رعایت سطح مخاطب عام متوسط است
رعایت ادبیات دانشنامه ای متوسط
مقاله بدون شناسه یا دارای شناسه ضعیف است
مقاله مورد سنجش قرار گرفته است

ابن جنيد اسکافی: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(پروژه2: سنجش کیفی)
 
(یک نسخهٔ میانیِ همین کاربر نمایش داده نشده است)
سطر ۱: سطر ۱:
 
{{خوب}}
 
{{خوب}}
ابوعلی محمد بن احمد كاتب اسكافى معروف به اِبْن‌ِ جُنَیدِ اِسْكافی، فقیه و متكلم امامی سده ۴ هجری در اسکاف در یک خانواده علمی و روحانی گام به عرصه زندگی گذاشت.
+
'''«محمد بن احمد بن جنید اسکافى»''' (م، ۳۸۱ ق) معروف به «ابن‌ جُنَید»، فقیه، محدث و متکلم [[امامیه|امامی]] قرن ۴ هجری است. آراء ابن جنید همیشه در [[فقه]] مطرح بوده و فقها از او به همراه [[ابن ابی عقیل عمانی|ابن ابی عقیل]]، با عنوان «قدیمین» (دو فقیه دوران قدیم) یاد می‌کنند.<ref> آشنایی با علوم اسلامی‌‌‌، ص ۲۹۴.</ref> برخی آرای فقهی و کلامی اسکافی مخالف نظر بیشتر علمای [[شیعه]] بوده، از این رو مورد انتقاد آنان قرار گرفته است.
 +
{{شناسنامه عالم
 +
||نام کامل = محمد بن احمد بن جنید اسکافى
 +
||تصویر =
 +
||زادروز =  ۳۰۰ قمری
 +
|زادگاه =  اسکاف، عراق
 +
|وفات =  ۳۸۱ قمری
 +
|مدفن =  ری
 +
|اساتید =  حمید بن‌ زیاد واقفى‌، عبدالواحد بن‌ عبدالله‌ موصلى‌، احمد بن‌ محمد عاصمى‌، محمد بن‌ على‌ بن‌ معمر کوفى‌،...
 +
|شاگردان = حسین‌ بن‌ عبیدالله‌ غضایری‌، [[شیخ مفید|شیخ‌ مفید]]، ابن‌ عبدون‌،...
 +
|آثار = تهذیب الشیعه لاحکام الشریعه، المختصر الاحمدی للفقه المحمدی، الارتیاع فی تحریم الفقاع، ازالة الران عن قلوب الاخوان، تبصرة العارف و نقد الزائف،...
 +
}}
 +
==زندگی‌نامه==
  
==ابن جنید و روزگار او==
+
ابوعلی محمد بن احمد بن الجنید اسکافی در اسکاف (از نواحى‌ نهروان‌، بین‌ [[بغداد]] و [[واسط]]) در یک خانواده علمی‌‌‌ متولد شد. درباره تاریخ‌ ولادت‌ او در منابع‌ گزارشى‌ دیده‌ نمى‌شود، اما از آنجا که‌ قدیم‌ترین‌ استاد شناخته‌ شده او حمید بن‌ زیاد در ۳۱۰ ق‌. وفات‌ یافته‌، وی‌ مى‌بایست‌ مدتى‌ پیش‌ از ۳۰۰ ق‌. متولد شده‌ باشد.
  
ابوعلی محمد بن احمد بن الجنید اسكافی در اسكاف (كه محلی بین بصره و نهروان است) در یك خانواده علمی‌‌‌ و روحانی گام به عرصه زندگی گذاشت او در روزگاری بسر می‌برد كه مناطق اسلامی ‌‌‌تازه از تركتازی خلفای بنی‌العباس نجات پیدا می‌كرد و به تعبیر مسعودی در مروج‌الذهب كار آل ابی‌طالب یا كشتار و زندان یا جنگ و گریز بود.
+
او در روزگاری بسر می‌برد که مناطق اسلامی ‌‌‌تازه از ترکتازی خلفای [[حکومت بنی عباس|بنی‌العباس]] نجات پیدا می‌کرد. از زمان [[رحلت پیامبر اسلام|رحلت رسول اکرم]] صلی الله علیه و آله تا حدود ۳۰۰ هـ.ق ‌‌[[شیعه|شیعیان]] وضع ناگوار و موقعیت نامطلوبی داشتند، چه آنان همیشه در اقلیت بودند و از هر گونه ابراز عقیده و اعلام وجود ممنوع بودند، ولی از اواسط قرن چهارم هجری - دوران ابن جنید اسکافی - شیعیان به میزان قابل توجهی از آن محدودیت‌ها رهایی پیدا کردند، زیرا دولتهای مقتدری مانند [[آل بویه|آل‌بویه]] در احترام و تجلیل شیعیان کوشا بودند.<ref> مروج الذهب، ج ۴، ص ۳۰۷؛ مکتب اسلام، سال اول، شماره ۳، ص ۴۸-۴۹.</ref>
  
ابن جنید اسكافی از اساتید [[شیخ مفید]] گویند كه در سال 381 هـ.ق ‌‌درگذشته است و گفته‌اند تالیفات و آثارش به پنجاه جلد می‌رسد فقها از ابن جنید و ابن ابی عقیل به عنوان القدیمین (دو فقیه دوران قدیم) یاد می‌كنند آرا ابن جنید همیشه در [[فقه]] مطرح است.<ref> آشنایی با علوم اسلامی‌‌‌، ص 294.</ref>
+
این عوامل زمینه را فراهم ساخت تا شیعیان از گوشه و کنار سربرآورده و با همت شایان توجه به تشکیل جمعیت‌ها و تأسیس حوزه‌های علمی ‌‌‌و نشر معارف و حقایق [[اهل بیت]] علیهم‌السلام بپردازند که ارتباط ابن جنید با دانشمندان [[اهل سنت]] و مسافرت [[شیخ کلینی|کلینی]] و [[شیخ صدوق|صدوق]] دو پیشوای بزرگ [[حدیث]] به [[بغداد]] و اقامت آنان در آن شهر (مرکز اهل سنت) نشانه‌هایی از این فضای مناسب سیاسی می‌‌‌باشد.
  
از زمان رحلت رسول اكرم صلی الله علیه و آله تا حدود 300 هـ.ق ‌‌شیعیان وضع ناگوار و موقعیت خطرناك و نامطلوبی داشتند چه آنان همیشه در اقلیت بودند و در دولت بنی‌امیه و بنی‌عباس سعی فراوان می‌شد كه از نفوذ امامان جلوگیری به عمل آید و رابطه آنان با شیعیان به كلی قطع گردد به همین جهت از اقصای آفریقا و اسپانیای آن روز تا [[مصر]] و روم شرقی و سرحد چین همه زیر نگین خلفای عباسی و اموی بود و شیعه در محدودیت و فشار كامل بسر می‌‌‌برد و از هر گونه ابراز عقیده و اعلام وجود ممنوع بود ولی از اواسط قرن چهارم هجری از دوران ابن جنید اسكافی شیعیان به میزان قابل توجهی در كشورهای خاورمیانه از آن محدودیت‌ها رهایی پیدا كردند زیرا از یك طرف خلفای فاطمی‌‌‌ كه [[شیعه]] اسماعیلی بودند در مصر دولت نیرومندی را تشكیل دادند و از ابهت و شكوه دربار [[بغداد]] كاستند و از سوی دیگر سیف‌الدوله حمدانی و امرا آنان كه در شام حكومت می‌‌‌كردند نسبت به شیعه ابراز تمایل بسیاری می‌‌‌نمودند از جانب دیگر در مشرق و جنوب شرقی و شمال ایران نیز سلاطین گوریان صفاریان طاهریان و كمی ‌‌‌قبل از آن‌ها علویان مازندران حكومت داشتند كه همه شیعه بودند آنان پرچم استقلال بلند كرده و بر ضد خلفای عباسی قیام كردند از همه مهمتر ظهور دولت مقتدر آل‌بویه بود كه از شیعیان مخلص بودند و حكومت آنان تا شام و مصر گسترش داشت و در احترام و تجلیل شیعیان كوشا بودند.<ref> مروج الذهب، ج 4، ص 307؛ مكتب اسلام، سال اول، شماره 3، ص 48-49.</ref>
+
درباره وفات‌ ابن جنید اسکافی در منابع‌ به‌ نقل‌ از مأخذی‌ نامعلوم‌ گفته‌ شده‌ که‌ او در ۳۸۱ ق‌. در ری‌ درگذشته‌ است‌، ولى‌ با توجه‌ به‌ اینکه‌ [[ابن ندیم|ابن‌ ندیم‌]] در [[فهرست ابن ندیم (کتاب)|الفهرست‌]] که‌ آن‌ را در ۳۷۷ ق‌. به‌ پایان‌ رسانده‌، از ابن‌ جنید با عبارت‌ «قریب‌ العهد» یاد کرده‌ است‌، وی‌ باید مدتى‌ پیش‌ از ۳۷۷ ق‌. وفات‌ یافته‌ باشد.  
  
این علل و عوامل زمینه را فراهم ساخت تا شیعیان از گوشه و كنار سربرآورده و با همت شایان توجه به تشكیل جمعیت‌ها و تاسیس حوزه‌های علمی ‌‌‌و نشر معارف و حقایق اهل بیت علیهم‌السلام بپردازند كه تشیع ابن ابی‌ عقیل در آن روزگار و ارتباط ابن جنید با دانشمندان اهل سنت و مسافرت كلینی و صدوق دو پیشوای بزرگ [[حدیث]] به بغداد و اقامت آنان در آن شهر (مركز اهل سنت) نشانه‌هایی از این فضای مناسب سیاسی می‌‌‌باشد.
+
== مشایخ و راویان ==
 +
مى‌توان‌ از [[مشایخ]] روایى‌ ابن جنید، حمید بن‌ زیاد واقفى‌، عبدالواحد بن‌ عبدالله‌ ابن‌ یونس‌ موصلى‌، احمد بن‌ محمد عاصمى‌، محمد بن‌ على‌ بن‌ معمر کوفى‌ از [[امامیه|امامیه‌]]، ابوالعباس‌ محمد بن‌ حسین‌ بن‌ احمد بن‌ عبدالله‌ علوی‌ از [[زیدیه|زیدیه‌]]، و ابوعثمان‌ بن‌ عثمان‌ بن‌ احمد ذهبى‌ احتمالاً از [[اهل سنت|اهل‌ سنت‌]] را نام‌ برد.<ref>طوسى‌، الفهرست‌، ۱۲، ۲۸؛ همو، رجال‌، ۴۵۴.</ref>
  
==ابن جنید وعلم حدیث==
+
از راویان‌ وی‌ نیز حسین‌ بن‌ عبیدالله‌ غضایری‌، [[شیخ مفید|شیخ‌ مفید]] و ابن‌ عبدون‌ را مى‌شناسیم‌.<ref>طوسى‌، الفهرست‌، ۱۲.</ref> ظاهراً جمعى‌ دیگر از مشایخ‌ نجاشى‌ و شیخ طوسى‌ نیز از وی‌ روایت‌ کرده‌اند.
  
با تفحصی‌ در اسناد ثبت‌ شده‌ در الفهرست‌ طوسی‌ و نجاشی‌ آشکار می‌شود که‌ ابن جنید در روایت‌ آثار سلف‌ امامیه‌ اهتمام‌ ویژه‌ای‌ داشته‌ است‌. متأسفانه‌ به‌ جهت‌ تعمدی‌ که‌ در ترک‌ روایات‌ ابن جنید بوده‌، تعداد اندکی‌ از این‌ روایات‌ در فهارس‌ ثبت‌ شده‌ است‌.
+
==دیدگاه‌های فقهی و کلامی==
 +
ابن‌ جنید گرچه‌ به‌ [[کلام]] و [[حدیث]] نیز اهتمام‌ داشت‌، ولى‌ جنبه بارز شخصیت‌ علمى‌ وی‌ در [[فقه‌]] استدلالى‌ اوست‌. ابن‌ جنید به‌ عنوان‌ یک‌ باور کلامى‌، اقوال‌ فقهى‌ [[ائمه اطهار|امامان‌]] را نه‌ بر اساس‌ نقل‌، بلکه‌ بر اساس‌ رأی‌ مى‌پنداشته‌ و به‌ همین‌ جهت‌ اختلاف‌ در روایات‌ فقهى‌ را نیز ناشى‌ از اختلاف‌ امامان‌ در رأی‌ دانسته‌ است‌،<ref>شیخ مفید، اجوبة المسائل‌ السرویة، ۲۲۴.</ref> از این‌ رو طبیعى‌ است‌ که‌ برای‌ ترجیح‌ یک‌ روایت‌ بر دیگری‌، روشى‌ کاملاً متفاوت‌ با روش‌ معمول‌ بین‌ فقیهان‌ [[امامیه|امامى‌]] زمان‌ خود داشته‌ باشد.
  
==ابن جنید در کلام بزرگان==
+
در مورد تمسک‌ به‌ [[خبر واحد]]، بر خلاف‌ روش‌ فقیهان‌ متکلم‌ امامیه‌ و بر وفق‌ نظر فقیهان‌ [[اهل سنت|اهل‌ سنت‌]] و البته‌ [[اخباریان]] امامى‌، به‌ حجیت‌ خبر واحد قائل‌ بوده‌ و عمل‌ به‌ آن‌ در بسیاری‌ از استدلالات‌ او به‌ چشم‌ مى‌خورد و [[شیخ مفید|شیخ‌ مفید]] از این‌ بابت‌ بر او خرده‌ گرفته‌ است‌.
  
نجاشی درباره او گوید: محمد بن احمد بن الجنید ابوعلی الكاتب الاسكافی آبروی اصحاب ما ثقه جلیل‌القدر دارای تالیفات فراوان و متعدد از برخی از مشایخ خود شنیدم كه در پیش او مال و شمشیری از حضرت صاحب عجل الله تعالی فرجه شریف بود كه به هنگام [[مرگ]] به كنیزش وصیت نمود و پیش او ضایع گردید. او پس از شمارش تالیفات متنوع و متعدد ابن جنید اظهار می‌‌‌دارد: از مشایخ موثق خود شنیدم كه او قائل به قیاس بود و همگی خبر داده‌اند كه آنان اجازه روایت كتاب‌ها و مصنفات او را داشته‌اند.<ref> رجال نجاشی، ص 385 تا 388، كد معرفی 1047.</ref>
+
در مورد [[قیاس]] در منابع‌ تصریح‌ شده‌ است‌ که‌ او قائل‌ به‌ حجیت‌ قیاس‌ به‌ شیوه [[ابوحنیفه|ابوحنیفه‌]] و دیگر فقهای‌ اهل‌ سنت‌ بوده‌؛<ref>طوسى‌، الفهرست‌، ۱۳۴.</ref> و ظاهراً کتابهایی چون «اظهار ما ستره‌ اهل‌ العناد من‌ الروایة عن‌ ائمة العترة من‌ امر الاجتهاد» را در دفاع‌ از این‌ موضوع‌ تألیف‌ کرده‌ است‌.
  
'''گفتار سید صدر'''
+
استدلالات‌ [[استحسان|استحسانى‌]] را نیز مى‌توان‌ به‌ کثرت‌ در مباحث‌ ابن‌ جنید ملاحظه‌ کرد، اما در مواردی‌ که‌ مبنای‌ امر علت‌ تشریع‌ حکم‌ باشد، استدلالش‌ کمتر سلیقه‌ای‌ است‌.
  
مؤلف كتاب تاسیس الشیعه كه او را در عداد فقها برجسته شیعه نام می‌‌‌برد و در حق او توصیف و تجلیل شایانی دارد می‌‌‌گوید: یكی دیگر از بزرگان فقهای ما ابن جنید محمد بن احمد بن الجنید ابوعلی مشهور به كاتب اسكافی است او دارای كتاب‌های متعددی در فروع و [[اصول فقه]] می‌‌‌باشد فقه را تنظیم و ابوابی بر آن مترتب ساخت ابواب را جدا از هم قرار داد و نهایت تلاش خود را در این راه صرف نمود اگر مساله‌ای روشن بود در آن مورد فقطبه ذكر فتوی اكتفا ورزید و اگر مساله تا حدودی مشكل و غامض بود به عامل اصلی آن نیز اشاره كرده و دلیل آن را نیز ذكر می‌‌‌نمود و اگر مساله دارای اقوالی از سوی فقهابود آن‌ها را نیز نقل می‌‌‌كرد از كتاب‌های او می‌‌‌توان: تهذیب الشیعه لاحكام الشریعه و كتاب الاحمدی للفقه المحمدی و كتاب النصره لاحكام العتره و را نام برد. نجاشی درباره او گفته است كه او در حدود 200 مساله در 2500 ورق دارد او معاصرابن بابویه والد [[شیخ صدوق]] و معاصر حسین بن روح نوبختی سفیر سوم امام عصر عجل الله تعالی فرجه شریف بوده و از ابن العزافر شلمغانی در روزگار او در دین روایت كرده است و از او نیز ابومحمد هارون بن موسی التلعكبری و هم طبقه او روایت نموده‌اند.<ref> تاسیس الشیعه، لعلوم الاسلام.</ref>
+
بجز آنچه‌ ذکر شد، یکى‌ از خصوصیات‌ فقه‌ ابن‌ جنید گرایش‌ او به‌ احتیاط حتى‌ در غیر موارد اختلاف‌ روایت‌ است‌. تمایل‌ غالب‌ او به‌ حمل‌ امر بر وجوب‌ و نهى‌ بر حرمت‌ در عبادات‌ در موارد مردد و احتیاط او در مسائل‌ معاملات‌ از جمله‌ مسائل‌ [[ربا]]، این‌ گرایش‌ را نشان‌ مى‌دهد.  
  
گفتار صاحب معجم رجال الحدیث مرحوم آیت الله العظمی‌‌‌ خوئی پس از نقل آرا و نظریات بزرگان تراجم سخن علامه حلی را در حق او نقل می‌‌‌كند كه او را با ثقه بودن و جلالت قدر می‌‌‌ستاید سپس سخن نوه شهید ثانی شیخ محمد بن حسن بن الشهید الثانی در اعتراض به توصیف علامه را بازگو می‌‌‌نماید جایی كه می‌‌‌گوید: سخن علامه نمی‌‌‌تواند خالی از غرابت و تعجب باشد چون نجاشی و شیخ در حق او گفته‌اند كه او قائل به قیاس بود و این دو گفتار نشانه آن است كه اختلالی در امر او وجود داشته است چون اصحاب ما عقیده دارند كه ترك عمل به قیاس از ضروریات است و اعتقاد به آن مضر عقیده و موجب خروج از [[عدالت]] می‌‌‌باشد پس چگونه او می‌‌‌تواند ثقه بوده باشد؟
+
از جمله‌ نظرات‌ کلامى‌ او، چنانکه‌ گذشت‌، یکى‌ این‌ است‌ که‌ اقوال‌ فقهى‌ امامان‌ را حاصل‌ اجتهاد و رأی‌ ایشان‌ مى‌دانست‌. وی‌ همچنین‌ از آن‌ دسته‌ متکلمان‌ است‌ که‌ معتقدند، حکم‌ امامان‌ همواره‌ بر اساس‌ ظواهر است‌، نه‌ بر اساس‌ علم‌ ایشان‌ بر بواطن‌ امور.<ref>سید مرتضى‌، الانتصار، ۲۳۷- ۲۴۳.</ref> ابن‌ جنید در زمینه‌های‌ حساس‌ کلام‌ امامیه‌ آثاری‌ تألیف‌ کرده‌ است‌، چون‌: ازالة الران‌ عن‌ قلوب‌ الاخوان‌ در مسأله [[غیبت|غیبت‌]]؛ کتاب‌ الظلامة لفاطمة(ع‌) ظاهراً درباره مسائل‌ پیش‌ آمده‌ بین‌ [[حضرت فاطمه|حضرت فاطمه‌]](ع‌) و [[ابوبکر]]؛ ایضاح‌ خطأ من‌ شنع‌ على‌ الشیعة فى‌ امر القرآن‌، احتمالاً در دفاع‌ و توجیه‌ موضع‌ امامیه‌ در مورد [[تحریف قرآن|تحریف‌]] یا خلق‌ [[قرآن|قرآن‌]]؛ ردیه‌ای‌ بر [[ارتداد|مرتدان‌]] با عنوان‌ الاسفار.
  
مرحوم آیت الله خویی پس از نقل سخن او اظهار می‌‌‌دارد: مثل این كه او در اعتراض به سخن علامه حلی قول خود نجاشی را ندیده است و در عین این كه مساله اعتقاد به قیاس را در حق او بازگو می‌‌‌كند در عین حال او را با ثقه و جلیل‌القدر بودن توصیف می‌‌‌كند حقیقت امر آن است كه عدم جواز عمل به قیاس هر چند از ضروریات مذهب [[شیعه]] است ولی از كجا معلوم كه شیخ عالم به این امر بوده است پس عمل او به قیاس بر حسب اجتهاد خود بوده است و او در این باره معذور است و اگر تنزل نمودیم و گفتیم عمل او به قیاس موجب فسق است (و با جزم این سخن را نمی‌‌‌گویم) باز این امر منافاتی با وثاقت او نمی‌‌‌تواند داشته باشد.<ref> معجم رجال الحدیث، ج 14، ص 318 تا 322، كد معرفی 10081.</ref>
+
== ابن جنید در کلام عالمان ==
 +
[[احمد بن علی نجاشی|نجاشی]] درباره او گوید: محمد بن احمد بن الجنید ابوعلی الکاتب الاسکافی آبروی اصحاب ما ثقه جلیل‌القدر دارای تألیفات فراوان و متعدد؛ از برخی از مشایخ خود شنیدم که در پیش او مال و شمشیری از حضرت صاحب عجل الله تعالی فرجه بود که به هنگام [[مرگ]] به کنیزش وصیت نمود و پیش او ضایع گردید. نجاشی پس از شمارش تالیفات متنوع و متعدد ابن جنید اظهار می‌‌‌دارد: از مشایخ موثق خود شنیدم که او قائل به [[قیاس در فقه|قیاس]] بود و همگی خبر داده‌اند که آنان [[اجازه (علم الحدیث)|اجازه]] روایت کتاب‌ها و مصنفات او را داشته‌اند.<ref> رجال نجاشی، ص ۳۸۵ تا ۳۸۸، کد معرفی ۱۰۴۷.</ref>
  
==تالیفات==
+
[[ابن داوود حلی|ابن‌ داوود حلى‌]] او را در زمره ممدوحین‌ آورده‌ و [[علامه حلی|علامه حلى‌]]<ref>الرجال‌، ص۱۴۵.</ref> او را توثیق‌ کرده‌ است‌. [[شهید اول|شهید اول‌]]<ref>الذکری‌، ۲۵۴-۲۵۵.</ref> نه‌ تنها او را ثقه‌ دانسته‌، بلکه‌ [[حدیث مرسل|حدیث‌ مرسل‌]] او را در مرتبه [[حدیث مسند|مسند]] دانسته‌ است‌.
  
او در عمر پربركت خویش تالیفات متعددی را به رشته تحریر درآورده است كه تعداد آن‌ها را تا پنجاه جلد نگاشته‌اند كه بیشتر آن‌ها در [[فقه]] اصول كلام و علوم ادبی است كه اسامی ‌‌‌برخی از آن‌ها به این ترتیب آمده است:
+
[[سید صدرالدین صدر]] مؤلف کتاب [[تأسیس الشیعه لعلوم الاسلام (کتاب)|تأسیس الشیعه]] در حق او می‌‌‌گوید: یکی دیگر از بزرگان فقهای ما ابن جنید محمد بن احمد بن الجنید ابوعلی مشهور به کاتب اسکافی است. او دارای کتاب‌های متعددی در [[فروع دین|فروع]] و [[اصول فقه]] می‌‌‌باشد. فقه را تنظیم و ابوابی بر آن مترتب ساخت، ابواب را جدا از هم قرار داد و نهایت تلاش خود را در این راه صرف نمود، اگر مساله‌ای روشن بود در آن مورد فقط به ذکر [[فتوا|فتوی]] اکتفا ورزید و اگر مساله تا حدودی مشکل و غامض بود به عامل اصلی آن نیز اشاره کرده و دلیل آن را نیز ذکر می‌‌‌نمود و اگر مساله دارای اقوالی از سوی فقها بود آن‌ها را نیز نقل می‌‌‌کرد. از کتاب‌های او می‌‌‌توان: تهذیب الشیعه لاحکام الشریعه و کتاب الاحمدی للفقه المحمدی و کتاب النصره لاحکام العتره را نام برد... .<ref> تاسیس الشیعه، لعلوم الاسلام.</ref>
  
# احكام الارش
+
[[سید ابوالقاسم خویی|آیت الله خوئی]] صاحب [[معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة (کتاب)|معجم رجال الحدیث]]، پس از نقل آرا و نظریات بزرگان تراجم، سخن [[علامه حلی]] را در حق او نقل می‌‌‌کند که او را با ثقه بودن و جلالت قدر می‌‌‌ستاید. سپس سخن نوه [[شهید ثانی]] شیخ محمد بن حسن بن الشهید الثانی در اعتراض به توصیف علامه را بازگو می‌‌‌نماید: سخن علامه نمی‌‌‌تواند خالی از غرابت و تعجب باشد چون نجاشی و شیخ در حق او گفته‌اند که او قائل به قیاس بود و این دو گفتار نشانه آن است که اختلالی در امر او وجود داشته است چون اصحاب ما عقیده دارند که ترک عمل به قیاس از ضروریات است و اعتقاد به آن مضر عقیده و موجب خروج از [[عدالت]] می‌‌‌باشد پس چگونه او می‌‌‌تواند ثقه بوده باشد؟
# احكام الصلوه
 
# احكام الطلاق
 
# المختصر الاحمدی للفقه المحمدی
 
# الارتیاع فی تحریم الفقاع
 
# ازاله الران عن قلوب الاخوان (در امر غیبت)
 
# استخراج المراد عن مختلف الخطاب
 
# الاستنفار الی الجهاد
 
# الاستیفا
 
# الاسرا
 
# الاسفار فی الرد علی المؤیده
 
# الاشارات الی ما ینكره العوام
 
# اشكال جمله المواریث
 
# اظهار ما ستره اهل العناد من الروایه عن الائمه فی امر الاجتهاد
 
# الافهام لاصول الاحكام
 
# الفی مساله (دو هزار مساله)
 
# الالفیه (هزار مساله) در كلام
 
# امثال القرآن (مثل‌های قرآن)
 
# الایناس بائمه الناس
 
# البشاره والقداره
 
# تبصره العارف و نقد الزائف (در فقه اثنی عشری حاوی احتجاج بر مذهب حق)
 
# التحریر والتقریر
 
# التراقی الی اعلی المراقی
 
# بنیه الساهی بالعلم الالهی
 
# تهذیب الشیعه لاحكام الشریعه
 
# حدائق القدس
 
# قدس الطور و ینبوع النور فی معنی الصلوه علی النبی
 
# مشكلات المواریث كه مرحوم حاج [[آقا بزرگ تهرانی]] در جلد 21 [[الذریعه]] به نقل از نجاشی آن را ذكر می‌‌‌كند.
 
# المسح علی الخفین
 
# كتاب المسح علی الرجلین
 
  
عنوان و تیتر كتاب‌های فوق بدون توجه به محتوی و مضمون آن‌ها نشان دهنده ادب و معرفت او به اسالیب بلاغت و فصاحت می‌‌‌باشد از این رو گفته شده است كه او در اثر مهارتی كه در اصول نگارش و املا داشته است عنوان كاتب و نویسنده را نیز داشته است.<ref> رجال نجاشی، ص 386، كد معرفی 1047.</ref>
+
آیت الله خویی پس از نقل سخن او اظهار می‌‌‌دارد: مثل این که او در اعتراض به سخن علامه حلی قول خود نجاشی را ندیده است و در عین این که مساله اعتقاد به قیاس را در حق او بازگو می‌‌‌کند در عین حال او را با عنوان ثقه و جلیل‌القدر بودن توصیف می‌‌‌کند. حقیقت امر آن است که عدم جواز عمل به قیاس هر چند از ضروریات مذهب [[شیعه]] است ولی از کجا معلوم که شیخ عالم به این امر بوده است. پس عمل او به قیاس بر حسب اجتهاد خود بوده است و او در این باره معذور است و اگر تنزل نمودیم و گفتیم عمل او به قیاس موجب فسق است (و با جزم این سخن را نمی‌‌‌گویم) باز این امر منافاتی با وثاقت او نمی‌‌‌تواند داشته باشد.<ref> معجم رجال الحدیث، ج ۱۴، ص ۳۱۸ تا ۳۲۲، کد معرفی ۱۰۰۸۱.</ref>
  
صاحب رجال نجاشی تعداد دیگری از تالیفات را در حق او آورده است كه یكی از آن‌ها كتاب ما نقضه الزجاجی النیشابوری بر ابی فضل بن شاذان می‌‌‌باشد.<ref> معجم رجال الحدیث، ج 14، ص 318 تا 322، كد معرفی 10081.</ref>
+
==آثار و تألیفات==
  
==وفات==
+
با تفحصی‌ در اسناد ثبت‌ شده‌ در [[فهرست شیخ طوسی (کتاب)|الفهرست‌ طوسی‌]] و [[رجال نجاشی (کتاب)|رجال نجاشی‌]] آشکار می‌شود که‌ ابن جنید در روایت‌ آثار سلف‌ [[امامیه|امامیه‌]] اهتمام‌ ویژه‌ای‌ داشته‌ است‌. اسکافی در عمر پربرکت خویش تألیفات متعددی حدود پنجاه جلد کتاب را به رشته تحریر درآورده است که بیشتر آن‌ها در [[فقه]]، [[اصول فقه‌‌‌‌|اصول]]، [[کلام]] و علوم ادبی است. اسامی ‌‌‌برخی از آن‌ها به این ترتیب است:
  
او پس از عمری تلاش و كوشش در راه اسلام و با به جا گذاشتن بیش از 50 عنوان كتاب در زمینه [[فقه]] اصول كلام و تفسیر در سال 381 هـ.ق ‌‌همان سال وفات [[شیخ صدوق]] درگذشت و كلمه شفا ماده تاریخ وفات اوست.
+
#تهذیب الشیعه لاحکام الشریعه؛ شیخ طوسى‌ آن‌ را در ۲۰ مجلد دانسته‌، و نجاشى‌ فهرستى‌ از فصول‌ آن‌ را به‌ دست‌ داده‌ است‌.
 +
#المختصر الاحمدی للفقه المحمدی؛ علامه‌ حلى‌ آن‌ را مختصر تهذیب‌ الشیعة دانسته‌ است‌. این‌ کتاب‌ مورد استفاده [[سید مرتضی|سید مرتضى‌]] و [[ابن ادریس حلی|ابن‌ ادریس‌]] واقع‌ شده‌ است.
 +
#الارتیاع فی تحریم الفقاع
 +
#ازالة الران عن قلوب الاخوان (در امر غیبت)
 +
#استخراج المراد عن مختلف الخطاب
 +
#الافصاح‌ و الایضاح‌ للفرائض‌ و المواریث‌
 +
#الاستنفار الی الجهاد
 +
#احکام الارش
 +
#احکام الصلوة
 +
#احکام الطلاق
 +
#الاستیفاء
 +
#الاسراء
 +
#الاسفار فی الرد علی المؤیده
 +
#الاشارات الی ما ینکره العوام
 +
#اشکال جملة المواریث
 +
#اظهار ما ستره اهل العناد من الروایه عن الائمه فی امر الاجتهاد
 +
#الافهام لاصول الاحکام
 +
#الفی مساله (دو هزار مساله)
 +
#الالفیه (هزار مساله)، در کلام
 +
#امثال القرآن (مثل‌های قرآن)
 +
#الایناس بائمة الناس
 +
#البشارة و القدارة
 +
#تبصرة العارف و نقد الزائف (در فقه اثنی عشری حاوی احتجاج بر مذهب حق)
 +
#التحریر والتقریر
 +
#التراقی الی اعلی المراقی
 +
#بنیة الساهی بالعلم الالهی
 +
#الفهرست
 +
#حدائق القدس
 +
#قدس الطور و ینبوع النور فی معنی الصلوة علی النبی
 +
#مشکلات المواریث، که [[آقا بزرگ تهرانی]] در جلد ۲۱ [[الذریعه الی تصانیف الشیعه|الذریعه]] به نقل از [[احمد بن علی نجاشی|نجاشی]] آن را ذکر می‌‌‌کند.
 +
#المسح علی الخفّین
 +
#ما نقضه الزجاجی النیشابوری بر ابی فضل بن شاذان.<ref> معجم رجال الحدیث، ج ۱۴، ص ۳۱۸ تا ۳۲۲، کد معرفی ۱۰۰۸۱.</ref>
  
 +
عنوان کتاب‌های فوق - بدون توجه به محتوی و مضمون آن‌ها - نشان دهنده شناخت و معرفت او به اسالیب [[بلاغت]] و فصاحت می‌‌‌باشد؛ از این رو گفته شده است که او در اثر مهارتی که در اصول نگارش و املا داشته است، عنوان «کاتب» و نویسنده را نیز داشته است.<ref> رجال نجاشی، ص ۳۸۶، کد معرفی ۱۰۴۷.</ref>
 
==پانویس==
 
==پانویس==
<references/>
+
<references />
 
 
 
==منابع==
 
==منابع==
* عقیقی بخشایشی، تلخيص از كتاب فقهاي نامدار شيعه، صفحه 47.
+
*فقهای نامدار شیعه، عقیقی بخشایشی، ص ۴۷.
* دائره المعارف بزرگ اسلامی، مدخل "ابن جنید اسکافی" از احمد پاكتچى‌، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، در دسترس در [http://lib.eshia.ir/23022/3/1046/ کتابخانه مدرسه فقاهت]، تاریخ بازیابی: 29 بهمن ماه 1392.
+
*[http://lib.eshia.ir/23022/3/1046/ "ابن جنید اسکافی"، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، احمد پاكتچى‌].
 
{{سنجش کیفی
 
{{سنجش کیفی
 
|سنجش=شده
 
|سنجش=شده
سطر ۹۰: سطر ۱۰۷:
 
|رده=دارد
 
|رده=دارد
 
}}
 
}}
 
 
[[رده:علمای قرن چهارم]]
 
[[رده:علمای قرن چهارم]]
 +
[[رده:علماء شیعه]]
 
[[رده:فقیهان]]
 
[[رده:فقیهان]]
[[رده:ادیبان]]
+
[[رده:متکلمان]]
 +
[[رده:محدثان]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۴ آوریل ۲۰۲۳، ساعت ۱۲:۳۴

«محمد بن احمد بن جنید اسکافى» (م، ۳۸۱ ق) معروف به «ابن‌ جُنَید»، فقیه، محدث و متکلم امامی قرن ۴ هجری است. آراء ابن جنید همیشه در فقه مطرح بوده و فقها از او به همراه ابن ابی عقیل، با عنوان «قدیمین» (دو فقیه دوران قدیم) یاد می‌کنند.[۱] برخی آرای فقهی و کلامی اسکافی مخالف نظر بیشتر علمای شیعه بوده، از این رو مورد انتقاد آنان قرار گرفته است.

نام کامل محمد بن احمد بن جنید اسکافى
زادروز ۳۰۰ قمری
زادگاه اسکاف، عراق
وفات ۳۸۱ قمری
مدفن ری

Line.png

اساتید

حمید بن‌ زیاد واقفى‌، عبدالواحد بن‌ عبدالله‌ موصلى‌، احمد بن‌ محمد عاصمى‌، محمد بن‌ على‌ بن‌ معمر کوفى‌،...

شاگردان

حسین‌ بن‌ عبیدالله‌ غضایری‌، شیخ‌ مفید، ابن‌ عبدون‌،...

آثار

تهذیب الشیعه لاحکام الشریعه، المختصر الاحمدی للفقه المحمدی، الارتیاع فی تحریم الفقاع، ازالة الران عن قلوب الاخوان، تبصرة العارف و نقد الزائف،...

زندگی‌نامه

ابوعلی محمد بن احمد بن الجنید اسکافی در اسکاف (از نواحى‌ نهروان‌، بین‌ بغداد و واسط) در یک خانواده علمی‌‌‌ متولد شد. درباره تاریخ‌ ولادت‌ او در منابع‌ گزارشى‌ دیده‌ نمى‌شود، اما از آنجا که‌ قدیم‌ترین‌ استاد شناخته‌ شده او حمید بن‌ زیاد در ۳۱۰ ق‌. وفات‌ یافته‌، وی‌ مى‌بایست‌ مدتى‌ پیش‌ از ۳۰۰ ق‌. متولد شده‌ باشد.

او در روزگاری بسر می‌برد که مناطق اسلامی ‌‌‌تازه از ترکتازی خلفای بنی‌العباس نجات پیدا می‌کرد. از زمان رحلت رسول اکرم صلی الله علیه و آله تا حدود ۳۰۰ هـ.ق ‌‌شیعیان وضع ناگوار و موقعیت نامطلوبی داشتند، چه آنان همیشه در اقلیت بودند و از هر گونه ابراز عقیده و اعلام وجود ممنوع بودند، ولی از اواسط قرن چهارم هجری - دوران ابن جنید اسکافی - شیعیان به میزان قابل توجهی از آن محدودیت‌ها رهایی پیدا کردند، زیرا دولتهای مقتدری مانند آل‌بویه در احترام و تجلیل شیعیان کوشا بودند.[۲]

این عوامل زمینه را فراهم ساخت تا شیعیان از گوشه و کنار سربرآورده و با همت شایان توجه به تشکیل جمعیت‌ها و تأسیس حوزه‌های علمی ‌‌‌و نشر معارف و حقایق اهل بیت علیهم‌السلام بپردازند که ارتباط ابن جنید با دانشمندان اهل سنت و مسافرت کلینی و صدوق دو پیشوای بزرگ حدیث به بغداد و اقامت آنان در آن شهر (مرکز اهل سنت) نشانه‌هایی از این فضای مناسب سیاسی می‌‌‌باشد.

درباره وفات‌ ابن جنید اسکافی در منابع‌ به‌ نقل‌ از مأخذی‌ نامعلوم‌ گفته‌ شده‌ که‌ او در ۳۸۱ ق‌. در ری‌ درگذشته‌ است‌، ولى‌ با توجه‌ به‌ اینکه‌ ابن‌ ندیم‌ در الفهرست‌ که‌ آن‌ را در ۳۷۷ ق‌. به‌ پایان‌ رسانده‌، از ابن‌ جنید با عبارت‌ «قریب‌ العهد» یاد کرده‌ است‌، وی‌ باید مدتى‌ پیش‌ از ۳۷۷ ق‌. وفات‌ یافته‌ باشد.

مشایخ و راویان

مى‌توان‌ از مشایخ روایى‌ ابن جنید، حمید بن‌ زیاد واقفى‌، عبدالواحد بن‌ عبدالله‌ ابن‌ یونس‌ موصلى‌، احمد بن‌ محمد عاصمى‌، محمد بن‌ على‌ بن‌ معمر کوفى‌ از امامیه‌، ابوالعباس‌ محمد بن‌ حسین‌ بن‌ احمد بن‌ عبدالله‌ علوی‌ از زیدیه‌، و ابوعثمان‌ بن‌ عثمان‌ بن‌ احمد ذهبى‌ احتمالاً از اهل‌ سنت‌ را نام‌ برد.[۳]

از راویان‌ وی‌ نیز حسین‌ بن‌ عبیدالله‌ غضایری‌، شیخ‌ مفید و ابن‌ عبدون‌ را مى‌شناسیم‌.[۴] ظاهراً جمعى‌ دیگر از مشایخ‌ نجاشى‌ و شیخ طوسى‌ نیز از وی‌ روایت‌ کرده‌اند.

دیدگاه‌های فقهی و کلامی

ابن‌ جنید گرچه‌ به‌ کلام و حدیث نیز اهتمام‌ داشت‌، ولى‌ جنبه بارز شخصیت‌ علمى‌ وی‌ در فقه‌ استدلالى‌ اوست‌. ابن‌ جنید به‌ عنوان‌ یک‌ باور کلامى‌، اقوال‌ فقهى‌ امامان‌ را نه‌ بر اساس‌ نقل‌، بلکه‌ بر اساس‌ رأی‌ مى‌پنداشته‌ و به‌ همین‌ جهت‌ اختلاف‌ در روایات‌ فقهى‌ را نیز ناشى‌ از اختلاف‌ امامان‌ در رأی‌ دانسته‌ است‌،[۵] از این‌ رو طبیعى‌ است‌ که‌ برای‌ ترجیح‌ یک‌ روایت‌ بر دیگری‌، روشى‌ کاملاً متفاوت‌ با روش‌ معمول‌ بین‌ فقیهان‌ امامى‌ زمان‌ خود داشته‌ باشد.

در مورد تمسک‌ به‌ خبر واحد، بر خلاف‌ روش‌ فقیهان‌ متکلم‌ امامیه‌ و بر وفق‌ نظر فقیهان‌ اهل‌ سنت‌ و البته‌ اخباریان امامى‌، به‌ حجیت‌ خبر واحد قائل‌ بوده‌ و عمل‌ به‌ آن‌ در بسیاری‌ از استدلالات‌ او به‌ چشم‌ مى‌خورد و شیخ‌ مفید از این‌ بابت‌ بر او خرده‌ گرفته‌ است‌.

در مورد قیاس در منابع‌ تصریح‌ شده‌ است‌ که‌ او قائل‌ به‌ حجیت‌ قیاس‌ به‌ شیوه ابوحنیفه‌ و دیگر فقهای‌ اهل‌ سنت‌ بوده‌؛[۶] و ظاهراً کتابهایی چون «اظهار ما ستره‌ اهل‌ العناد من‌ الروایة عن‌ ائمة العترة من‌ امر الاجتهاد» را در دفاع‌ از این‌ موضوع‌ تألیف‌ کرده‌ است‌.

استدلالات‌ استحسانى‌ را نیز مى‌توان‌ به‌ کثرت‌ در مباحث‌ ابن‌ جنید ملاحظه‌ کرد، اما در مواردی‌ که‌ مبنای‌ امر علت‌ تشریع‌ حکم‌ باشد، استدلالش‌ کمتر سلیقه‌ای‌ است‌.

بجز آنچه‌ ذکر شد، یکى‌ از خصوصیات‌ فقه‌ ابن‌ جنید گرایش‌ او به‌ احتیاط حتى‌ در غیر موارد اختلاف‌ روایت‌ است‌. تمایل‌ غالب‌ او به‌ حمل‌ امر بر وجوب‌ و نهى‌ بر حرمت‌ در عبادات‌ در موارد مردد و احتیاط او در مسائل‌ معاملات‌ از جمله‌ مسائل‌ ربا، این‌ گرایش‌ را نشان‌ مى‌دهد.

از جمله‌ نظرات‌ کلامى‌ او، چنانکه‌ گذشت‌، یکى‌ این‌ است‌ که‌ اقوال‌ فقهى‌ امامان‌ را حاصل‌ اجتهاد و رأی‌ ایشان‌ مى‌دانست‌. وی‌ همچنین‌ از آن‌ دسته‌ متکلمان‌ است‌ که‌ معتقدند، حکم‌ امامان‌ همواره‌ بر اساس‌ ظواهر است‌، نه‌ بر اساس‌ علم‌ ایشان‌ بر بواطن‌ امور.[۷] ابن‌ جنید در زمینه‌های‌ حساس‌ کلام‌ امامیه‌ آثاری‌ تألیف‌ کرده‌ است‌، چون‌: ازالة الران‌ عن‌ قلوب‌ الاخوان‌ در مسأله غیبت‌؛ کتاب‌ الظلامة لفاطمة(ع‌) ظاهراً درباره مسائل‌ پیش‌ آمده‌ بین‌ حضرت فاطمه‌(ع‌) و ابوبکر؛ ایضاح‌ خطأ من‌ شنع‌ على‌ الشیعة فى‌ امر القرآن‌، احتمالاً در دفاع‌ و توجیه‌ موضع‌ امامیه‌ در مورد تحریف‌ یا خلق‌ قرآن‌؛ ردیه‌ای‌ بر مرتدان‌ با عنوان‌ الاسفار.

ابن جنید در کلام عالمان

نجاشی درباره او گوید: محمد بن احمد بن الجنید ابوعلی الکاتب الاسکافی آبروی اصحاب ما ثقه جلیل‌القدر دارای تألیفات فراوان و متعدد؛ از برخی از مشایخ خود شنیدم که در پیش او مال و شمشیری از حضرت صاحب عجل الله تعالی فرجه بود که به هنگام مرگ به کنیزش وصیت نمود و پیش او ضایع گردید. نجاشی پس از شمارش تالیفات متنوع و متعدد ابن جنید اظهار می‌‌‌دارد: از مشایخ موثق خود شنیدم که او قائل به قیاس بود و همگی خبر داده‌اند که آنان اجازه روایت کتاب‌ها و مصنفات او را داشته‌اند.[۸]

ابن‌ داوود حلى‌ او را در زمره ممدوحین‌ آورده‌ و علامه حلى‌[۹] او را توثیق‌ کرده‌ است‌. شهید اول‌[۱۰] نه‌ تنها او را ثقه‌ دانسته‌، بلکه‌ حدیث‌ مرسل‌ او را در مرتبه مسند دانسته‌ است‌.

سید صدرالدین صدر مؤلف کتاب تأسیس الشیعه در حق او می‌‌‌گوید: یکی دیگر از بزرگان فقهای ما ابن جنید محمد بن احمد بن الجنید ابوعلی مشهور به کاتب اسکافی است. او دارای کتاب‌های متعددی در فروع و اصول فقه می‌‌‌باشد. فقه را تنظیم و ابوابی بر آن مترتب ساخت، ابواب را جدا از هم قرار داد و نهایت تلاش خود را در این راه صرف نمود، اگر مساله‌ای روشن بود در آن مورد فقط به ذکر فتوی اکتفا ورزید و اگر مساله تا حدودی مشکل و غامض بود به عامل اصلی آن نیز اشاره کرده و دلیل آن را نیز ذکر می‌‌‌نمود و اگر مساله دارای اقوالی از سوی فقها بود آن‌ها را نیز نقل می‌‌‌کرد. از کتاب‌های او می‌‌‌توان: تهذیب الشیعه لاحکام الشریعه و کتاب الاحمدی للفقه المحمدی و کتاب النصره لاحکام العتره را نام برد... .[۱۱]

آیت الله خوئی صاحب معجم رجال الحدیث، پس از نقل آرا و نظریات بزرگان تراجم، سخن علامه حلی را در حق او نقل می‌‌‌کند که او را با ثقه بودن و جلالت قدر می‌‌‌ستاید. سپس سخن نوه شهید ثانی شیخ محمد بن حسن بن الشهید الثانی در اعتراض به توصیف علامه را بازگو می‌‌‌نماید: سخن علامه نمی‌‌‌تواند خالی از غرابت و تعجب باشد چون نجاشی و شیخ در حق او گفته‌اند که او قائل به قیاس بود و این دو گفتار نشانه آن است که اختلالی در امر او وجود داشته است چون اصحاب ما عقیده دارند که ترک عمل به قیاس از ضروریات است و اعتقاد به آن مضر عقیده و موجب خروج از عدالت می‌‌‌باشد پس چگونه او می‌‌‌تواند ثقه بوده باشد؟

آیت الله خویی پس از نقل سخن او اظهار می‌‌‌دارد: مثل این که او در اعتراض به سخن علامه حلی قول خود نجاشی را ندیده است و در عین این که مساله اعتقاد به قیاس را در حق او بازگو می‌‌‌کند در عین حال او را با عنوان ثقه و جلیل‌القدر بودن توصیف می‌‌‌کند. حقیقت امر آن است که عدم جواز عمل به قیاس هر چند از ضروریات مذهب شیعه است ولی از کجا معلوم که شیخ عالم به این امر بوده است. پس عمل او به قیاس بر حسب اجتهاد خود بوده است و او در این باره معذور است و اگر تنزل نمودیم و گفتیم عمل او به قیاس موجب فسق است (و با جزم این سخن را نمی‌‌‌گویم) باز این امر منافاتی با وثاقت او نمی‌‌‌تواند داشته باشد.[۱۲]

آثار و تألیفات

با تفحصی‌ در اسناد ثبت‌ شده‌ در الفهرست‌ طوسی‌ و رجال نجاشی‌ آشکار می‌شود که‌ ابن جنید در روایت‌ آثار سلف‌ امامیه‌ اهتمام‌ ویژه‌ای‌ داشته‌ است‌. اسکافی در عمر پربرکت خویش تألیفات متعددی حدود پنجاه جلد کتاب را به رشته تحریر درآورده است که بیشتر آن‌ها در فقه، اصول، کلام و علوم ادبی است. اسامی ‌‌‌برخی از آن‌ها به این ترتیب است:

  1. تهذیب الشیعه لاحکام الشریعه؛ شیخ طوسى‌ آن‌ را در ۲۰ مجلد دانسته‌، و نجاشى‌ فهرستى‌ از فصول‌ آن‌ را به‌ دست‌ داده‌ است‌.
  2. المختصر الاحمدی للفقه المحمدی؛ علامه‌ حلى‌ آن‌ را مختصر تهذیب‌ الشیعة دانسته‌ است‌. این‌ کتاب‌ مورد استفاده سید مرتضى‌ و ابن‌ ادریس‌ واقع‌ شده‌ است.
  3. الارتیاع فی تحریم الفقاع
  4. ازالة الران عن قلوب الاخوان (در امر غیبت)
  5. استخراج المراد عن مختلف الخطاب
  6. الافصاح‌ و الایضاح‌ للفرائض‌ و المواریث‌
  7. الاستنفار الی الجهاد
  8. احکام الارش
  9. احکام الصلوة
  10. احکام الطلاق
  11. الاستیفاء
  12. الاسراء
  13. الاسفار فی الرد علی المؤیده
  14. الاشارات الی ما ینکره العوام
  15. اشکال جملة المواریث
  16. اظهار ما ستره اهل العناد من الروایه عن الائمه فی امر الاجتهاد
  17. الافهام لاصول الاحکام
  18. الفی مساله (دو هزار مساله)
  19. الالفیه (هزار مساله)، در کلام
  20. امثال القرآن (مثل‌های قرآن)
  21. الایناس بائمة الناس
  22. البشارة و القدارة
  23. تبصرة العارف و نقد الزائف (در فقه اثنی عشری حاوی احتجاج بر مذهب حق)
  24. التحریر والتقریر
  25. التراقی الی اعلی المراقی
  26. بنیة الساهی بالعلم الالهی
  27. الفهرست
  28. حدائق القدس
  29. قدس الطور و ینبوع النور فی معنی الصلوة علی النبی
  30. مشکلات المواریث، که آقا بزرگ تهرانی در جلد ۲۱ الذریعه به نقل از نجاشی آن را ذکر می‌‌‌کند.
  31. المسح علی الخفّین
  32. ما نقضه الزجاجی النیشابوری بر ابی فضل بن شاذان.[۱۳]

عنوان کتاب‌های فوق - بدون توجه به محتوی و مضمون آن‌ها - نشان دهنده شناخت و معرفت او به اسالیب بلاغت و فصاحت می‌‌‌باشد؛ از این رو گفته شده است که او در اثر مهارتی که در اصول نگارش و املا داشته است، عنوان «کاتب» و نویسنده را نیز داشته است.[۱۴]

پانویس

  1. آشنایی با علوم اسلامی‌‌‌، ص ۲۹۴.
  2. مروج الذهب، ج ۴، ص ۳۰۷؛ مکتب اسلام، سال اول، شماره ۳، ص ۴۸-۴۹.
  3. طوسى‌، الفهرست‌، ۱۲، ۲۸؛ همو، رجال‌، ۴۵۴.
  4. طوسى‌، الفهرست‌، ۱۲.
  5. شیخ مفید، اجوبة المسائل‌ السرویة، ۲۲۴.
  6. طوسى‌، الفهرست‌، ۱۳۴.
  7. سید مرتضى‌، الانتصار، ۲۳۷- ۲۴۳.
  8. رجال نجاشی، ص ۳۸۵ تا ۳۸۸، کد معرفی ۱۰۴۷.
  9. الرجال‌، ص۱۴۵.
  10. الذکری‌، ۲۵۴-۲۵۵.
  11. تاسیس الشیعه، لعلوم الاسلام.
  12. معجم رجال الحدیث، ج ۱۴، ص ۳۱۸ تا ۳۲۲، کد معرفی ۱۰۰۸۱.
  13. معجم رجال الحدیث، ج ۱۴، ص ۳۱۸ تا ۳۲۲، کد معرفی ۱۰۰۸۱.
  14. رجال نجاشی، ص ۳۸۶، کد معرفی ۱۰۴۷.

منابع