۴، ص۱۴۳ </ref>
 +
 
 +
==تاریخچه==
 +
===از ابتدا تا صفویه===
 +
از آنجا که در منابع [[علم رجال|رجالی]] در معرفی محمد بن حماد طهرانى [[محدث]] (متوفی ۲۶۱ هجری)، ذکر «تهران» به میان آمده و نسب او را به طهران ری مورد تاکید قرار داده اند،<ref> به عنوان نمونه سمعانى، کتاب الانساب، ص ۳۷۴ و سیر اعلام‌النّبلاء، ج‌ ۱۲، ص‌ ۶۲۹ و تاریخ‌الاسلام‌، ص ۲۶۱ـ۲۸۰ </ref> معلوم می شود تهران در قرن سوم قمری وجود داشته است. اما اطلاع بیشتری از قدمت آن با همین نام در دسترس نیست.
  
==نام تهران==
+
تهران در قرن هفتم هجری محلی آباد با خانه سازی ویژه بوده است، چنانچه یاقوت حموى (متوفی ۶۲۷ هجری) در [[معجم البلدان (کتاب)|معجم البلدان]] در مورد آن می نویسد: «طهران از قُراى رى است و میان این قریه و رى دو فرسخ است. از مرد راستگویى اهل رى شنیدم که مى گفت طهران قریه بزرگى ست که بیوتات آن را زیر زمین ساخته اند و احدى را راهى براى این قریه نمى باشد، بجز این که خود اهل این قریه بخواهند او را راه دهند و بارها بر سلطان وقت یاغى شدند و سلطان جز مدارات با ایشان چاره نداشته و این آبادى منقسم به دوازده محله مى شود. اهل هر محله با محله دیگر منازعه مى نمایند و مردم این محله به محله دیگر نمى روند و باغات و بساتین زیاد دارد و همین نکته اسباب حراست اهالى و دفع دشمن از ایشان است و با وجود محروس بودن با گاو زراعت نمى کنند و زراعت ایشان دستى و به مرور است زیرا که مى ترسند بعضى از آنها گاو بعض دیگر به غارت بربایند.»<ref> [http://www.hadith.net/n۳۶۷-e۲۳۶۰-p۱۷۲.html شناخت نامه حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) و شهر ری، ج۱۴، ص ۱۷۳]، بازیابی: ۲۲ شهریور ۱۳۹۳ </ref>
[[یاقوت حموی]] در [[معجم البلدان]] گوید: طهران لفظ عجمى است و عجم آن را به تاء منقوطه تلفظ نمایند براى این كه طاء در لغت عجم نیامده است.<ref> یاقوت حموى بغدادى، معجم البلدان، دار صادر، بیروت، 1995 م، چاپ دوم، ج‌4، ص: 52 </ref>
 
تا قبل از پهلوی کتابت درست تهران به صورت طهران بوده است. اما در این زمان فرهنگستان زبان فارسی که کار آن معادل سازی فارسی برای کلمات عربی بوده است<ref> [http://www.khabaronline.ir/detail/305443/culture/4402 الهه خسروی‌یگانه، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ساختار، اعضا و ...، خبر آن لاین]، بازیابی: 22 شهریور 1393 </ref> از آنجا که اصرار داشته برخی حروف را که عربی می دانسته از کلمات بر دارد کتابت تهران را به صورت رسمی رایج می سازد. <ref> سید محمد حسین حسینی طهرانی، نورملكوت قرآن، ج4، ص143 </ref>
 
  
==تاریخچه تهران==
+
===در دوران صفویه===
===تاریخ تهران از ابتدا تا صفویه===
+
تهران تا زمان شاه طهماسب [[صفویه|صفوی]] دیوار نداشته است و اولین برج و باروی دور تهران به فرمان شاه طهماسب صفوی به سال ۹۶۴ ق. ایجاد شد. بنا به گفته نویسنده مرآت البلدان این بارو شش هزار گام طول آن بود و به عدد سوره های مبارکه [[قرآن]] یعنی صد و چهارده برج برای بارو قرار دادند. البته باید درنظر داشت تهران پانصد سال پیش دهی بزرگ بیش نبوده است. این برج و باروی اولیه چهار دروازه بیشتر نداشت، دروازه [[حضرت عبدالعظیم حسنی علیه السلام|حضرت عبدالعظیم]] به سوی ری، دروازه دولاب، دروازه شمیران و دروازه قزوین. البته محدوده آن زمان تهران نیز با توجه به کوچکی ابعادش چنین بود: حد شمالی خیابان امیرکبیر، میدان سپه و خیابان سپه، حد شرقی خیابان ری، حد جنوبی خیابان مولوی و حد غربی خیابان وحدت اسلامی (شاهپور).<ref> [http://www.iichs.org/magazine/sub.asp?id=۹۸&theme=Green&magNumber=۳&magID=۷&magIMG= جلال فرهمند، دروازه‌های دارالخلافه طهران، ماهنامه الکترونیکی بهارستان]، بازیابی: ۲۲ شهریور ۱۳۹۳ </ref>
از آنجا که در منابع رجالی در معرفی [[محمد بن حماد طهرانى]] محدث متوفی ۲۶۱ هجری قمری ذکر تهران به میان آمده و نسب او را به طهران ری مورد تاکید قرار داده اند <ref> به عنوان نمونه سمعانى در كتاب الانساب صفحه ۳۷۴ نقل از شناخت نامه حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) و شهر ری، ج14، ص 166 <p>
 
</p>
 
  
و سیر اعلام‌النّبلاء (ج‌ 12، ص‌ 629) و تاریخ‌الاسلام‌ (حوادث‌ و وفیات‌ 261ـ280، ص‌ 443)، ابن‌حَجر عَسقَلانی‌، ج‌ 9، ص‌ 104ـ 105 نقل از دائره المعارف بزرگ اسلامی، مدخل تهران </ref> معلوم می شود تهران در قرن سوم وجود داشته است . اما اطلاع بیشتری از قدمت آن با همین نام در دسترس نیست.
+
شاه‌ طهماسب‌ اول‌، قصبه‌ تهران‌ را که‌ معبری‌ بین‌ مازندران‌ و آذربایجان‌ و [[خراسان|خراسان‌]] بود، تقویت‌ نمود تا همچون‌ قلعه‌ای‌ محکم‌ آماده‌ مقابله‌ با هجوم‌ عثمانیها و ازبکان‌ شود. همچنین وضع‌ مساعد طبیعی‌، مجاورت‌ با شهر باستانی‌ ری‌ و مرقد امامزاده‌ حمزه‌ (که‌ صفویان‌ طبق‌ شجره‌نامه‌ای‌ نسب‌ خود را به‌ او می‌رساندند) و مرقد حضرت‌ عبدالعظیم‌، در توجه‌ به‌ این‌ ناحیه‌ مؤثر بود. کارکرد دفاعی‌ با ساخت‌ برج‌ و بارو، و احداث‌ بازار از نخستین‌ اقداماتی‌ بود که‌ به‌ تهران‌ رونق‌ و اعتبار داد.<ref>  دانشنامه جهان اسلام، مدخل تهران </ref>
  
تهران در [[قرن هفتم]] محلی آباد با خانه سازی ویژه بوده است چنانچه یاقوت حموى متوفی به سال 627 هجری قمری در معجم البلدان در مورد آن می نویسد:
+
پس از شاه طهماسب، شاه‌ عباس‌ اول‌ صفوی‌ (حک: ۹۹۶ـ ۱۰۳۸) در محل‌ فعلی‌ ارگ‌ در داخل‌ حصار شاه‌ طهماسبی‌، چهارباغ‌ و چنارستانی‌، معروف‌ به‌ چنار عباسی‌، احداث‌ کرد که‌ بعدها دیواربلندی‌ دور آن‌ کشیدند و عمارات‌ سلطنتی‌ و مقر حکومت‌ را در آن‌ ساختند و نامش‌ را ارگ‌ نهادند.<ref> دانشنامه جهان اسلام، مدخل تهران </ref>
  
:«طهران از قراى [[رى]] است و میان این قریه و رى دو فرسخ است از مرد راستگویى از مردان رى شنیدم كه مى گفت طهران قریه بزرگى ست كه بیوتات آن را زیرزمین ساخته اند و احدى را راهى براى این قریه نه مى باشد بجز این كه خود اهل این قریه بخواهند او را راه دهند و بارها بر سلطان وقت یاغى شدند و سلطان جز مدارات با ایشان چاره نداشته و این آبادى منقسم به دوازده محله مى شود اهل هر محله با محله دیگر منازعه مى نمایند و مردم این محله به محله دیگر نمى روند و باغات و بساتین زیاد دارد و همین نكته اسباب حراست اهالى و دفع دشمن از ایشان است و با وجود محروس بودند با گاو زراعت نمى كنند و زراعت ایشان دستى و به مرور است زیرا كه مى ترسند بعضى از آنها گاو بعض دیگر به غارت بربایند.» <ref> [http://www.hadith.net/n367-e2360-p172.html شناخت نامه حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) و شهر ری، ج14، ص 173]، بازیابی: 22 شهریور 1393 </ref>
+
در دوره‌ آخرین‌ پادشاهان‌ صفوی‌، گاهی‌ تهران‌ مقر موقتی‌ دربار بود، به‌ طوری‌ که‌ شاه‌ سلیمان‌ اول‌ صفوی‌ (حک: ۱۰۷۸ـ ۱۱۰۵) در آنجا قصری‌ ساخت‌. در [[ماه جمادی الثانی|جمادی‌الآخر]] ۱۱۱۹ ق. که‌ شاه‌ سلطان‌ حسین‌ صفوی‌ (حک: ۱۱۰۵ـ ۱۱۳۵) قصد زیارت‌ [[مشهد]] کرد، زمستان‌ را در شهر طهران‌ گذراند و در آنجا به‌ میرمحمدباقر خاتون‌آبادی‌، مدرّس‌ مدرسه‌ چهارباغ‌ [[اصفهان‌]]، خلعت‌ داد. اینگونه‌ اقامتها در تهران‌ نشانه‌ توجه‌ به‌ این‌ شهر و اهمیتش‌ در آن‌ دوره‌ بوده‌ است‌.<ref> دانشنامه جهان اسلام، مدخل تهران </ref>
  
===تهران در دوران صفویه===
+
===در دوران افشاریه و زندیه===
تهران تا زمان [[شاه طهماسب صفوی]] دیوار نداشته است و اولین برج و باروی دور تهران به فرمان شاه طهماسب صفوی به سال 964ق ایجاد شد. بنابه گفته نویسنده مرآت البلدان این بارو شش هزار گام طول آن بود و به عدد سوره مباركة قرآن یعنی صد و چهارده برج برای بارو قرار دادند. البته باید درنظر داشت تهران پانصد سال پیش دهی بزرگ بیش نبوده است. این برج و باروی اولیه چهار دروازه بیشتر نداشت: دروازه [[حضرت عبدالعظیم]] به سوی ری، دروازه دولاب، دروازه شمیران و دروازه [[قزوین]]. البته محدوده آن زمان تهران نیز با توجه به كوچكی ابعادش چنین بود: حد شمالی خیابان امیركبیر، میدان سپه و خیابان سپه، حد شرقی خیابان ری، حد جنوبی خیابان مولوی و حد غربی خیابان وحدت اسلامی (شاهپور).<ref> [http://www.iichs.org/magazine/sub.asp?id=98&theme=Green&magNumber=3&magID=7&magIMG= جلال فرهمند، دروازه‌های دارالخلافه طهران، ماهنامه الکترونیکی بهارستان]، بازیابی: 22 شهریور 1393 </ref>
+
تهران‌، پس‌ از پایان‌ غائله‌ [[افغانستان|افغان‌]] و آغاز سلطنت‌ نادرشاه‌ افشار (۱۱۴۸)، اهمیت‌ نظامی‌ یافت‌. توجه‌ نادرشاه‌ به‌ شهر به‌ گونه‌ای‌ بود که‌ در ۱۱۵۲ ق. به‌ فرزند خود، رضاقلی‌میرزا، فرمان‌ حکومت‌ تهران‌ را داد.<ref> دانشنامه جهان اسلام، مدخل تهران </ref>
  
شاه‌ طهماسب‌ اول‌ قصبه‌ تهران‌ را، كه‌ معبری‌ بین‌ [[مازندران‌]] و [[آذربایجان‌]] و [[خراسان‌]] بود، تقویت‌ نمود تا همچون‌ قلعه‌ای‌ محكم‌ آماده‌ مقابله‌ با هجوم‌ [[عثمانیها]] و [[ازبكان‌]] شود. همچنین وضع‌ مساعد طبیعی‌، مجاورت‌ با شهر باستانی‌ ری‌ و مرقد امامزاده‌ حمزه‌ (كه‌ صفویان‌ طبق‌ شجره‌نامه‌ای‌ نسب‌ خود را به‌ او می‌رساندند) و مرقد حضرت‌ عبدالعظیم‌، در توجه‌ به‌ این‌ ناحیه‌ مؤثر بود. كاركرد دفاعی‌ با ساخت‌ برج‌ و بارو، و احداث‌ بازار از نخستین‌ اقداماتی‌ بود كه‌ به‌ تهران‌ رونق‌ و اعتبار داد.<ref>  دائره المعارف بزرگ اسلامی، بازیابی: 22 شهریور 1393 </ref>
+
با انقراض خاندان [[افشاریه]]، تهران به دست سلسله [[قاجاریه]] که رقیب کریمخان زند بودند افتاد. در جنگی که بین خاندان قاجار و خاندان زند (محمد حسن خان) برپا شد، خان قاجار شکست خورده و کریم خان چون تهران را جایی مناسب برای خود یافته بود به تهران عزیمت کرد و دستور بنای عمارت ایوانی و حرمخانه را داد و گویی قصد داشت تهران را پایتخت قرار دهد. ولی با کشته شدن محمد حسن خان قاجار و اسارت پسرش آغا محمدخان، آسایش خیال پیدا کرده و راهی [[شیراز]] شد.
  
پس از شاه طهماسب، [[شاه‌ عباس‌]] اول‌ صفوی‌ (حك : 996ـ 1038) در محل‌ فعلی‌ ارگ‌ در داخل‌ حصار شاه‌ طهماسبی‌، چهارباغ‌ و چنارستانی‌، معروف‌ به‌ چنار عباسی‌، احداث‌ كرد كه‌ بعدها دیواربلندی‌ دور آن‌ كشیدند و عمارات‌ سلطنتی‌ و مقر حكومت‌ را در آن‌ ساختند و نامش‌ را ارگ‌ نهادند<ref> دائره المعارف بزرگ اسلامی </ref>
+
===دوران قاجاریه===
 +
بعد از فوت کریم خان زند، آقا محمد خان قاجار فرزند محمد حسن خان در سال ۱۱۹۳ ه.ق به همراه ۱۴ تن از بستگان خود، از شیراز فرار کرد. نخست خود را به [[حضرت عبدالعظیم حسنی علیه السلام|شاه عبدالعظیم]] رسانید و قول داد که در میان اهل و قبیله خود باز مى‌گردد. لیکن در خفا عدّه‌اى سوار به دور خود جمع کرد و بعد از چندین جنگ، غفور خان حاکم شهر را مغلوب نمود و تهران را به تصرف خود درآورد. آقا محمد خان قاجار در سال ۱۲۱۰ ه.ق تهران را پایتخت خود قرار داد و تهران را دارالخلافه نامید تا روزى خود حاکم مسلمین گردد. او در ارگ تهران فقط به ساختن تخت مرمر اکتفا کرد و گویند که سنگ‌هاى مرمر ستون‌ها و آینه‌هاى آن را نیز از تالار سلام کریم‌خانى کنده و در اینجا به کار گذاشته‌اند. در زمان فتحعلى شاه که مدت ۳۷ سال بر کشور [[ایران]] حکومت کرد، تهران رو به آبادانى گذاشت و در پى آن به وسعت و جمعیت تهران افزوده شد.<ref> [http://af.samta.ir/atlas/index.php?title=%D۹%BE%DB%۸C%D۸%B۴%DB%۸C%D۹%۸۶%D۹%۸۷_%D۸%AA%D۸%A۷%D۸%B۱%DB%۸C%D۸%AE%DB%۸C_%D۸%A۷%D۸%B۳%D۸%AA%D۸%A۷%D۹%۸۶_%D۸%AA%D۹%۸۷%D۸%B۱%D۸%A۷%D۹%۸۶ پیشینه تاریخی استان تهران، ویکی اطلس فرهنگی ایران]، بازیابی: ۲۲ شهریور ۱۳۹۳ </ref>
  
در دوره‌ آخرین‌ پادشاهان‌ صفوی‌، گاهی‌ تهران‌ مقر موقتی‌ دربار بود، به‌ طوری‌ كه‌ [[شاه‌ سلیمان‌ اول‌ صفوی‌]] (حك : 1077 یا 1078ـ 1105) در آنجا قصری‌ ساخت‌. در جمادی‌الا´خره‌ 1119 كه‌ شاه‌ سلطان‌ حسین‌ صفوی‌ (حك :1105ـ 1135) قصد زیارت‌ مشهد كرد، زمستان‌ را در شهر طهران‌ گذراند و در آنجا به‌ میرمحمدباقر خاتون‌آبادی‌، مدرّس‌ مدرسه‌ چهارباغ‌ اصفهان‌، خلعت‌ داد. اینگونه‌ اقامتها در تهران‌ نشانه‌ توجه‌ به‌ این‌ شهر و اهمیتش‌ در آن‌ دوره‌ بوده‌ است‌.<ref> دائره المعارف بزرگ اسلامی </ref>
+
هم‌زمان‌ با تکمیل‌ کار کاخها و احداث‌ کاخهای‌ جدید در زمان‌ فتحعلی‌ شاه‌، بناهایی‌ نیز با کارکرد دینی‌ احداث‌ می‌شد، که‌ از آن‌ جمله‌ است‌: [[مسجد]] شاه‌ یا مسجد سلطانی‌ (مسجد امام‌ کنونی‌ در خیابان‌ پانزده‌ خرداد، جنب‌ بازار تهران‌)، مسجد و مدرسه‌ فخریه‌ یا مروی‌ که حاج‌ محمدحسین‌خان‌ مروی‌، ملقب‌ به‌ فخرالدوله‌، به‌ همراه‌ املاک‌ و قنوات‌ و مستغلات‌ آن‌ وقف‌ نمود و مسجد سیدعزیزاللّه‌ واقع‌ در محله‌ بازار قدیم‌ نزدیک‌ چارسوق‌ کوچک‌ که‌ کاشی‌کاریهای‌ زیبایی‌ دارد.<ref> دانشنامه جهان اسلام، مدخل تهران </ref>
  
===تهران در دوران افشاریه و زندیه===
+
در آن زمان (سال ۱۲۲۲هجری قمری) طبق گفته ژنرال گاردان فرانسوی، تهران حدود ۵۰۰۰۰ نفر جمعیت داشت.  
تهران‌، پس‌از پایان‌غائله‌ افغان‌ و آغاز سلطنت‌ [[نادرشاه‌]](1148)، اهمیت‌ نظامی‌ یافت‌. توجه‌ نادرشاه‌ به‌ شهر به‌ گونه‌ای‌ بود كه‌ در 1152 به‌ فرزند خود، رضاقلی‌میرزا، فرمان‌ حكومت‌ تهران‌ را داد <ref> دائره المعارف بزرگ اسلامی </ref>
 
  
با انقراض خاندان افشاریه تهران به دست سلسله قاجاریه كه رقیب [[کریمخان زند]] بودند افتاد.در جنگی كه بین خاندان قاجار و خاندان زند(محمد حسن خان ) برپا شد خان قاجار شكست خورده و كریم خان چون تهران را جایی مناسب برای خود یافته بود به تهران عزیمت كرد و دستور بنای عمارت ایوانی و حرمخانه را داد و كویی قصد اشت تهران را بایتخت قرار دهد. ولی با كشته شدن محمد حسن خان قاجار و اسارت پسرش آغا محمدخان آسایش خیال پیدا كرده و راهی شیراز شد.
+
در زمان به سلطنت رسیدن محمد شاه قاجار رونق و رشد تهران ادامه یافت. باغ داودیه، مسجد جمعه و بازار بین الحرمین در زمان سلطنت وی احداث شد. در همین دوره به دستور میرزاآقاسی دو محله به نامهای عباس آباد و محمدیه به محله های تهران اضافه شد. علاوه بر این، مهاجرت اهالی قفقاز که به علت جنگ روس و ایران صورت گرفت هم در رونق و رشد تهران موثر بوده است، چرا که اکثرا در تهران سکونت گزیدند.  
  
===تهران از قاجاریه تا دوران معاصر===
+
در اوایل سلطنت ناصرالدین شاه قاجار به همت [[امیر کبیر|میرزا تقی خان امیرکبیر]]، بناهای زیادی احداث شد. از جمله آنها می توان از مدرسه دارالفنون، بازار امیر، بازار کفاشها و سرای امیر نام برد. جمعیت تهران نیز در این زمان بسیار زیاد شده و به ۱۵۰ هزار نفر رسیده بود. لذا میرزا یوسف مستوفی الممالک (صدر اعظم) و میرزا عیسی (وزیر) مامور شدند تا محدوده جدید شهر را تعیین کنند و از آنجایی که این مهم نیازمند نقشه بود، در سال ۱۲۷۵ قمری گروهی به سرپرستی علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه و با همکاری موسیو کرشیش سرتیب و معلم توپخانه و دستیاری چند نفر از شاگردان مدرسه دارالفنون، برای اولین بار از تهران نقشه برداری کردند و در سال ۱۲۸۴ هجری با همکاری مهندس بوهلر فرانسوی و جمعی از مهندسان و معماران، نقشه جدیدی از تهران تهیه کرده و اراضی وسیعی را داخل محدوده شهر وارد کردند و شهر را با خندقها و باروهای جدید (به شکل هشت ضلعی) محدود ساختند. ارتباط شهر نیز با خارج از طریق ۱۲ دروازه به نامهای: شمیران، دولت، یوسف آباد، دوشان تبه، دولاب، خراسان، باغشاه، قزوین، گمرک، حضرت عبدالعظیم، غار و خانی آباد امکان پذیر بود.<ref> [http://aftabnews.ir/fa/news/۱۲۸۴۲/%%AA%%%%%DB%۸C%%AE%DA%۸۶%%۸۷-%%AA%%۸۷%%%%%%۸۶ آفتاب نیوز]، بازیابی: ۲۲ شهریور ۱۳۹۳ </ref>
بعد از فوت كریم خان زند، [[آقا محمد خان قاجار]] فرزند محمد حسن خان در سال 1193 ه .ق به همراه 14 تن از بستگان خود، از شیراز فرار كرد. نخست خود را به شاه عبدالعظیم رسانید و قول داد كه در میان اهل و قبیله خود باز مى‌گردد. لیكن در خفا عدّه‌اى سوار به دور خود جمع كرد و بعد از چندین جنگ، غفور خان حاكم شهر را مغلوب نمود و تهران را به تصرف خود درآورد. آقا محمد خان قاجار در سال 1210 ه .ق تهران را پایتخت خود قرار داد و تهران را دارالخلافه نامید تا روزى خود [[خلیفه]] مسلمین گردد. او در ارگ تهران فقط به ساختن تخت مرمر اكتفا كرد و گویند كه سنگ‌هاى مرمر ستون‌ها و آینه‌هاى آن را نیز از تالار سلام كریم‌خانى كنده و در اینجا به كار گذاشته‌اند. در زمان فتحعلى شاه كه مدت 37 سال بر كشور ایران حكومت كرد، تهران رو به آبادانى گذاشت و در پى آن به وسعت و جمعیت تهران افزوده شد. <ref> [http://af.samta.ir/atlas/index.php?title=%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DB%8C%D9%86%D9%87_%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 پیشینه تاریخی استان تهران، ویکی اطلس فرهنگی ایران]، بازیابی: 22 شهریور 1393 </ref>
 
  
تاریخ‌ تهران‌ و وضع‌ سیاسی‌ آن‌ را در چارچوب‌ جهان‌بینی‌ تشیع‌ و فعالیت‌ علمای‌ [[شیعه‌]] دوره‌ قاجار، به‌ سه‌ دوره‌ می‌توان‌ تقسیم‌ كرد: دوره‌ شروع‌ ورود علما در سیاست‌، دوره‌ كوشش‌ متجددان‌ برای‌ آوردن‌ تمدن‌ جدید اروپا به‌ ایران‌، و دوره‌ مبارزه‌ علمای‌ تجددطلب‌ برای‌ تغییر حكومت‌ سلطنتی‌ و برقراری‌ نظام‌ مشروطه‌ و قبول‌ برخی‌ رسوم‌ تمدن‌ غرب‌. در آغاز دوره‌ قاجار، مقارن‌ ظهور فقیه‌ اصولی‌ بزرگ‌ شیعه‌، آقامحمدباقر بهبهانی‌ مشهور به‌ [[وحید بهبهانی‌]] (متوفی‌ 1205) در [[عتبات‌ عالیات‌]]، زمینه‌ برای‌ فعالیت‌ علمای‌ اصولی‌ در ایران‌ مهیا شد. بهبهانی‌ در نیمه‌ دوم‌ قرن‌ دوازدهم‌، پس‌ از مواجهه‌ جدّی‌ با مسلك‌ اخباری‌، كه‌ حدود دو قرن‌ بر حوزه‌های‌ علمی‌ و جوامع‌ شیعی‌ سیطره‌ داشت‌، و فائق‌ آمدن‌ بر فقهای‌ مبرِّز این‌ جریان‌ در كربلا، اخباریگری‌ را از رونق‌ انداخت‌ و نظریه‌ اجتهاد را احیا كرد. تأكید او در آثارش‌ بر اثبات‌ درستی‌ عمل‌ اجتهاد و حجیت‌ فتوای‌ مجتهد و به‌ تبع‌ آن‌ شكل‌گیری‌ نظام‌ مجتهد ـ مقلد بود ( رجوع كنید به بهبهانی‌ * ، آقامحمدباقر). مشخصه‌ دوره‌ شروع‌ ورود علما در سیاست‌، یعنی‌ از آغاز سلطنت‌ آقامحمدخان‌ تا مرگ‌ محمدشاه‌ قاجار (1264)، تكمیل‌ و توسعه‌ مبانی‌ نظریه‌ اجتهاد نزد شیعه‌ دوازده‌ امامی‌، ظهور مراجع‌ تقلید و افزایش‌ نفوذ علمای‌ دین‌ و حضور آنان‌ در امور سیاسی‌ و دولتی‌ بود. فقهای‌ بزرگی‌ مانند شیخ‌ جعفر نجفی‌ معروف‌ به‌ [[كاشف‌الغطاء]] (متوفی‌ 1228) در عراق‌، میرزاابوالقاسم‌بن‌ ملامحمد حسن‌ گیلانی‌ (جیلانی‌) معروف‌ به‌ [[میرزای‌ قمی‌]] (متوفی‌ 1231) در قم‌، و [[ملااحمد نراقی‌]] (متوفی‌ 1244) در [[كاشان‌]]، هر سه‌ از شاگردان‌ بهبهانی‌، قائل‌ به‌ تسری‌ وظایف‌ سیاسی‌ و دینی‌ امام‌ دوازدهم‌ عجل‌اللّه‌ تعالی‌ فرجه‌الشریف‌ به‌ فقیه‌ جامع‌الشرایط‌، در عصر غیبت‌، بودند و عقیده‌ داشتند فقیه‌ از جانب‌ آن‌ حضرت‌، به‌نصب‌ عام‌، منصوب‌ می‌شود و او اداره‌ امور سیاسی‌ را به‌ پادشاه‌ عادل‌ تفویض‌ می‌كند تا عهده‌دار امور سیاسی‌ و سلطنت‌ شود. بنابراین‌ فقیه‌ خود منصوب‌ عام‌ از جانب‌ امام‌ معصوم‌ و مشروع‌ است‌ و سلطان‌ نیز فقط‌ در صورتی‌ كه‌ از جانب‌ ولی‌فقیه‌ منصوب‌ شود مشروعیت‌ پیدا می‌كند. این‌ اندیشه‌ بنیادین‌ فقهی‌ به‌ صورت‌ قوه‌ نامیه‌ حوزه‌های‌ دینی‌ و مبنای‌ معرفتی‌ و منشأ آثار فرهنگی‌ معنوی‌ و مادّی‌ دوره‌ قاجار در آمد و در دوره‌ مشروطیت‌ تحولاتی‌ یافت‌. نكته‌ در خور توجه‌ آن‌ است‌ كه‌ بنا بر نظام‌ مجتهد ـ مقلد، «شاه‌ نیز مقلد محسوب‌ می‌شد و به‌ لحاظ‌ نظری‌ ناگزیر بود دولت‌ را به‌ بازوی‌ اجرایی‌ اقتدار علما تبدیل‌ كند». وجود این‌ شرایط‌، جهان‌بینی‌ تشیع‌ دوازده‌امامی‌ را روشنتر، پرتوانتر، گسترده‌تر و ژرفتر كرد، به‌ طوری‌ كه‌ تمام‌ جامعه‌ را در بر گرفت‌. وقف‌، به‌عنوان‌ جلوه‌ای‌ تمام‌ عیار از جهان‌بینی‌ تشیع‌ دوازده‌امامی‌، پیامدهایی‌ داشت‌ كه‌ به‌ طور همه‌ جانبه‌ در جامعه‌ و فضای‌ آن‌ زمان‌ تهران‌ پدیدار گردید. <ref> دائره المعارف بزرگ اسلامی </ref>
+
'''فعالیت‌ سیاسی علما در دوره قاجار:'''
  
هم‌زمان‌ با تكمیل‌ كار كاخها و احداث‌ كاخهای‌ جدید در زمان‌ [[فتحعلی‌ شاه‌]]، بناهایی‌ نیز با كاركرد دینی‌ احداث‌ می‌شد، كه‌ از آن‌ جمله‌است‌ مسجدشاه‌ یا مسجد سلطانی‌ (مسجد امام‌ كنونی‌ در خیابان‌ پانزده‌ خرداد، جنب‌ بازار تهران‌)، مسجد ـ [[مدرسه‌ فخریه‌]] یا مروی‌ که حاج‌ محمدحسین‌خان‌ مروی‌، ملقب‌ به‌ فخرالدوله‌، به‌ همراه‌ املاك‌ و قنوات‌ و مستغلات‌ آن‌ وقف‌ نمود و مسجد سیدعزیزاللّه‌ واقع‌ در محله‌ بازار قدیم‌ نزدیك‌ چارسوق‌ كوچك‌ كه‌ كاشی‌كاریهای‌ زیبایی‌ دارد.<ref> دائره المعارف بزرگ اسلامی </ref> در آن زمان طبق گفته ژنرال گاردان فرانسوی تهران حدود 50000 نفر جمعیت داشت (سال 1222هجری قمری )
+
تاریخ‌ تهران‌ و وضع‌ سیاسی‌ آن‌ را در چارچوب‌ جهان‌بینی‌ [[شیعه|تشیع‌]] و فعالیت‌ علمای‌ شیعه‌ دوره‌ قاجار، به‌ سه‌ دوره‌ می‌توان‌ تقسیم‌ کرد:
  
در زمان به سلطنت رسیدن محمد شاه قاجار رونق و رشد تهران ادامه یافت. باغ داودیه ، مسجد جمعه وبازار بین الحرمین در زمان سلطنت وی احداث شد. در همین دوره به دستور میرزاآقاسی دو محله به نامهای عباس آباد و محمدیه به محله های تهران اضافه شد. علاوه بر این مهاجرت اهالی قفقاز كه به علت جنك روس و ایران صورت كرفت هم در رونق و رشد تهران موثر بوده است، چرا كه اكثرا در تهران سكونت گزیدند.
+
الف. دوره‌ شروع‌ ورود علما در سیاست‌، ب. دوره‌ کوشش‌ متجددان‌ برای‌ آوردن‌ تمدن‌ جدید اروپا به‌ ایران‌، ج. و دوره‌ مبارزه‌ علمای‌ تجددطلب‌ برای‌ تغییر حکومت‌ سلطنتی‌ و برقراری‌ نظام‌ [[مشروطیت|مشروطه‌]] و قبول‌ برخی‌ رسوم‌ تمدن‌ غرب‌.  
در اوایل سلطنت ناصرالدین شاه قاجار به همت میرزا تقی خان امیركبیر بناهای زیادی احداث شد. از جمله آنها می توان از مدرسه دارالفنون ، بازار امیر، بازار كفاشها و سرای امیر نام برد. جمعیت تهران نیزدر این زمان بسیار زیاد شده و به 150هزار نفر رسیده بود. لذا میرزا یوسف مستوفی الممالك (صدر اعظم) و میرزا عیسی (وزیر) مامور شدند تا محدوده جدید شهر را تعیین كنند و از انجایی كه این مهم نیازمند نقشه بود در سال 1275هجری قمری كروهی به سربرستی علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه و با همكاری موسیوكرشیش سرتیب و معلم توپخانه و دستیاری چند نفر از شاگردان مدرسه [[دارالفنون]] برای اولین بار از تهران نقشه برداری كردند و در سال 1284 هجری قمری با همكاری مهندس بوهلر فرانسوی و جمعی از مهندسان و معماران نقشه جدیدی از تهران تهیه كرده و اراضی وسیعی را داخل محدوده شهر وارد كردند و شهر را باخندقها و باروهای جدید (به شكل هشت ضلعی) محدود ساختند. ارتباط شهر نیز با خارج از طریق 12 دروازه به نامهای : شمیران ، دولت ، یوسف آباد، دوشان تبه ، دولاب ،خراسان ، باغشاه ، قزوین ، كمرك ، حضرت عبدالعظیم ، غار و خانی آباد امكان پذیر بود.<ref> [http://aftabnews.ir/fa/news/12842/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 آفتاب نیوز]، بازیابی: 22 شهریور 1393 </ref>
 
  
====تهران از 1300 هجری قمری تا کنون:====
+
در آغاز دوره‌ قاجار، مقارن‌ ظهور فقیه‌ بزرگ‌ [[شیعه‌]]، آیت الله [[وحید بهبهانی|وحید بهبهانی‌]] (متوفی‌ ۱۲۰۵) در [[عتبات عالیات|عتبات‌ عالیات‌]]، زمینه‌ برای‌ فعالیت‌ علمای‌ اصولی‌ در ایران‌ مهیا شد. بهبهانی‌ در نیمه‌ دوم‌ قرن‌ دوازدهم‌، پس‌ از مواجهه‌ جدّی‌ با مسلک‌ [[اخباریان|اخباری‌]] - که‌ حدود دو قرن‌ بر حوزه‌های‌ علمی‌ و جوامع‌ شیعی‌ سیطره‌ داشت‌ - و فائق‌ آمدن‌ بر فقهای‌ مبرِّز این‌ جریان‌ در [[کربلا]]، اخباریگری‌ را از رونق‌ انداخت‌ و نظریه‌ [[اجتهاد]] را احیا کرد. تأکید او در آثارش‌ بر اثبات‌ درستی‌ عمل‌ اجتهاد و حجیت‌ [[فتوا|فتوای‌]] مجتهد و به‌ تبع‌ آن‌ شکل‌گیری‌ نظام‌ مجتهد ـ [[تقلید|مقلد]] بود.
  
در سال 1305 هجری قمری مهندس عبدالغفار نجم الملك معلم ریاضیات مدرسه دارالفنون با كمك عده ای از معلمان دیگر و بیست نفر از شاگردان مدرسه مزبور از تهران جدید به مقیاس 2000:1 نقشه برداری كردند . بر اساس همین عملیات محیط شهر را 19200 متر محاسبه كردند و جمعیت تهران راهم 250 هزار نفر سرشماری كردند. این هییت برای تهیه نقشه حدود 4 سال وقت صرف كردند و بالاخره در سال 1309 هجری قمری نقشه تهران جدید به بای جاب رسید كه در مقایسه با نقشه موسیو كرشیش از دقت بالایی برخوردار بود. از دیكر بناهای مهم دوره سلطنت ناصرالدین شاه می توان باغ كلستان ، باغ و قصر سلطنت آباد، مدرسه و مسجد شهید مطهری (سبهسالار) ، باغ فردوس ، میدان امین السلطان ، شمس العماره و... را نام برد.
+
مشخصه‌ دوره‌ شروع‌ ورود علما در سیاست‌، یعنی‌ از آغاز سلطنت‌ آقامحمدخان‌ تا مرگ‌ محمدشاه‌ قاجار (۱۲۶۴)، تکمیل‌ و توسعه‌ مبانی‌ نظریه‌ اجتهاد نزد شیعه‌ دوازده‌ امامی‌، ظهور مراجع‌ تقلید و افزایش‌ نفوذ علمای‌ [[دین|دین‌]] و حضور آنان‌ در امور سیاسی‌ و دولتی‌ بود. فقهای‌ بزرگی‌ مانند [[شیخ جعفر کاشف الغطاء|شیخ‌ جعفر کاشف‌الغطاء]] (متوفی‌ ۱۲۲۸) در [[عراق‌]]، [[میرزای قمی|میرزای‌ قمی‌]] (متوفی‌ ۱۲۳۱) در [[قم‌]]، و [[ملا احمد نراقی|ملا احمد نراقی‌]] (متوفی‌ ۱۲۴۴) در کاشان‌، هر سه‌ از شاگردان‌ وحید بهبهانی‌، قائل‌ به‌ تسری‌ وظایف‌ سیاسی‌ و دینی‌ [[امام زمان عجل الله فرجه الشریف|امام‌ زمان]] عجل‌اللّه‌ تعالی‌ فرجه‌الشریف‌ به‌ [[فقیه|فقیه‌]] جامع‌الشرایط‌ در عصر [[غیبت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه)|غیبت‌]] بودند و عقیده‌ داشتند فقیه‌ از جانب‌ آن‌ حضرت‌، به‌نصب‌ عام‌ منصوب‌ می‌شود و او اداره‌ امور سیاسی‌ را به‌ پادشاه‌ عادل‌ تفویض‌ می‌کند، تا عهده‌دار امور سیاسی‌ و سلطنت‌ شود. بنابراین‌ فقیه‌ خود منصوب‌ عام‌ از جانب‌ امام‌ [[معصوم|معصوم‌]] و مشروع‌ است‌ و سلطان‌ نیز فقط‌ در صورتی‌ که‌ از جانب‌ ولی‌فقیه‌ منصوب‌ شود مشروعیت‌ پیدا می‌کند. این‌ اندیشه‌ بنیادین‌ فقهی‌ به‌ صورت‌ قوه‌ نامیه‌ حوزه‌های‌ دینی‌ و مبنای‌ معرفتی‌ و منشأ آثار فرهنگی‌ معنوی‌ و مادّی‌ دوره‌ قاجار در آمد و در دوره‌ [[مشروطیت|مشروطیت‌]] تحولاتی‌ یافت‌.  
در این دوره جند محله نیز با نامهای سنكلج ، خانی آباد، قنات آباد، باچنار، كود زنبوركخانه و بازار بزرك به محله های تهران اضافه شد. اینها مربوط به تحولاتی بود كه تا قبل از سال 1300هجری شمسی بوقوع بیوست ولی تحول اساسی و نوین سازی تهران از سال 1300 هجری شمسی به بعد انجام شد.  
 
  
تحولات بعد از 1300هجری شمسی را میتوان به 4 دوره تقسیم نمود:
+
نکته‌ در خور توجه‌ آن‌ است‌ که‌ بنا بر نظام‌ مجتهد ـ مقلد، «شاه‌ نیز مقلد محسوب‌ می‌شد و به‌ لحاظ‌ نظری‌ ناگزیر بود دولت‌ را به‌ بازوی‌ اجرایی‌ اقتدار علما تبدیل‌ کند». وجود این‌ شرایط‌، [[جهان بینی|جهان‌بینی‌]] تشیع‌ دوازده‌امامی‌ را روشنتر، پرتوانتر، گسترده‌تر و ژرفتر کرد، به‌ طوری‌ که‌ تمام‌ جامعه‌ را در بر گرفت‌. [[وقف|وقف‌]]، به‌عنوان‌ جلوه‌ای‌ تمام‌ عیار از جهان‌بینی‌ تشیع‌ دوازده‌امامی‌، پیامدهایی‌ داشت‌ که‌ به‌ طور همه‌ جانبه‌ در جامعه‌ و فضای‌ آن‌ زمان‌ تهران‌ پدیدار گردید.<ref> دانشنامه جهان اسلام، مدخل تهران </ref>
 
  
'''دوره اول (سالهای 1300 تا 1320):''' تقریبا تمامی خندقها و دروازه ها از میان رفت و كوچه ها و معابر قدیمی اصلاح شد و چهره شهر شكل منظم هندسی به خود گرفت. جمعیت تهران هم در این سده افزایش چشمگیری بیدا كرد به نحوی كه طی دو سرشماری در سالهای 1310و1319 هجری شمسی از 300 هزار نفر(سرشماری اول) به540 هزار نفر(سرشماری دوم ) رسید. از ساختمانها و تاسیسات مهم این دوره می توان بانك ملی ایران ،وزارت امورخارجه ، شهربانی كل كشور، ایستگاه راه آهن تهران ، دانشگاه تهران ، ایستگاه فرستنده رادیویی تهران ، باشگاه افسران و چند بیمارستان نام برد.
+
===از ۱۳۰۰ قمری تاکنون===
  
'''دوره دوم (سالهای 1320 تا 1332) :''' این دوره مصادف با بروز جنك جهانی دوم بود لذا تغییرات زیادی انجام نشد و تنها شهر از اطراف اندكی توسعه یافت . جمعیت تهران در این دوره مطابق آمار رسمی سال 1325 حدود 880 هزار نفر بود.  
+
در سال ۱۳۰۵ هجری قمری، مهندس عبدالغفار نجم الملک معلم [[ریاضی|ریاضیات]] مدرسه دارالفنون با کمک عده ای از معلمان دیگر و بیست نفر از شاگردان مدرسه مزبور از تهران جدید به مقیاس ۲۰۰۰:۱ نقشه برداری کردند. بر اساس همین عملیات، محیط شهر را ۱۹۲۰۰ متر محاسبه کردند و جمعیت تهران را هم ۲۵۰ هزار نفر سرشماری کردند. این هیئت برای تهیه نقشه حدود ۴ سال وقت صرف کردند و بالاخره در سال ۱۳۰۹ هجری قمری نقشه تهران جدید به پای چاپ رسید که در مقایسه با نقشه موسیو کرشیش از دقت بالایی برخوردار بود. از دیگر بناهای مهم دوره سلطنت ناصرالدین شاه می توان باغ گلستان، باغ و قصر سلطنت آباد، مدرسه و مسجد شهید مطهری (سپهسالار)، باغ فردوس، میدان امین السلطان، شمس العماره و... را نام برد. 
  
'''دوره سوم (سالهای 1332 تا 1357ه.ش ):''' در این دوره به علت احداث بزرگراهها، خیابانها و بلوارها ، شهركهای جدید، ساختمانهای بزرگ ، تهران رشد چشمگیری داشته و از هر سو كسترش بیدا كرده بود به نحوی كه یكی از شهرهای بزرگ قاره آسیا محسوب می شد. جمعیت ان نیز به سرعت افزایش پیدا كرده بود و از یك میلون و هشتصد هزار نفر 1335 به چهارمیلیون و پانصدو سی هزار نفر در سال 1355 (طی 20 سال ) رسید.  
+
در این دوره چند محله نیز با نامهای سنگلج، خانی آباد، قنات آباد، پاچنار، گود زنبورکخانه و بازار بزرگ به محله های تهران اضافه شد. اینها مربوط به تحولاتی بود که تا قبل از سال ۱۳۰۰ هجری شمسی به وقوع پیوست، ولی تحول اساسی و نوین سازی تهران از سال ۱۳۰۰ هجری شمسی به بعد انجام شد.  
  
'''دوره چهارم از سال 1357 تا كنون :''' در این دوره كه مصادف با پیروزی [[انقلاب اسلامی]] و سالهای بعد از آن است تهران رشد چشمكیری داشته و از هر سو گسترده شده است. علت این امر را می توان بروز جنگ تحمیلی عراق بر ایران و پدیده مهاجرت ، اختصاص باره ای از اراضی به تعاونیها برای خانه سازی و بالاخره ایجاد خانه های ارزان قیمت دانست . بر اساس آمار سال 1371 جمعیت تهران بالغ بر 6620461 نفر می باشد و اكنون از مرز 8500000 نفر كذشته است
+
تحولات بعد از ۱۳۰۰ هجری شمسی را می توان به ۴ دوره تقسیم نمود:
 +
 +
'''دوره اول (سالهای ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰):''' تقریبا تمامی خندقها و دروازه ها از میان رفت و کوچه ها و معابر قدیمی اصلاح شد و چهره شهر شکل منظم هندسی به خود گرفت. جمعیت تهران هم در این سده افزایش چشمگیری پیدا کرد به نحوی که طی دو سرشماری در سالهای ۱۳۱۰ و ۱۳۱۹ هجری شمسی، از ۳۰۰ هزار نفر (سرشماری اول) به ۵۴۰ هزار نفر (سرشماری دوم) رسید. از ساختمانها و تاسیسات مهم این دوره می توان بانک ملی ایران، وزارت امورخارجه، شهربانی کل کشور، ایستگاه راه آهن تهران، دانشگاه تهران، ایستگاه فرستنده رادیویی تهران، باشگاه افسران و چند بیمارستان نام برد.  
  
با توجه به اینكه تهران مساحتی حدود 1200 كیلومتر مربع دارد ، لذا تراكم جمعیت آن به حدود 5518 نفر در كیلومتر مربع یا18÷ 55 نفر در هكتار می رسد كه نشانگر یكی از متراكم ترین شهرهای جهان است .
+
'''دوره دوم (سالهای ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲):''' این دوره مصادف با بروز جنگ جهانی دوم بود. لذا تغییرات زیادی انجام نشد و تنها شهر از اطراف اندکی توسعه یافت. جمعیت تهران در این دوره مطابق آمار رسمی سال ۱۳۲۵ حدود ۸۸۰ هزار نفر بود.  
تهران كنونی از طریق یك فرودكاه بین المللی (مهر آباد) با خارج از كشور ارتباط دارد. در این رابطه باید خاطر نشان ساخت كه تعداد خطوط هوایی كه تهران را به نقاط مختلف دنیا مرتبط می كند در چند سال اخیر افزایش پیدا كرده است ، در ضمن فرودكاه بین المللی امام (7تیر) نیز دردست احداث است .
 
این فرودگاه وسعتی بالغ بر 15 كیلومتر مربع دارد و در 35 كیلومتری جنوب غربی تهران واقع شده است و بزودی با ظرفیت 5/7 میلیون مسافر در سال آغاز بكار خواهد كرد.  
 
  
محور ارتباطی دیكر راه آهن می باشد. كه از نظر حجم مسافر درصد بالایی را به خود اختصاص می دهد. خطوط سراسری تهران اروبا نیز از مبدا تهران فعالیت گسترده ای دارد. علاوه بر آن مترو هم در دست احداث است كه دو مسیر آن خط روگذر بوده (خط سریع السیر تهران -كرج و خط سریع السیر تهران -بهشت زهرا و بقیه زیر كذر است و شامل 4 خط عمده شمالی -جنوبی و شرقی - غربی می باشد. علاوه بر خطوط هوایی و راه آهن ، راههای آسفالته بخصوص اتوبانها و بزركراهها از اهمیت ویزه ای در ارتباط تهران با سایر نقاط برخوردار است.
+
'''دوره سوم (سالهای ۱۳۳۲ تا ۱۳۵۷):''' در این دوره به علت احداث بزرگراهها، خیابانها و بلوارها، شهرکهای جدید، ساختمانهای بزرگ، تهران رشد چشمگیری داشته و از هر سو گسترش پیدا کرده بود به نحوی که یکی از شهرهای بزرگ قاره آسیا محسوب می شد. جمعیت آن نیز به سرعت افزایش پیدا کرده بود و از یک میلون و هشتصد هزار نفر در ۱۳۳۵، به چهار میلیون و پانصد و سی هزار نفر در سال ۱۳۵۵ (طی ۲۰ سال) رسید.  
  
تهران امروزه دارای بزرگراهها و اتوبانهای متعددی می باشد كه ارتباط قسمتهای مختلف را باهم و نیز حاشیه و اطراف آن امكانپذیر می سازد. یكی دیگر از طرحهای اجرایی جهت سرعت بخشیدن به حمل و نقل مسافر ایجاد خطوط اتوبوس برقی است كه در حال خاضر دو خط آن فعال میباشد: میدان امام حسین -سه راه تهرانبارس ، میدان امام حسین- میدان خراسان .طرح خط ویژه هم گام موثری در حمل و نقل مسافر در محدوده مركزی شهر می باشد.
+
'''دوره چهارم (از سال ۱۳۵۷ تاکنون):''' در این دوره که مصادف با پیروزی انقلاب اسلامی و سالهای بعد از آن است، تهران رشد چشمگیری داشته و از هر سو گسترده شده است. علت این امر را می توان بروز جنگ تحمیلی [[عراق]] بر [[ایران]] و پدیده مهاجرت، اختصاص پاره ای از اراضی به تعاونیها برای خانه سازی و بالاخره ایجاد خانه های ارزان قیمت دانست.
  
طرح جامع دیگری در كاهش بار ترافیك اجرای ((طرح ترافیك )) می باشد. این طرح از 1358 به اجرا درآمد و امروزه با تغییراتی در حدو مرز آن از ساعت 30:6 صبح لغایت 5 بعد از ظهر قابل اجراست .  
+
تهران امروزه دارای بزرگراهها و اتوبانهای متعددی می باشد که ارتباط قسمتهای مختلف را باهم و نیز حاشیه و اطراف آن امکانپذیر می سازد. برپایی نمایشگاههای بین المللی و داخلی با موضوع های مختلف علمی، فرهنگی، هنری و تجاری و ...، خود به اهمیت تهران به عنوان یک مرکز ثقل می افزاید و همه ساله شاهد شکوفایی و رشد بیشتر این نمایشگاهها از نظر کمی و کیفی هستیم.<ref> [http://aftabnews.ir/fa/news/۱۲۸۴۲/%%AA%%%%%DB%۸C%%AE%DA%۸۶%%۸۷-%%AA%%۸۷%%%%%%۸۶ آفتاب نیوز]، بازیابی: ۲۲ شهریور ۱۳۹۳ </ref>  
برپایی نمایشگاههای بین المللی و داخلی با موضوع های مختلف علمی ، فرهنگی ،هنری و تجاری و ... خود به اهمیت تهران به عنوان یك مركز ثقل می افزاید و همه ساله شاهد شكوفایی و رشد بیشتر این نمایشكاهها از نظر كمی و كیفی هستیم.<ref> [http://aftabnews.ir/fa/news/12842/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 آفتاب نیوز]، بازیابی: 22 شهریور 1393 </ref>
 
  
 
==پانویس==
 
==پانویس==
 
{{پانویس}}
 
{{پانویس}}
  
[[رده:ایران]]
+
[[رده:شهرهای ایران]]
 
[[رده:شهرهای اسلامی]]
 
[[رده:شهرهای اسلامی]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۰ نوامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۱:۱۱

«تهران» پایتخت جمهوری اسلامی ایران از دوره قاجاریه تاکنون است و با جمعیتی بالغ بر ۱۳ میلیون نفر، پرجمعیت‌ترین شهر ایران می‌باشد. این شهر در شمال کشور و در دامنه رشته کوه البرز قرار دارد و مساحت آن ۷۳۰ کیلومتر مربع است. تهران، از زمان صفویه تاکنون مورد توجه بوده و نقش ویژه‌ای در تاریخ تشیع و ایران داشته است.

برج آزادی - تهران

موقعیت جغرافیایی

تهران در پهنه‌ای بین دو وادی کوه و کویر و در دامنه‌های جنوبی البرز گسترده شده و ۱۱۹۰ متر از سطح دریا فاصله دارد. این شهر از سمت جنوب به کوه‌های ری و بی‌بی‌شهربانو و دشتهای هموار شهریار و ورامین و از شمال به واسطه کوهستان محصور شده‌است.[۱]

تهران در ۵۱ درجه و ۲۴ دقیقۀ طول خاوری گرنویچ و ۳۵ درجه و ۴۱ دقیقۀ عرض شمالی واقع است. ظهر تهران (ساعت ۱۲) با ساعت ۱۱/۳۰ در شهرهای مسکو و بغداد و ۱۰/۳۰ در شهر استانبول و ۹/۳۰ در شهر برلین و ۸/۳۰ در شهرهای لندن و پاریس و ۳/۳۰ در شهر نیویورک و ۰/۳۰ در شهر سانفرانسیسکو و ۱۴ در بمبئی و ۱۶ در شهر پکن و ۱۷/۳۰ در شهر توکیو برابر است.[۲]

نام تهران

یاقوت حموی در معجم البلدان گوید: «طهران لفظ عجمى است و عجم آن را به تاء منقوطه تلفظ نمایند، براى این که طاء در لغت عجم نیامده است».[۳]

تا قبل از حکومت پهلوی، کتابت درست «تهران» به صورت «طهران» بوده است. اما در این زمان، فرهنگستان زبان فارسی که کار آن معادل سازی فارسی برای کلمات عربی بوده است،[۴] از آنجا که اصرار داشته برخی حروف را که عربی می دانسته از کلمات بر دارد، کتابت «تهران» را به صورت رسمی رایج می سازد.[۵]

تاریخچه

از ابتدا تا صفویه

از آنجا که در منابع رجالی در معرفی محمد بن حماد طهرانى محدث (متوفی ۲۶۱ هجری)، ذکر «تهران» به میان آمده و نسب او را به طهران ری مورد تاکید قرار داده اند،[۶] معلوم می شود تهران در قرن سوم قمری وجود داشته است. اما اطلاع بیشتری از قدمت آن با همین نام در دسترس نیست.

تهران در قرن هفتم هجری محلی آباد با خانه سازی ویژه بوده است، چنانچه یاقوت حموى (متوفی ۶۲۷ هجری) در معجم البلدان در مورد آن می نویسد: «طهران از قُراى رى است و میان این قریه و رى دو فرسخ است. از مرد راستگویى اهل رى شنیدم که مى گفت طهران قریه بزرگى ست که بیوتات آن را زیر زمین ساخته اند و احدى را راهى براى این قریه نمى باشد، بجز این که خود اهل این قریه بخواهند او را راه دهند و بارها بر سلطان وقت یاغى شدند و سلطان جز مدارات با ایشان چاره نداشته و این آبادى منقسم به دوازده محله مى شود. اهل هر محله با محله دیگر منازعه مى نمایند و مردم این محله به محله دیگر نمى روند و باغات و بساتین زیاد دارد و همین نکته اسباب حراست اهالى و دفع دشمن از ایشان است و با وجود محروس بودن با گاو زراعت نمى کنند و زراعت ایشان دستى و به مرور است زیرا که مى ترسند بعضى از آنها گاو بعض دیگر به غارت بربایند.»[۷]

در دوران صفویه

تهران تا زمان شاه طهماسب صفوی دیوار نداشته است و اولین برج و باروی دور تهران به فرمان شاه طهماسب صفوی به سال ۹۶۴ ق. ایجاد شد. بنا به گفته نویسنده مرآت البلدان این بارو شش هزار گام طول آن بود و به عدد سوره های مبارکه قرآن یعنی صد و چهارده برج برای بارو قرار دادند. البته باید درنظر داشت تهران پانصد سال پیش دهی بزرگ بیش نبوده است. این برج و باروی اولیه چهار دروازه بیشتر نداشت، دروازه حضرت عبدالعظیم به سوی ری، دروازه دولاب، دروازه شمیران و دروازه قزوین. البته محدوده آن زمان تهران نیز با توجه به کوچکی ابعادش چنین بود: حد شمالی خیابان امیرکبیر، میدان سپه و خیابان سپه، حد شرقی خیابان ری، حد جنوبی خیابان مولوی و حد غربی خیابان وحدت اسلامی (شاهپور).[۸]

شاه‌ طهماسب‌ اول‌، قصبه‌ تهران‌ را که‌ معبری‌ بین‌ مازندران‌ و آذربایجان‌ و خراسان‌ بود، تقویت‌ نمود تا همچون‌ قلعه‌ای‌ محکم‌ آماده‌ مقابله‌ با هجوم‌ عثمانیها و ازبکان‌ شود. همچنین وضع‌ مساعد طبیعی‌، مجاورت‌ با شهر باستانی‌ ری‌ و مرقد امامزاده‌ حمزه‌ (که‌ صفویان‌ طبق‌ شجره‌نامه‌ای‌ نسب‌ خود را به‌ او می‌رساندند) و مرقد حضرت‌ عبدالعظیم‌، در توجه‌ به‌ این‌ ناحیه‌ مؤثر بود. کارکرد دفاعی‌ با ساخت‌ برج‌ و بارو، و احداث‌ بازار از نخستین‌ اقداماتی‌ بود که‌ به‌ تهران‌ رونق‌ و اعتبار داد.[۹]

پس از شاه طهماسب، شاه‌ عباس‌ اول‌ صفوی‌ (حک: ۹۹۶ـ ۱۰۳۸) در محل‌ فعلی‌ ارگ‌ در داخل‌ حصار شاه‌ طهماسبی‌، چهارباغ‌ و چنارستانی‌، معروف‌ به‌ چنار عباسی‌، احداث‌ کرد که‌ بعدها دیواربلندی‌ دور آن‌ کشیدند و عمارات‌ سلطنتی‌ و مقر حکومت‌ را در آن‌ ساختند و نامش‌ را ارگ‌ نهادند.[۱۰]

در دوره‌ آخرین‌ پادشاهان‌ صفوی‌، گاهی‌ تهران‌ مقر موقتی‌ دربار بود، به‌ طوری‌ که‌ شاه‌ سلیمان‌ اول‌ صفوی‌ (حک: ۱۰۷۸ـ ۱۱۰۵) در آنجا قصری‌ ساخت‌. در جمادی‌الآخر ۱۱۱۹ ق. که‌ شاه‌ سلطان‌ حسین‌ صفوی‌ (حک: ۱۱۰۵ـ ۱۱۳۵) قصد زیارت‌ مشهد کرد، زمستان‌ را در شهر طهران‌ گذراند و در آنجا به‌ میرمحمدباقر خاتون‌آبادی‌، مدرّس‌ مدرسه‌ چهارباغ‌ اصفهان‌، خلعت‌ داد. اینگونه‌ اقامتها در تهران‌ نشانه‌ توجه‌ به‌ این‌ شهر و اهمیتش‌ در آن‌ دوره‌ بوده‌ است‌.[۱۱]

در دوران افشاریه و زندیه

تهران‌، پس‌ از پایان‌ غائله‌ افغان‌ و آغاز سلطنت‌ نادرشاه‌ افشار (۱۱۴۸)، اهمیت‌ نظامی‌ یافت‌. توجه‌ نادرشاه‌ به‌ شهر به‌ گونه‌ای‌ بود که‌ در ۱۱۵۲ ق. به‌ فرزند خود، رضاقلی‌میرزا، فرمان‌ حکومت‌ تهران‌ را داد.[۱۲]

با انقراض خاندان افشاریه، تهران به دست سلسله قاجاریه که رقیب کریمخان زند بودند افتاد. در جنگی که بین خاندان قاجار و خاندان زند (محمد حسن خان) برپا شد، خان قاجار شکست خورده و کریم خان چون تهران را جایی مناسب برای خود یافته بود به تهران عزیمت کرد و دستور بنای عمارت ایوانی و حرمخانه را داد و گویی قصد داشت تهران را پایتخت قرار دهد. ولی با کشته شدن محمد حسن خان قاجار و اسارت پسرش آغا محمدخان، آسایش خیال پیدا کرده و راهی شیراز شد.

دوران قاجاریه

بعد از فوت کریم خان زند، آقا محمد خان قاجار فرزند محمد حسن خان در سال ۱۱۹۳ ه.ق به همراه ۱۴ تن از بستگان خود، از شیراز فرار کرد. نخست خود را به شاه عبدالعظیم رسانید و قول داد که در میان اهل و قبیله خود باز مى‌گردد. لیکن در خفا عدّه‌اى سوار به دور خود جمع کرد و بعد از چندین جنگ، غفور خان حاکم شهر را مغلوب نمود و تهران را به تصرف خود درآورد. آقا محمد خان قاجار در سال ۱۲۱۰ ه.ق تهران را پایتخت خود قرار داد و تهران را دارالخلافه نامید تا روزى خود حاکم مسلمین گردد. او در ارگ تهران فقط به ساختن تخت مرمر اکتفا کرد و گویند که سنگ‌هاى مرمر ستون‌ها و آینه‌هاى آن را نیز از تالار سلام کریم‌خانى کنده و در اینجا به کار گذاشته‌اند. در زمان فتحعلى شاه که مدت ۳۷ سال بر کشور ایران حکومت کرد، تهران رو به آبادانى گذاشت و در پى آن به وسعت و جمعیت تهران افزوده شد.[۱۳]

هم‌زمان‌ با تکمیل‌ کار کاخها و احداث‌ کاخهای‌ جدید در زمان‌ فتحعلی‌ شاه‌، بناهایی‌ نیز با کارکرد دینی‌ احداث‌ می‌شد، که‌ از آن‌ جمله‌ است‌: مسجد شاه‌ یا مسجد سلطانی‌ (مسجد امام‌ کنونی‌ در خیابان‌ پانزده‌ خرداد، جنب‌ بازار تهران‌)، مسجد و مدرسه‌ فخریه‌ یا مروی‌ که حاج‌ محمدحسین‌خان‌ مروی‌، ملقب‌ به‌ فخرالدوله‌، به‌ همراه‌ املاک‌ و قنوات‌ و مستغلات‌ آن‌ وقف‌ نمود و مسجد سیدعزیزاللّه‌ واقع‌ در محله‌ بازار قدیم‌ نزدیک‌ چارسوق‌ کوچک‌ که‌ کاشی‌کاریهای‌ زیبایی‌ دارد.[۱۴]

در آن زمان (سال ۱۲۲۲هجری قمری) طبق گفته ژنرال گاردان فرانسوی، تهران حدود ۵۰۰۰۰ نفر جمعیت داشت.

در زمان به سلطنت رسیدن محمد شاه قاجار رونق و رشد تهران ادامه یافت. باغ داودیه، مسجد جمعه و بازار بین الحرمین در زمان سلطنت وی احداث شد. در همین دوره به دستور میرزاآقاسی دو محله به نامهای عباس آباد و محمدیه به محله های تهران اضافه شد. علاوه بر این، مهاجرت اهالی قفقاز که به علت جنگ روس و ایران صورت گرفت هم در رونق و رشد تهران موثر بوده است، چرا که اکثرا در تهران سکونت گزیدند.

در اوایل سلطنت ناصرالدین شاه قاجار به همت میرزا تقی خان امیرکبیر، بناهای زیادی احداث شد. از جمله آنها می توان از مدرسه دارالفنون، بازار امیر، بازار کفاشها و سرای امیر نام برد. جمعیت تهران نیز در این زمان بسیار زیاد شده و به ۱۵۰ هزار نفر رسیده بود. لذا میرزا یوسف مستوفی الممالک (صدر اعظم) و میرزا عیسی (وزیر) مامور شدند تا محدوده جدید شهر را تعیین کنند و از آنجایی که این مهم نیازمند نقشه بود، در سال ۱۲۷۵ قمری گروهی به سرپرستی علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه و با همکاری موسیو کرشیش سرتیب و معلم توپخانه و دستیاری چند نفر از شاگردان مدرسه دارالفنون، برای اولین بار از تهران نقشه برداری کردند و در سال ۱۲۸۴ هجری با همکاری مهندس بوهلر فرانسوی و جمعی از مهندسان و معماران، نقشه جدیدی از تهران تهیه کرده و اراضی وسیعی را داخل محدوده شهر وارد کردند و شهر را با خندقها و باروهای جدید (به شکل هشت ضلعی) محدود ساختند. ارتباط شهر نیز با خارج از طریق ۱۲ دروازه به نامهای: شمیران، دولت، یوسف آباد، دوشان تبه، دولاب، خراسان، باغشاه، قزوین، گمرک، حضرت عبدالعظیم، غار و خانی آباد امکان پذیر بود.[۱۵]

فعالیت‌ سیاسی علما در دوره قاجار:

تاریخ‌ تهران‌ و وضع‌ سیاسی‌ آن‌ را در چارچوب‌ جهان‌بینی‌ تشیع‌ و فعالیت‌ علمای‌ شیعه‌ دوره‌ قاجار، به‌ سه‌ دوره‌ می‌توان‌ تقسیم‌ کرد:

الف. دوره‌ شروع‌ ورود علما در سیاست‌، ب. دوره‌ کوشش‌ متجددان‌ برای‌ آوردن‌ تمدن‌ جدید اروپا به‌ ایران‌، ج. و دوره‌ مبارزه‌ علمای‌ تجددطلب‌ برای‌ تغییر حکومت‌ سلطنتی‌ و برقراری‌ نظام‌ مشروطه‌ و قبول‌ برخی‌ رسوم‌ تمدن‌ غرب‌.

در آغاز دوره‌ قاجار، مقارن‌ ظهور فقیه‌ بزرگ‌ شیعه‌، آیت الله وحید بهبهانی‌ (متوفی‌ ۱۲۰۵) در عتبات‌ عالیات‌، زمینه‌ برای‌ فعالیت‌ علمای‌ اصولی‌ در ایران‌ مهیا شد. بهبهانی‌ در نیمه‌ دوم‌ قرن‌ دوازدهم‌، پس‌ از مواجهه‌ جدّی‌ با مسلک‌ اخباری‌ - که‌ حدود دو قرن‌ بر حوزه‌های‌ علمی‌ و جوامع‌ شیعی‌ سیطره‌ داشت‌ - و فائق‌ آمدن‌ بر فقهای‌ مبرِّز این‌ جریان‌ در کربلا، اخباریگری‌ را از رونق‌ انداخت‌ و نظریه‌ اجتهاد را احیا کرد. تأکید او در آثارش‌ بر اثبات‌ درستی‌ عمل‌ اجتهاد و حجیت‌ فتوای‌ مجتهد و به‌ تبع‌ آن‌ شکل‌گیری‌ نظام‌ مجتهد ـ مقلد بود.

مشخصه‌ دوره‌ شروع‌ ورود علما در سیاست‌، یعنی‌ از آغاز سلطنت‌ آقامحمدخان‌ تا مرگ‌ محمدشاه‌ قاجار (۱۲۶۴)، تکمیل‌ و توسعه‌ مبانی‌ نظریه‌ اجتهاد نزد شیعه‌ دوازده‌ امامی‌، ظهور مراجع‌ تقلید و افزایش‌ نفوذ علمای‌ دین‌ و حضور آنان‌ در امور سیاسی‌ و دولتی‌ بود. فقهای‌ بزرگی‌ مانند شیخ‌ جعفر کاشف‌الغطاء (متوفی‌ ۱۲۲۸) در عراق‌، میرزای‌ قمی‌ (متوفی‌ ۱۲۳۱) در قم‌، و ملا احمد نراقی‌ (متوفی‌ ۱۲۴۴) در کاشان‌، هر سه‌ از شاگردان‌ وحید بهبهانی‌، قائل‌ به‌ تسری‌ وظایف‌ سیاسی‌ و دینی‌ امام‌ زمان عجل‌اللّه‌ تعالی‌ فرجه‌الشریف‌ به‌ فقیه‌ جامع‌الشرایط‌ در عصر غیبت‌ بودند و عقیده‌ داشتند فقیه‌ از جانب‌ آن‌ حضرت‌، به‌نصب‌ عام‌ منصوب‌ می‌شود و او اداره‌ امور سیاسی‌ را به‌ پادشاه‌ عادل‌ تفویض‌ می‌کند، تا عهده‌دار امور سیاسی‌ و سلطنت‌ شود. بنابراین‌ فقیه‌ خود منصوب‌ عام‌ از جانب‌ امام‌ معصوم‌ و مشروع‌ است‌ و سلطان‌ نیز فقط‌ در صورتی‌ که‌ از جانب‌ ولی‌فقیه‌ منصوب‌ شود مشروعیت‌ پیدا می‌کند. این‌ اندیشه‌ بنیادین‌ فقهی‌ به‌ صورت‌ قوه‌ نامیه‌ حوزه‌های‌ دینی‌ و مبنای‌ معرفتی‌ و منشأ آثار فرهنگی‌ معنوی‌ و مادّی‌ دوره‌ قاجار در آمد و در دوره‌ مشروطیت‌ تحولاتی‌ یافت‌.

نکته‌ در خور توجه‌ آن‌ است‌ که‌ بنا بر نظام‌ مجتهد ـ مقلد، «شاه‌ نیز مقلد محسوب‌ می‌شد و به‌ لحاظ‌ نظری‌ ناگزیر بود دولت‌ را به‌ بازوی‌ اجرایی‌ اقتدار علما تبدیل‌ کند». وجود این‌ شرایط‌، جهان‌بینی‌ تشیع‌ دوازده‌امامی‌ را روشنتر، پرتوانتر، گسترده‌تر و ژرفتر کرد، به‌ طوری‌ که‌ تمام‌ جامعه‌ را در بر گرفت‌. وقف‌، به‌عنوان‌ جلوه‌ای‌ تمام‌ عیار از جهان‌بینی‌ تشیع‌ دوازده‌امامی‌، پیامدهایی‌ داشت‌ که‌ به‌ طور همه‌ جانبه‌ در جامعه‌ و فضای‌ آن‌ زمان‌ تهران‌ پدیدار گردید.[۱۶]

از ۱۳۰۰ قمری تاکنون

در سال ۱۳۰۵ هجری قمری، مهندس عبدالغفار نجم الملک معلم ریاضیات مدرسه دارالفنون با کمک عده ای از معلمان دیگر و بیست نفر از شاگردان مدرسه مزبور از تهران جدید به مقیاس ۲۰۰۰:۱ نقشه برداری کردند. بر اساس همین عملیات، محیط شهر را ۱۹۲۰۰ متر محاسبه کردند و جمعیت تهران را هم ۲۵۰ هزار نفر سرشماری کردند. این هیئت برای تهیه نقشه حدود ۴ سال وقت صرف کردند و بالاخره در سال ۱۳۰۹ هجری قمری نقشه تهران جدید به پای چاپ رسید که در مقایسه با نقشه موسیو کرشیش از دقت بالایی برخوردار بود. از دیگر بناهای مهم دوره سلطنت ناصرالدین شاه می توان باغ گلستان، باغ و قصر سلطنت آباد، مدرسه و مسجد شهید مطهری (سپهسالار)، باغ فردوس، میدان امین السلطان، شمس العماره و... را نام برد.

در این دوره چند محله نیز با نامهای سنگلج، خانی آباد، قنات آباد، پاچنار، گود زنبورکخانه و بازار بزرگ به محله های تهران اضافه شد. اینها مربوط به تحولاتی بود که تا قبل از سال ۱۳۰۰ هجری شمسی به وقوع پیوست، ولی تحول اساسی و نوین سازی تهران از سال ۱۳۰۰ هجری شمسی به بعد انجام شد.

تحولات بعد از ۱۳۰۰ هجری شمسی را می توان به ۴ دوره تقسیم نمود:

دوره اول (سالهای ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰): تقریبا تمامی خندقها و دروازه ها از میان رفت و کوچه ها و معابر قدیمی اصلاح شد و چهره شهر شکل منظم هندسی به خود گرفت. جمعیت تهران هم در این سده افزایش چشمگیری پیدا کرد به نحوی که طی دو سرشماری در سالهای ۱۳۱۰ و ۱۳۱۹ هجری شمسی، از ۳۰۰ هزار نفر (سرشماری اول) به ۵۴۰ هزار نفر (سرشماری دوم) رسید. از ساختمانها و تاسیسات مهم این دوره می توان بانک ملی ایران، وزارت امورخارجه، شهربانی کل کشور، ایستگاه راه آهن تهران، دانشگاه تهران، ایستگاه فرستنده رادیویی تهران، باشگاه افسران و چند بیمارستان نام برد.

دوره دوم (سالهای ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲): این دوره مصادف با بروز جنگ جهانی دوم بود. لذا تغییرات زیادی انجام نشد و تنها شهر از اطراف اندکی توسعه یافت. جمعیت تهران در این دوره مطابق آمار رسمی سال ۱۳۲۵ حدود ۸۸۰ هزار نفر بود.

دوره سوم (سالهای ۱۳۳۲ تا ۱۳۵۷): در این دوره به علت احداث بزرگراهها، خیابانها و بلوارها، شهرکهای جدید، ساختمانهای بزرگ، تهران رشد چشمگیری داشته و از هر سو گسترش پیدا کرده بود به نحوی که یکی از شهرهای بزرگ قاره آسیا محسوب می شد. جمعیت آن نیز به سرعت افزایش پیدا کرده بود و از یک میلون و هشتصد هزار نفر در ۱۳۳۵، به چهار میلیون و پانصد و سی هزار نفر در سال ۱۳۵۵ (طی ۲۰ سال) رسید.

دوره چهارم (از سال ۱۳۵۷ تاکنون): در این دوره که مصادف با پیروزی انقلاب اسلامی و سالهای بعد از آن است، تهران رشد چشمگیری داشته و از هر سو گسترده شده است. علت این امر را می توان بروز جنگ تحمیلی عراق بر ایران و پدیده مهاجرت، اختصاص پاره ای از اراضی به تعاونیها برای خانه سازی و بالاخره ایجاد خانه های ارزان قیمت دانست.

تهران امروزه دارای بزرگراهها و اتوبانهای متعددی می باشد که ارتباط قسمتهای مختلف را باهم و نیز حاشیه و اطراف آن امکانپذیر می سازد. برپایی نمایشگاههای بین المللی و داخلی با موضوع های مختلف علمی، فرهنگی، هنری و تجاری و ...، خود به اهمیت تهران به عنوان یک مرکز ثقل می افزاید و همه ساله شاهد شکوفایی و رشد بیشتر این نمایشگاهها از نظر کمی و کیفی هستیم.[۱۷]

پانویس

  1. آشنایی با تهران، همشهری آنلاین، بازیابی: ۲۲ شهریور ۱۳۹۳
  2. لغت نامه دهخدا، واژه تهران، در دسترس در واژه یاب، بازیابی:۲۲ شهریور ۱۳۹۳
  3. یاقوت حموى بغدادى، معجم البلدان، دار صادر، بیروت، ۱۹۹۵ م، چاپ دوم، ج‌۴، ص: ۵۲
  4. الهه خسروی‌یگانه، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ساختار، اعضا و ...، خبر آنلاین، بازیابی: ۲۲ شهریور ۱۳۹۳
  5. سید محمد حسین حسینی طهرانی، نورملکوت قرآن، ج۴، ص۱۴۳
  6. به عنوان نمونه سمعانى، کتاب الانساب، ص ۳۷۴ و سیر اعلام‌النّبلاء، ج‌ ۱۲، ص‌ ۶۲۹ و تاریخ‌الاسلام‌، ص ۲۶۱ـ۲۸۰
  7. شناخت نامه حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) و شهر ری، ج۱۴، ص ۱۷۳، بازیابی: ۲۲ شهریور ۱۳۹۳
  8. جلال فرهمند، دروازه‌های دارالخلافه طهران، ماهنامه الکترونیکی بهارستان، بازیابی: ۲۲ شهریور ۱۳۹۳
  9. دانشنامه جهان اسلام، مدخل تهران
  10. دانشنامه جهان اسلام، مدخل تهران
  11. دانشنامه جهان اسلام، مدخل تهران
  12. دانشنامه جهان اسلام، مدخل تهران
  13. پیشینه تاریخی استان تهران، ویکی اطلس فرهنگی ایران، بازیابی: ۲۲ شهریور ۱۳۹۳
  14. دانشنامه جهان اسلام، مدخل تهران
  15. آفتاب نیوز، بازیابی: ۲۲ شهریور ۱۳۹۳
  16. دانشنامه جهان اسلام، مدخل تهران
  17. آفتاب نیوز، بازیابی: ۲۲ شهریور ۱۳۹۳