ابراهیم کفعمی: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
 
(۳ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
علامه شیخ ابراهیم كفعمی از دانشمندان بزرگ [[شیعه]] در قرن نهم و دهم هجری که عالمی وارسته، محدثی مورد اطمینان، ادیبی توانا، شاعری زبردست و هنرمندی خوشنویس بود.  
+
'''«شیخ ابراهیم کفعمی»''' (۸۴۰-۹۰۵ ق)، محدث، مفسر، فقیه و ادیب بزرگ [[شیعه]] در قرن نهم هجری بود. علامه کفعمی در [[زهد]] و [[تقوا]] و التزام به دستورهای [[شرع]] مقدس، شهره خاص و عام بود و به تمام اعمال، دعاها، عبادات و آداب زیارت‌هایی که در کتب خود آورده است، عمل می‌نمود. «[[مصباح کفعمی (کتاب)|المصباح]]» و «[[البلد الامین و الدرع الحصین (کتاب)|البلد الامین]]» در ادعیه و زیارات، از مشهورترین آثار اوست. 
 +
{{شناسنامه عالم
 +
|نام کامل = تقی‌الدین ابراهیم کفعمی
 +
||تصویر=
 +
|زادروز =  ۸۴۰ قمری
 +
|زادگاه =  جبل عامل، [[لبنان]]
 +
|وفات =  ۹۰۵ قمری
 +
|مدفن =  جبل عامل، لبنان
 +
|اساتید =  زین الدین علی عاملی، شمس الدین محمد عاملی، شریف فاضل حسین الحائری، زین الدین البیاضی العاملی، سید حسیب علی الموسوی...
 +
|شاگردان =
 +
|آثار = [[مصباح کفعمی (کتاب)|المصباح]]، [[البلد الامین و الدرع الحصین (کتاب)|البلد الامین]]، المقام الاسنی فی شرح الاسماء الحسنی، حیاة الارواح، نهایة الارب فی امثال العرب،...  
 +
}}
 +
==ولادت و خاندان==
  
==تولد ابراهیم کفعمی==
+
تقی‌الدین ابراهیم کفعمی در ۸۴۰<ref>سید محسن امین، اعیان الشیعه، ج ۲، ص ۱۸۵.</ref> یا ۸۲۸<ref>آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، ج ۳، ص ۷۳.</ref> هجری، در یکی از روستاهای جبل عامل [[لبنان]] به نام «کفعم» یا «کفرعیما» و در یک خانواده علمی-مذهبی دیده به جهان گشود. وی خود را چنین معرفی می کند: الکفعمی مولداً، اللویزی محتداً، الجبعی أباً، الحارثی نسباٌ، التقی لقباً، الامامی مذهباً.<ref>المصباح، ص۱۰۰۳.</ref>
  
كفعمی در نیمه اول قرن نهم هجری، در یكی از روستاهای جبل عامل به نام «كفعم» یا «كفرعیما» و در یك خانواده علمی-مذهبی دیده به جهان گشود.<ref> در مورد تاریخ تولد وی اختلاف وجود دارد علامه سید محسن امین تاریخ ولادت او را سال 840 هـ.ق ذكر كرده است. ([[اعیان الشیعه]]، ج 2، ص 185) اما اتمام نگارش كتابی را در سال 843 هـ.ق به او نسبت می‌دهد. علامه شیخ [[آقا بزرگ تهرانی]] در [[الذریعه]] تولد او را در سال 828 هـ.ق می‌داند. (الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج 3، ص 73 و 143)</ref> این روستا نزدیك منطقه جبشیت بود. امروزه تنها آثار ویرانه‌های این روستا به چشم می‌خورد.
+
دودمان کفعمی مانند سایر خاندان‌های علمی جبل عامل، اهل دانش و [[تقوا]] بودند. شیخ زین‌الدین علی کفعمی (متوفی: ۸۶۱ هـ.ق) از دانشمندان و [[محدثان]] بزرگ جبل عامل است. او پدر و استاد کفعمی است و از [[مشایخ]] [[اجازه (علم الحدیث)|اجازه]] او به شمار می‌رود.
  
وی خود را چنین معرفی می کند: الکفعمی مولداً، اللویزی محتداً، الجبعی أباً، الحارثی نسباٌ، التقی لقباً، الامامی مذهباً.<ref>المصباح، ص1003.</ref>
+
==تحصیل و استادان==
  
==خاندان پرافتخار==
+
ابراهیم کفعمی دوران کودکی و ایام جوانی را در زادگاه خویش سپری کرد و فراگیری دروس حوزوی را نزد استادان آن سامان آغاز نمود. از جزئیات مراحل تحصیلی وی اطلاعات زیادی در دست نیست. اما آن چه مسلم است، او بیشتر دروس مقدماتی خود را نزد پدر و سایر دانش‌های عصر خود را نزد برادر دانشمندش و سایر استادان آن خطه فراگرفت. محقق ارجمند «شیخ فارس حسون» مهم‌ترین استادن کفعمی را به این ترتیب ذکر می‌کند:
  
دودمان كفعمی مانند سایر خاندان‌های علمی جبل عامل، اهل دانش و تقوا بودند. شیخ زین‌الدین علی كفعمی (متوفی: 861 هـ.ق) از دانشمندان و محدثان بزرگ جبل عامل است. او پدر و استاد كفعمی است و از مشایخ اجازه او به شمار می‌رود. وی از عالمانی بود كه تمام زندگی و فرزندان خود را وقف خدمت به اسلام و اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله نمود. او در اثر تلاش و فداكاری مستمر، توانست فرزندانی تربیت كند كه در طول تاریخ، زینت بخش جوامع اسلامی شوند.  
+
#شیخ زین الدین علی بن حسن؛ پدر دانشمند کفعمی که از فقهای بزرگ و شخصی عادل و پرهیزگار بود. کفعمی از این استاد خویش [[حدیث]] نقل کرده و وی را [[فقیه]] اعظم و اورع نامیده و از او به عنوان زینت اسلام و مسلمین یاد کرده است.
 +
#شیخ شمس الدین محمد (نویسنده زبدة البیان)؛ برادر کفعمی.
 +
#سید شریف فاضل حسین الحائری؛ نویسنده «تحفة الابرار فی مناقب الائمة الاطهار علیهم‌السلام».
 +
#شیخ زین الدین البیاضی العاملی؛ نویسنده «الصراط المستقیم».
 +
#سید حسیب علی بن عبدالحسین الموسوی الحسینی؛ نویسنده «رفع الملامه عن علی علیه‌السلام فی ترک الامامه». نامه‌هایی در قالب نظم و نثر بین وی و کفعمی رد و بدل شده است. کفعمی در بعضی از رساله‌هایش استاد خود را ستوده، از کتاب وی تمجیدهایی به عمل آورده و مطالبی را از او نقل کرده است.<ref> مقدمه رساله محاسبه النفس، ص ۱۷ و اعیان الشیعه، ج ۲، ص ۱۸۵.</ref>
  
==تحصیلات تقی الدین ابراهیم كفعمی==
+
== آثار و تألیفات ==
 +
تقی الدین کفعمی به دلیل مهارت در دانش‌های عصر خویش و تسلط به علوم مختلف، تألیفات متنوع و آثار بدیعی را پدید آورده و نقش بسزایی در تدوین و تکمیل آثار مذهبی به ویژه آثار [[شیعه|شیعی]] در قرن نهم هجری داشته است تا آنجا که [[علامه مجلسی]] وجود این شخصیت پژوهشگر اسلامی را حلقه اتصال بین دو دانشمند نخبه شیعی، یعنی [[شهید اول]] و [[شهید ثانی]] می‌داند.<ref> اعیان الشیعه، ج ۲، ص ۱۸۵.</ref> نزدیک به ۵۰ اثر از تألیفات و تصنیفات این بزرگمرد شناخته شده است که می‌توان آنها را در موضوعات زیر طبقه‌بندی کرد:
  
كفعمی دوران كودكی و ایام جوانی را در زادگاه خویش سپری كرد و فراگیری دروس حوزوی را نزد استادان آن سامان آغاز نمود. از جزئیات مراحل تحصیلی وی اطلاعات زیادی در دست نیست. اما آن چه مسلم است، او بیشتر دروس مقدماتی خود را نزد پدر و سایر دانش‌های عصر خود را نزد برادر دانشمندش و سایر استادان آن خطه فراگرفت. محقق ارجمند «شیخ فارس حسون» مهم‌ترین استادن كفعمی را به این ترتیب ذكر می‌كند:
+
'''<I>عرفان و سیر و سلوک:</I>'''
  
==استادان تقی الدین ابراهیم كفعمی==
+
#محاسبة النفس اللوامة و تنبیه الروح النوامة، که به فارسی شرح و ترجمه شده است.
 +
#المقام الاسنی فی شرح الاسماء الحسنی.
 +
#صفوة الصفات فی شرح دعاء السمات، که در سال ۸۷۵ هـ.ق نوشته شده است و در کتابخانه شیخ ضیاءالدین نوری در تهران، نسخه‌ای از آن دیده شده است.
  
# شیخ زین الدین علی بن حسن؛ پدر دانشمند كفعمی كه از فقهای بزرگ و شخصی عادل و پرهیزگار بود. كفعمی از این استاد خویش [[حدیث]] نقل كرده و وی را فقیه اعظم و اورع نامیده و از او به عنوان زینت اسلام و مسلمین یاد كرده است.
+
'''<I>تفسیر و قرائت:</I>'''
# شیخ شمس الدین محمد (نویسنده زبده البیان)؛ برادر كفعمی.
 
# سید شریف فاضل حسین بن مساعدالحسینی الحائری؛ نویسنده «تحفه الابرار فی مناقب الائمه الاطهار علیهم‌السلام».
 
# شیخ زین الدین البیاضی العاملی؛ نویسنده «الصراط المستقیم».
 
# سید حسیب علی بن عبدالحسین الموسوی الحسینی؛ نویسنده «رفع الملامه عن علی علیه‌السلام فی ترك الامامه».
 
  
نامه‌هایی در قالب نظم و نثر بین وی و كفعمی رد و بدل شده است. كفعمی در بعضی از رساله‌هایش استاد خود را ستوده، از كتاب وی تمجیدهایی به عمل آورده و مطالبی را از او نقل كرده است.<ref> مقدمه رساله محاسبه النفس، ص 17 و اعیان الشیعه، ج 2، ص 185.</ref>
+
#قراضة النضیر؛ تلخیص تفسیر «[[مجمع البیان (کتاب)|مجمع البیان]]» [[شیخ طبرسی|طبرسی]] می‌باشد.
 
+
#تلخیص تفسیر «[[جوامع الجامع]]» طبرسی.
كفعمی در اثر تلاش‌های شبانه‌روزی و استقامت در تحصیل علوم، به مرتبه‌ای از دانش رسید كه شخصیت نگاران بعد از وی، احاطه و تسلط او بر علوم مختلف را ستوده و او را پرچمدار علم [[حدیث]] و كاشف گنجینه‌های علوم و حكمت دانسته و از وی به عنوان زینت‌بخش عصر خویش و افتخار دانشمندان امامیه یاد كرده‌اند.<ref> مقدمه بلدالامین.</ref>
+
#تلخیص «[[تفسیر قمی (کتاب)|تفسیر علی بن ابراهیم قمی]]».
 
+
#الرسالة الواضحة فی شرح سورة الفاتحه.
میرزا عبدالله افندی می‌نویسد: «شیخ اجل عالم فاضل و فقیه كامل مرحوم كفعمی، از بزرگان علمای اصحاب بود. عصر او به زمان ظهور شاه اسماعیل صفوی (اول) متصل شد. این بزرگمرد جهان [[شیعه]] در انواع علوم رایج مهارتی تام داشت، به ویژه در علوم عربی و ادبیات سرآمد عصر خویش بود. او عاشق كتاب و كتابخوانی بود. كتاب‌های بسیاری را در كتابخانه‌اش جمع كرده بود كه اكثر آن‌ها از كتاب‌های ارزشمند و نایاب و معتبر به شمار می‌آمدند. شنیده‌ام: هنگامی كه وی وارد شهر [[نجف]] اشرف شد و مدتی در آن جا اقامت گزید، در كتابخانه خزانه حرم مطهر علوی علیه‌السلام مطالعات بسیاری انجام داد. او در نیایشگری بی‌نظیر بود، در زهد و تقوا و التزام به دستورهای شرع مقدس، شهره خاص و عام بود، تا آن جایی كه در مورد [[زهد]] و [[عبادت]] او می‌گویند: كفعمی به تمام اعمال، دعاها، عبادات و آداب زیارت‌هایی كه در كتاب «[[مصباح]]» خود آورده است، عمل می‌نمود و در ساعاتی كه وقت او اجازه نمی‌داد، دعاها و عبادات آن روز را همسر عالم و عابد وی به جای می‌آورد و این چنین بود كه كتاب مصباح او بعد از تألیف، سریعاً به خانه‌های شیعیان راه یافت.  
+
#تلخیص «غریب القرآن» نوشته محمد سجستانی.
 
+
#اللفظ الوجیز فی قرائة الکتاب العزیز.
عاشقان و سالكان خداجو، «[[مصباح]]» كفعمی را همچون مشعلی روشنگر، زینت‌بخش محافل و مجالس مذهبی و روحانی می‌دانستند. او در واقع، عالمی عامل، عارفی واصل و پژوهشگری كامل بود. تألیفات وی در زمینه دعاها و عبادات و زیارت‌ها، دلیل روشنی بر زهد و تقوای وی و اهمیت دادن او به ارتباط با خداوند متعال است. نگارش كتاب‌های مهمی برای تزكیه و تطهیر نفس مانند: «رساله محاسبه النفس اللوامه و تنبیه الروح النوامه»، «بلد الامین»، «[[مصباح]]» و «رساله المقصد الاسنی و شرح صحیفه سجادیه»، دقت نظر وی در زمینه خودسازی و التزام او را به مبانی فكری و عملی [[ائمه اطهار]] علیهم‌السلام نمایان می‌سازد.
 
 
 
كفعمی به دعاها و اثرات شگفت‌انگیز آن اعتقاد كامل داشت. او اعمال عبادی و دعاها و تعقیبات نقل شده از ائمه معصومین علیهم‌السلام را نه برای تفنن و یا به خاطر دیگران می‌نوشت؛ بلكه او اول، آن دستورها را خودش عمل می‌كرد، آن گاه با[[ایمان]] راسخ و اعتقاد یقینی، برای دیگران نقل می‌نمود. او آثار دنیوی و اخروی دعاها را با تمام وجود باور كرده بود. وی گاهی در حاشیه كتاب، به آثار و نتایج دعا اشاره می‌كند، مثلا در حاشیه «بلدالامین» می‌گوید: «من اثر این دعا (یكی از دعاهای بعد از نماز صبح) را در كتاب‌های اصحاب بزرگوارمان خوانده‌ام».
 
 
 
و آنگاه به داستانی در این زمینه اشاره می‌كند كه: «مردی از شیعیان در ایام گذشته به دردی مبتلا شد كه تمام پزشكان از معالجه او عاجز شدند. او بعد از تلاش‌های فراوان، از معالجه بیماری خویش مأیوس شد و تمام درها را به روی خود بسته دید، تا این كه روزی كتابی را مطالعه می‌كرد كه عبارتی توجه او را به خود جلب كرد. در آن جا نوشته بود: از [[امام صادق]] علیه‌السلام روایت شده است كه هر كس مبتلا به بیماری جسمی شده باشد، بعد از نماز صبح چهل مرتبه این كلمات را بگوید: «بسم الله الرحمن الرحیم، الحمدلله رب العالمین حسبنا الله و نعم الوكیل، تبارك الله احسن الخالقین، ولاحول ولاقوّه الّا بالله العلی العظیم» و سپس دست خود را به موضع درد بكشد، به خواست الهی شفا خواهد یافت. آن مرد به این دستور عمل كرده و به اذن الهی شفا یافت».<ref> [[بحارالانوار]]، ج 83، ص 153.</ref>
 
 
 
كفعمی در ادامه داستانی را از مشاهدات خود نقل می‌كند: «پدر و استاد بزرگوارم اعتقاد فوق‌العاده به مضمون این روایت داشت و هیچ‌گاه در [[نماز صبح]] از انجام آن فروگذاری نمی‌كرد؛ البته آن بزرگوار اثر آن را دیده و با تجربه‌ برایش ثابت شده بود. او با یك خانم نجیب و بزرگواری از یك خانواده اصیل [[ازدواج]] كرد. بعد از مدتی، در اثر بیماری جسمی، همسر صالح و شایسته او ماه‌ها به بستر بیماری افتاد. پدرم از این وضعیت شدیداً آشفته و مضطرب گردید. او كه در حال ناچاری به دنبال چاره‌ای می‌گشت، ناگهان این روایت به یادش آمد. لذا این دستورالعمل شفابخش امام صادق علیه‌السلام را به همسرش توصیه كرد كه آن را 40 روز بعد از [[نماز]] صبح 40 مرتبه بخواند. بعد از انجام این دستورالعمل، به اذن خداوند متعال آن خانم از مرض سخت خویش شفا یافت».<ref> همان، ج 83، ص 154.</ref>
 
 
 
كفعمی در زهد و [[عبادت]] و خودسازی، سرآمد عصر خویش و سرمشق عارفان و زاهدان بود. كتاب محاسبه النفس وی ـ كه در قالبی زیبا به زیور طبع آراسته شده ـ در نوع خود بی‌نظیر است و در مورد خودسازی و سیر و سلوك معنوی، عالی‌ترین رهنمودها را دارد.
 
 
 
==نقل حدیث==
 
 
 
محدث نام‌آور [[شیعه]]، تلاش فراوانی در گردآوری حدیث نمود. او به كتاب‌های مختلف در این مورد رجوع می‌كرد و در هر كجا حدیثی را می‌یافت كه بزرگان و دانشمندان دیگر آن را در كتاب‌های خود نیاورده‌ بودند، وی آن را ثبت و برای طالبان معارف زلال [[اهل بیت]] علیهم‌السلام نقل می‌نمود.
 
 
 
اگر امروزه به كتاب‌های بزرگ و معتبر شیعه، همچون: [[وسائل الشیعه]]، مستدرك الوسائل و [[بحارالانوار]] رجوع كنیم، درمی‌یابیم كه محدث كفعمی چقدر در نشر و گسترش [[احادیث]] و روایات ائمه علیهم‌السلام نقش داشته است. [[شیخ حر عاملی]] در وسائل الشیعه‌، [[محدث نوری]] در مستدرك الوسائل و [[علامه مجلسی]] در بحارالانوار ده‌ها روایت در موضوعات مختلف علوم اسلامی، از محدث كفعمی نقل كرده‌اند كه بخشی از موضوعات آن روایات عبارتند از: آداب [[نماز]]، [[دعا]]، وصیت، طهارت، آداب فن و كفن میت مسلمان، اخلاق اجتماعی، معماری اسلامی، آداب زندگی و معاشرت، خواص سوره‌های [[قرآن]]، آثار تربیت [[امام حسین]] علیه‌السلام، آداب [[زیارت]] و توسل، حقوق اجتماعی مسلمانان، بهداشت و مسائل فردی، تاریخ شهادت و ولادت ائمه علیهم‌السلام، مهدویت، مسایل [[حج]] و سایر موضوعات گوناگون فقهی، اخلاقی، عبادی و اجتماعی كه زینت‌بخش صفحات منابع گرانسنگ شیعه است و كفعمی در نشر و گسترش آن‌ها سهم عظیمی را به خود اختصاص داده است.
 
 
 
علامه مجلسی علاوه بر نقل روایات كفعمی، بارها در كتاب بحارالانوار از نكات علمی، تفسیری و ادبی محدث كفعمی سود جسته و در معانی لغات مشكل و شرح بعضی جملات و عبارات سنگین، از نظرات این دانشمند فرزانه بهره گرفته است. وی در مورد فضل و عظمت و كمالات كفعمی می‌گوید: «كتاب‌ها و آثار او ما را از سخن گفتن در مورد شخصیت وی بازمی‌دارد و شكوه و جلالت این عالم جلیل القدر را، نوشته‌ها و آثار جاویدان وی بر همگان آشكار می‌سازد».<ref> همان، ‌ج 1، ص 34.</ref>
 
 
 
==مقام علمی کفعمی==
 
 
 
كفعمی به دلیل مهارت در دانش‌های عصر خویش و تسلط به علوم مختلف، تألیفات متنوع و آثار بدیعی را پدید آورده كه موجب شگفتی دانشوران دیگر گردیده است. عبارات بلندِ تاریخ‌نویسان و شخصیت نگاران در مورد وی، نشانگر عظمت علمی و معنوی اوست.<ref>القابی نظیر: اكابر علمای امامیه، اعیان محدثین شیعه، كثیرالتتبع و وجوه شیعه، حكایت از گستردگی اطلاعات علمی و نفوذ شخصیت معنوی وی در میان دانشمندان می‌باشد.</ref>
 
 
 
حر عاملی او را فاضل و شاعر و زاهد و عابد می داند.<ref>امل الآمل، ج1، ص28.</ref>
 
 
 
==آثار==
 
 
 
این دانشمند گرانمایه در طول زندگی پربار خویش، نتیجه سال‌ها تلاش علمی و فرهنگی خود را در قالب كتاب‌ها و رساله‌های ارزشمند به جهان دانش عرضه كرده است. او تألیفات فراوانی را در موضوعات مختلف علوم اسلامی به رشته تحریر كشیده و نقش بسزایی در تدوین و تكمیل آثار مذهبی به ویژه آثار شیعی در قرن نهم هجری داشته است تا آن جا كه علامه مجلسی وجود این شخصیت پژوهشگر اسلامی را حلقه اتصال بین دو دانشمند نخبه شیعی، یعنی [[شهید اول]] و [[شهید ثانی]] می‌داند.<ref> اعیان الشیعه، ج 2، ص 185.</ref>
 
 
 
تنوع موضوعات در آثار كفعمی، نشانگر تسلط سرشار آن بزرگوار بر علوم مختلف و رایج عصر خویش می‌باشد. تاكنون نزدیك به 50 اثر از تألیفات و تصنیفات این بزرگمرد شناخته شده است كه می‌توان آنها را در 12 موضوع طبقه‌بندی كرد كه عبارتند از:
 
 
 
'''<I>عرفان و سیر و سلوك:</I>'''
 
 
 
# محاسبه النفس اللوامه و تنبیه الروح النوامه كه به شرح فارسی ترجمه شده است.
 
# المقام الاسنی یف شرح الاسما الحسنی.
 
# صفوه الصفات فی شرح دعاء السمات، كه در سال 875 هـ.ق نوشته شده است و در كتابخانه شیخ ضیاءالدین نوری در تهران، نسخه‌ای از آن دیده شده است.
 
 
 
'''<I>قرائت:</I>'''
 
 
 
* اللفظ الوجیز فی قرائه الكتاب العزیز.
 
 
 
'''<I>تفسیر:</I>'''
 
 
 
# قراضه النضیر؛ تلخیص تفسیر «مجمع البیان» طبرسی می‌باشد.
 
# الرساله الواضحه فی شرح سوره الفاتحه.
 
# تلخیص «غریب القرآن» نوشته محمد سجستانی.
 
# تلخیص «تفسیر علی بن ابراهیم».
 
# تلخیص «جوامع الجامع» طبرسی.
 
  
 
'''<I>ادبیات:</I>'''
 
'''<I>ادبیات:</I>'''
  
# فرج الكرب و فرج القلب؛ درباره اقسام علم ادبیات تألیف شده و نزدیك به 20000 بیت است (هر بیت، سطر 50 حرفی را می‌گویند).
+
#فرج الکرب و فرج القلب؛ درباره اقسام علم ادبیات تألیف شده و نزدیک به ۲۰۰۰۰ بیت است (هر بیت، سطر ۵۰ حرفی را می‌گویند).
# نهایه الارب فی امثال العرب؛ در دو جلد نگارش یافته است، كه در نوع خود بی‌نظیر است.
+
#نهایة الارب فی امثال العرب؛ در دو جلد نگارش یافته است، که در نوع خود بی‌نظیر است.
# لمع البرق فی معرفه الفرق.
+
#لمع البرق فی معرفه الفرق.
# زهرا الربیع فی شواهد البدیع.
+
#زهرا الربیع فی شواهد البدیع.
# تلخیص «نزهه الالباء فی طبقات الادباء» اثر كمال الدین عبدالرحمن بن محمد انباری.
+
#تلخیص «نزهة الالباء فی طبقات الادباء» اثر کمال الدین عبدالرحمن بن محمد انباری.
# فروق اللغه.
+
#فروق اللغه.
# مقالید الكنوز فی اقفال اللّغوز.
+
#مقالید الکنوز فی اقفال اللّغوز.
# تلخیص «مغرب اللغه» مطرزی.
+
#تلخیص «مغرب اللغه» مطرزی.
# رساله فی علم البدیع.
+
#رساله فی علم البدیع.
# تلخیص «المجازات النبویه» اثر [[سید رضی]].
+
#تلخیص «[[المجازات النبویه (کتاب)|المجازات النبویه]]» اثر [[سید رضی]].
  
 
'''<I>شعر و قصیده:</I>'''
 
'''<I>شعر و قصیده:</I>'''
  
# قصیده فی البدیع فی مدح النبی صلی الله علیه و آله و شرح آن.
+
#قصیده فی البدیع فی مدح النبی صلی الله علیه و آله و شرح آن.
# نور حدیقه البدیع؛ در شرح تعدادی از قصیده‌های معروف عرب.
+
#نور حدیقة البدیع؛ در شرح تعدادی از قصیده‌های معروف عرب.
# قصیده غدیریه و سایر اشعار اخلاقی و ادبی.
+
#قصیده غدیریه و سایر اشعار اخلاقی و ادبی.
# البدیعیه؛ كه قصیده‌ای است میمیه و حاوی تمامی محسنات و زیبایی‌های ادبی و آرایش‌های كلامی در علم بدیع می‌باشد.
+
#البدیعیه؛ که [[قصیده|قصیده‌ای]] است میمیه و حاوی تمامی محسنات و زیبایی‌های ادبی و آرایش‌های کلامی در [[علم بدیع]] می‌باشد.
  
 
'''<I>تاریخ:</I>'''
 
'''<I>تاریخ:</I>'''
  
# ارجوزه الفیه فی مقتل الحسین علیه‌السلام و اصحابه: درباره نام‌ها، اشعار و زجرهای اصحاب [[امام حسین]] علیه‌السلام. وی در این مقتل از منابع متعددی بهره گرفته و شیوه نو در این زمینه بكار برده است.
+
#ارجوزه الفیه فی مقتل الحسین علیه‌السلام و اصحابه: درباره نام‌ها، اشعار و [[رجزهای یاران ابا عبدالله علیه السلام|رجزهای اصحاب امام حسین]] علیه‌السلام. وی در این [[مقتل]] از منابع متعددی بهره گرفته و شیوه نو در این زمینه بکار برده است.
# تاریخ وفیات العلماء.
+
#تاریخ وفیات العلماء.
  
 
'''<I>حدیث:</I>'''
 
'''<I>حدیث:</I>'''
  
# مشكاه الانوار: این كتاب غیر از «مشكاه الانوار» طبرسی و مجلسی می‌باشد و به این نام كتاب‌های متعدد در موضوعات مختلف تألیف شده است.
+
#مشکاة الانوار: این کتاب غیر از «مشکاه الانوار» [[شیخ طبرسی|طبرسی]] و [[علامه مجلسى|مجلسی]] می‌باشد و به این نام کتاب‌های متعدد در موضوعات مختلف تألیف شده است.
# تلخیص «علل الشرایع» اثر صدوق.
+
#تلخیص «[[علل الشرائع (کتاب)|علل الشرایع]]» اثر [[شیخ صدوق]].
  
 
'''<I>اخلاق:</I>'''
 
'''<I>اخلاق:</I>'''
  
# مجموع الغرائب و موضوع الرغائب: این كتاب در سال 1412 هـ.ق به چاپ رسیده است. محقق كفعمی در مقدمه آن می‌گوید: من این كتاب را از كتاب كبیر و بی‌نظیر خودم گردآورده‌ام و آن را بعد از مطالعه و رجوع به 1000 تألیف و تصنیف نوشته‌ام.
+
#مجموع الغرائب و موضوع الرغائب: این کتاب در سال ۱۴۱۲ هـ.ق به چاپ رسیده است. محقق کفعمی در مقدمه آن می‌گوید: من این کتاب را از کتاب کبیر و بی‌نظیر خودم گردآورده‌ام و آن را بعد از مطالعه و رجوع به ۱۰۰۰ تألیف و تصنیف نوشته‌ام.
# حیاه الارواح فی اللطایف والاخبار والآثار: نگارش این كتاب در سال 843 هـ.ق به اتمام رسیده است. كفعمی این اثر را در 78 باب تنظیم كرده است.
+
#حیاة الارواح فی اللطایف والاخبار والآثار: نگارش این کتاب در سال ۸۴۳ هـ.ق به اتمام رسیده است. کفعمی این اثر را در ۷۸ باب تنظیم کرده است.
  
'''<I>عقاید:</I>'''
+
'''<I>عقاید و کلام:</I>'''
  
* تعلیقات بر «كشف الغمه» علی بن عیسی اربلی: این تعلیقات مورد توجه پژوهشگران مسلمان قرار گرفته است.
+
#تعلیقات بر «[[کشف الغمة (کتاب)|کشف الغمه]]» [[علی بن عیسی اربلی]]: این تعلیقات مورد توجه پژوهشگران مسلمان قرار گرفته است.
  
 
'''<I>فقه:</I>'''
 
'''<I>فقه:</I>'''
  
# التلخیص فی مسائل العویص من الفقه.
+
#التلخیص فی مسائل العویص من الفقه.
# تلخیص «قواعد» شهید.
+
#تلخیص «القواعد الکلیه فی الاصول والفروع» [[شهید اول]].
# تلخیص «الحدود والحقایق فی تفسیر الالفاظ المتداوله فی الشرع و تصریفها»؛ اصل این كتاب تألیف سید مرتضی علم‌الهدی است.
+
#تلخیص «الحدود والحقایق فی تفسیر الالفاظ المتداوله فی الشرع و تصریفها»؛ اصل این کتاب تألیف سید مرتضی علم‌الهدی است.
# منظومه‌ای درباره ایام شریفه‌ای كه [[روزه]] آن‌ها مستحب است. این سروده قصیده‌ای از نوع رجز می‌باشد كه در 130 بیت ترتیب یافته است. وی این منظومه فقهی را به درخواست علامه بابلی به رشته نظم كشیده است.
+
#منظومه‌ای درباره ایام شریفه‌ای که [[روزه]] آن‌ها [[مستحب]] است. این سروده قصیده‌ای از نوع رجز می‌باشد که در ۱۳۰ بیت ترتیب یافته است. وی این منظومه فقهی را به درخواست علامه بابلی به رشته نظم کشیده است.
  
 
'''<I>دعا و زیارات:</I>'''
 
'''<I>دعا و زیارات:</I>'''
  
# البلد الامین: كفعمی در این كتاب، دعاها، ذكرها، زیارت‌ها و اعمال سال را آورده است. او این كتاب را قبل از مصباح تألیف نموده است. آداب نمازهای یومیه، تعقیبات، دعاهای مختصه و زیارات متعددی برای پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین علیهم‌السلام در این كتاب ذكر شده و در پایان، مناجات ائمه و دعاهای وارده در مناسبت‌های گوناگون بیان شده است.
+
#[[البلد الامین و الدرع الحصین (کتاب)|البلد الامین و الدرع الحصین]]: کفعمی در این کتاب، [[دعا|دعاها]]، [[ذکر (اصطلاح اخلاق و عرفان)|ذکرها]]، [[زیارت|زیارت‌ها]] و اعمال سال را آورده است. او این کتاب را قبل از مصباح تألیف نموده است. آداب نمازهای یومیه، تعقیبات، دعاهای مختصه و زیارات متعددی برای [[پیامبر اسلام|پیامبر]] صلی الله علیه و آله و [[ائمه اطهار|ائمه]] معصومین علیهم‌السلام در این کتاب ذکر شده و در پایان، مناجات ائمه و دعاهای وارده در مناسبت‌های گوناگون بیان شده است.
# شرح [[صحیفه سجادیه]] كه آن را به نام «الفوائد الطریفه فی شرح الصحیفه» نامگذاری كرده است. وی در آخر این كتاب می‌گوید: من دعاهای این كتاب صحیفه را از منابع معتبر استخراج كرده و نقل نموده‌ام.
+
#شرح [[صحیفه سجادیه]] که آن را به نام «الفوائد الطریفه فی شرح الصحیفه» نامگذاری کرده است. وی در آخر این کتاب می‌گوید: من دعاهای این کتاب صحیفه را از منابع معتبر استخراج کرده و نقل نموده‌ام.
# جنّه الامان الواقیه و جنه الایمان الباقیه: این كتاب معروف‌ترین اثر كفعمی است كه به مصباح كفعمی شهرت دارد. چون این كتاب به شیوه «مصباح المتهجد» [[شیخ طوسی]] نگارش یافته است و شباهت زیادی به «مصباح» شیخ دارد. مصباح نام گرفته است و برای تمایز از «مصباح» شیخ طوسی به «مصباح كفعمی» چنین آمده است. در مورد منزلت والای این كتاب، ‌معروف است كه «مصباح كبیر» شیخ طوسی قبل از «مصباح كفعمی» از مقبولیت بسیار بالایی برخوردار بود و در بیشتر خانه‌های شیعیان نسخه‌ای از آن موجود بود، اما بعد از تألیف «مصباح كفعمی» در سال 895 هـ.ق «مصباح المتهجد» شیخ طوسی جای خود را به «مصباح» كفعمی داد.<ref> همان، ج ص 184.</ref> این كتاب بین كتاب‌هایی كه درباره «ادعیه و زیارات» نوشته شده، بی‌نظیر است. علامه شیخ كفعمی در مورد ارزش و اعتبار این كتاب می‌گوید: «من این اثر را از كتاب‌های مورد اعتماد جمع‌آوری كرده‌ام كه باید به ریسمان محكم آن‌ها چنگ زده شود و آن را به گونه‌ای تنظیم نموده‌ام كه خواننده را به بالاترین درجات وصول به حضرت حق برساند.» او در آخر كتاب، فهرست منابع را یادآور شده، كه تعداد آنها به 239 عنوان بالغ می‌شود. كتاب مصباح دارای 50 فصل است كه از [[احكام]] وصیت شروع می‌شود و با طهارت و مقدمات [[نماز]] ادامه می‌یابد و با ذكر نمازهای واجب و مستحب و تعقیبات نماز، وارد بحث ادعیه می‌شود. اعمال شب و روز و دعاهای مختلف، هر یك در فصل‌های جداگانه‌ای ذكر شده است. از فصل 41 بحث زیارات شروع شده و پس از آن، مناسبت‌های ایام سال همراه ذكر ولادت‌ها و شهادت‌های ائمه علیهم‌السلام بیان شده است و در پایان كتاب، آداب دعا ـ كه شامل عوامل استجابت دعا، شرایط دعاكننده، كیفیت [[دعا]] و مقدمات و شرایط آن است ـ بیان شده است. این كتاب دارای ترجمه‌های متعدد و تلخیص می‌باشد. كفعمی در این كتاب شریف به مناسبت‌هایی به نكات تاریخی و ادبی، اشاره كرده است؛ از جمله قطعه‌هایی از واقعه [[كربلا]]، حماسه آفرینی‌های [[امام علی]] علیه‌السلام در صحنه‌های مختلف، شعرهای مناسب و خطبه‌های بلیغ و جذاب برای روزهای عید فطر و قربان و خطبه مونقه علی علیه‌السلام را كه آن حضرت بدون حرف الف ایراد فرمود، در آخر كتاب آورده است.
+
#[[مصباح کفعمی (کتاب)|جنّة الامان الواقیه و جنّة الایمان الباقیه]]: این کتاب معروف‌ترین اثر کفعمی است که به «مصباح کفعمی» شهرت دارد. چون این کتاب به شیوه «[[مصباح المتهجد (کتاب)|مصباح المتهجد]]» [[شیخ طوسی]] نگارش یافته است و شباهت زیادی به «مصباح» شیخ دارد، مصباح نام گرفته است و برای تمایز از «مصباح» شیخ طوسی به «مصباح کفعمی» نامیده شده است. در مورد منزلت والای این کتاب، ‌معروف است که «مصباح کبیر» شیخ طوسی قبل از «مصباح کفعمی» از مقبولیت بسیار بالایی برخوردار بود و در بیشتر خانه‌های شیعیان نسخه‌ای از آن موجود بود، اما بعد از تألیف «مصباح کفعمی» در سال ۸۹۵ هـ.ق، «مصباح المتهجد» شیخ طوسی جای خود را به «مصباح» کفعمی داد.<ref> همان، ج ۲، ص ۱۸۴.</ref>
# مختصر مصباح، كه بعد از تألیف كتاب مصباح، آن را نوشته است. نام دیگر این كتاب الجنّه الواقیه می‌باشد.
+
#مختصر مصباح، که کفعمی بعد از تألیف کتاب مصباح، آن را نوشته است. نام دیگر این کتاب الجنّة الواقیه می‌باشد.
# المنتقی فی العوذ والرقی.
+
#المنتقی فی العوذ و الرّقی.
  
 
'''<I>موضوعات متفرقه:</I>'''
 
'''<I>موضوعات متفرقه:</I>'''
  
# العین المبصره
+
#العین المبصرة
# الكواكب الدریه
+
#الکواکب الدریة
# حدیقه انوار الجنان الفاخره
+
#حدیقة انوار الجنان الفاخره
# اختصار لسان الحاضر والقدیم
+
#اختصار لسان الحاضر والقدیم
# مجموعه كبیره، كه نویسنده ریاض العلماء آن را در شهر ایروان دیده است.
+
#مجموعه کبیره، که نویسنده ریاض العلماء آن را در شهر ایروان دیده است.
# ملحقات الدروع الواقیه
+
#ملحقات [[الدروع الواقیة (کتاب)|الدروع الواقیة]]
# رساله خطی شبیه كشكول
+
#رساله خطی شبیه کشکول
# حجله العروس
+
#حجلة العروس
# الحدیقه الناضره
+
#الحدیقة الناضرة
# الروضه والنحله
+
#الروضة و النحلة
# تلخیص «الغریین» نوشته هروی
+
#تلخیص «الغریین» نوشته هروی
# النخبه
+
#النخبة.
  
==شعر و خطابه==
+
==ویژگی‌های علمی و اخلاقی==
 +
کفعمی در اثر تلاش‌های شبانه‌روزی و استقامت در تحصیل علوم، به مرتبه‌ای از دانش رسید که شخصیت نگاران بعد از وی، احاطه و تسلط او بر علوم مختلف را ستوده و او را پرچمدار علم [[حدیث]] و کاشف گنجینه‌های علوم و [[حکمت]] دانسته و از وی به عنوان زینت‌بخش عصر خویش و افتخار دانشمندان [[امامیه]] یاد کرده‌اند.<ref> مقدمه بلدالامین.</ref>
  
كفعمی علاوه بر خَلقِ آثار متعدد و تألیفات متنوع در رشته‌های گوناگون علوم اسلامی، در عرصه ادبیات و شعر و خطابه همچون ستاره‌ای درخشید. خطابه‌های نغز و كم‌نظیر وی و اشعار بدیع و ابتكاری او در نهایت فصاحت و بلاغت می‌باشد. او در یكی از خطبه‌های زیبای خویش كه در شرح بدیعیه خود گفته است، تمامی سوره‌های [[قرآن]] را مندرج و موجب شگفتی اهل فضل و ادب گردیده است.
+
[[محدث]] نام‌آور [[شیعه]]، تلاش فراوانی در گردآوری حدیث نمود. او به کتاب‌های مختلف در این مورد رجوع می‌کرد و در هر کجا حدیثی را می‌یافت که بزرگان و دانشمندان دیگر آن را در کتاب‌های خود نیاورده‌ بودند، وی آن را ثبت و برای طالبان معارف [[اهل بیت]] علیهم‌السلام نقل می‌نمود.
  
==دیدگاه صاحب نظران==
+
[[شیخ حر عاملی]] در [[وسائل الشیعه (کتاب)|وسائل الشیعه‌]]، [[محدث نوری]] در [[مستدرک الوسائل]] و [[علامه مجلسی]] در [[بحارالانوار]] ده‌ها روایت در موضوعات مختلف [[علوم اسلامی]]، از محدث کفعمی نقل کرده‌اند که بخشی از موضوعات آن روایات عبارتند از: آداب [[نماز]]، [[دعا]]، وصیت، طهارت، آداب دفن و کفن میت مسلمان، اخلاق اجتماعی، معماری اسلامی، آداب زندگی و معاشرت، خواص سوره‌های [[قرآن]]، آثار [[تربت امام حسین علیه السلام|تربت]] [[امام حسین]] علیه‌السلام، آداب [[زیارت]] و [[توسل به اهل بیت علیهم السلام|توسل]]، حقوق اجتماعی مسلمانان، بهداشت و مسائل فردی، تاریخ شهادت و ولادت [[ائمه]] علیهم‌السلام، [[مهدویت]]، مسایل [[حج]] و سایر موضوعات گوناگون فقهی، اخلاقی، عبادی و اجتماعی که زینت‌بخش صفحات منابع گرانسنگ [[شیعه]] است و کفعمی در نشر و گسترش آن‌ها سهم عظیمی را به خود اختصاص داده است.
  
* 1. شیخ حر عاملی، نویسنده وسائل الشیعه: «او شخصیتی مورد اطمینان، فاضل، ادیب، شاعر، عابد و پارسا بود. او كتاب بزرگ و پربار مصباح را به نام الجنّه الواقیه در سال 895 هـ.ق تألیف كرده است و همچنین گزیده مصباح و البلد الامین و شرح صحیفه از آثار اوست. وی اشعار بسیار سروده و رساله‌های متعددی نیز تألیف كرده است.<ref> امل الامل، ج 1، ص 28.</ref>
+
علامه مجلسی علاوه بر نقل روایات کفعمی، بارها در کتاب بحارالانوار از نکات علمی، [[تفسیر|تفسیری]] و ادبی محدث کفعمی سود جسته و در معانی لغات مشکل و شرح بعضی جملات و عبارات سنگین، از نظرات این دانشمند فرزانه بهره گرفته است.  
  
* 2. علامه امینی، نویسنده الغدیر: «شیخ تقی‌الدین ابراهیم بن شیخ زین‌الدین علی بن شیخ بدرالدین حسن بن شیخ محمد بن شیخ صالح بن شیخ اسماعیل حارثی همدانی خارفی عاملی كفعمی لویزی جبعی، یكی از چهره‌های درخشان قرن نهم هجری قمری می‌باشد كه جامع علم و ادب بود».<ref> الغدیر، ج 11، ص 213.</ref>
+
کفعمی علاوه بر خلق آثار متعدد و تألیفات متنوع در رشته‌های گوناگون [[علوم اسلامی]]، در عرصه [[شعر]] و [[خطابه]] همچون ستاره‌ای درخشید. خطابه‌های نغز و کم‌نظیر وی و اشعار بدیع و ابتکاری او در نهایت فصاحت و [[بلاغت]] می‌باشد. او در یکی از خطبه‌های زیبای خویش که در شرح بدیعیه خود گفته است، تمامی سوره‌های [[قرآن]] را مندرج نموده و موجب شگفتی اهل فضل و ادب گردیده است.
  
* 3. خیرالدین زركلی، از شخصیت نگاران اهل سنت: «ابراهیم بن علی بن الحسن الحارثی عاملی كفعمی ملقب به تقی‌الدین، مردی ادیب و از فضلای امامیه می‌باشد. او در روستای «كفرعیما» از توابع جبل عامل متولد شد و در همان جا وفات یافت. وی مدتی در شهر [[كربلا]] مسافرت كرد و در آن جا اقامت گزید. آثار وی در قالب نظم و نثر به 49 كتاب و رساله می‌رسد» سپس زركلی تعدادی از آثار كفعمی را نام می‌برد.<ref> الاعلام، ج 1، ص 53.</ref>
+
عاشقان و سالکان خداجو، «[[مصباح کفعمی (کتاب)|المصباح]]» کفعمی را همچون مشعلی روشنگر، زینت‌بخش محافل و مجالس مذهبی و روحانی می‌دانستند. او در واقع، عالمی عامل، عارفی واصل و پژوهشگری کامل بود. تألیفات وی در زمینه دعاها و عبادات و زیارت‌ها، دلیل روشنی بر [[زهد]] و [[تقوا|تقوای]] وی و اهمیت دادن او به ارتباط با خداوند متعال است. نگارش کتاب‌های مهمی برای تزکیه و تطهیر نفس مانند: «رساله محاسبه النفس اللوامه و تنبیه الروح النوامه»، «[[بلد الامین]]»، «مصباح» و «رساله المقصد الاسنی» و «شرح [[صحیفه سجادیه]]»، دقت نظر وی در زمینه خودسازی و التزام او را به مبانی فکری و عملی [[ائمه اطهار]] علیهم‌السلام نمایان می‌سازد.  
  
==وفات==
+
کفعمی به دعاها و اثرات شگفت‌انگیز آن اعتقاد کامل داشت. او اعمال عبادی و دعاها و تعقیبات نقل شده از ائمه معصومین علیهم‌السلام را نه برای تفنن و یا به خاطر دیگران می‌نوشت؛ بلکه او اول، آن دستورها را خودش عمل می‌کرد، آن گاه با [[ایمان]] راسخ و اعتقاد یقینی، برای دیگران نقل می‌نمود. او آثار دنیوی و اخروی دعاها را با تمام وجود باور کرده بود. وی گاهی در حاشیه کتاب، به آثار و نتایج دعا اشاره می‌کند، مثلا در حاشیه «بلد الامین» می‌گوید: «من اثر این دعا (یکی از دعاهای بعد از [[نماز صبح]]) را در کتاب‌های اصحاب بزرگوارمان خوانده‌ام».
  
شیخ ابراهیم كفعمی، در اواخر عمر خویش، در كربلا زندگی می‌كرد و محلی هم برای دفن خودش در آن جامعین كرده و وصیت نموده بود كه در آن جا دفن شود و سروده‌ای هم در این زمینه دارد كه نهایت علاقه وی را به آستان مقدس [[امام حسین]] علیه‌السلام می‌رساند.
+
کفعمی در زهد و [[عبادت]] و خودسازی، سرآمد عصر خویش و سرمشق عارفان و زاهدان بود. کتاب محاسبه النفس وی ـ که در قالبی زیبا به زیور طبع آراسته شده ـ در نوع خود بی‌نظیر است و در مورد خودسازی و سیر و سلوک معنوی، عالی‌ترین رهنمودها را دارد.  
  
==كشف آرامگاه كفعمی==
+
==در نظر عالمان==
 +
عبارات بلند تاریخ‌نویسان و شخصیت نگاران در مورد وی، نشانگر عظمت علمی و معنوی اوست. القابی نظیر: اکابر علمای [[امامیه]]، اعیان محدثین شیعه، کثیرالتتبع و وجوه شیعه، حکایت از گستردگی اطلاعات علمی و نفوذ شخصیت معنوی وی در میان دانشمندان می‌باشد.
  
كفعمی با همه علاقه‌ای كه به كربلا داشت، موفق نشد تا آخر عمر در آن جا بماند و مهمان حضرت ابی عبدالله علیه‌السلام بشود. وی در در اواخر عمر خویش، سفری به زادگاهش نمود كه در همان جا وفات یافت و به خاك سپرده شد. آن منطقه در اثر مرور زمان خراب شده و قبر شریف كفعمی در زیر خاك ماند و از منظر مردم پنهان گردید.
+
*[[شیخ حر عاملی]]، نویسنده [[وسائل الشیعه]] می گوید: «او شخصیتی مورد اطمینان، فاضل، ادیب، شاعر، عابد و پارسا بود. او کتاب بزرگ و پربار [[مصباح کفعمی (کتاب)|مصباح]] را به نام الجنّة الواقیه در سال ۸۹۵ هـ.ق تألیف کرده است و همچنین گزیده مصباح و البلد الامین و شرح صحیفه از آثار اوست. وی اشعار بسیار سروده و رساله‌های متعددی نیز تألیف کرده است.<ref> امل الامل، ج ۱، ص ۲۸.</ref>
 +
*[[علامه مجلسی]] در مورد فضل و عظمت و کمالات کفعمی می‌گوید: «کتاب‌ها و آثار او ما را از سخن گفتن در مورد شخصیت وی بازمی‌دارد و شکوه و جلالت این عالم جلیل القدر را، نوشته‌ها و آثار جاویدان وی بر همگان آشکار می‌سازد».<ref> همان، ‌ج ۱، ص ۳۴.</ref>
 +
*[[میرزا عبدالله افندی]] می‌نویسد: «شیخ اجل عالم فاضل و فقیه کامل مرحوم کفعمی، از بزرگان علمای اصحاب بود. عصر او به زمان ظهور شاه اسماعیل صفوی (اول) متصل شد. این بزرگمرد جهان [[شیعه]] در انواع علوم رایج مهارتی تام داشت، به ویژه در علوم عربی و ادبیات سرآمد عصر خویش بود. او عاشق کتاب و کتابخوانی بود. کتاب‌های بسیاری را در کتابخانه‌اش جمع کرده بود که اکثر آن‌ها از کتاب‌های ارزشمند و نایاب و معتبر به شمار می‌آمدند. شنیده‌ام: هنگامی که وی وارد شهر [[نجف]] اشرف شد و مدتی در آن جا اقامت گزید، در کتابخانه خزانه [[حرم امیرالمؤمنین علیه السلام|حرم مطهر علوی]] علیه‌السلام مطالعات بسیاری انجام داد. او در آن جا از کتابهاى فراوانى که در اختیار داشت، استفاده کرده و بسیارى از تألیفات خود را در رشته هاى گوناگونِ دانش هاى بشرى به رشته تحریر کشیده و مطالب نادر و نایاب بسیارى را استخراج کرده و در اختیار دانش دوستان و تشنگان علم و معرفت قرار داد».
  
كسی آن جا را نمی‌شناخت و از اثر قبر او اطلاعی نداشت، تا این كه بعد از قرن یازدهم هجری قمری، كشاورزی هنگام شخم زدن زمین، گاو آهن وی به سنگی برخورد و آن را از محل خودش تكان داد، از زیر آن سنگ جسدی با كفن تر و تازه برخاست و با حیرت تمام به راست و چپ نگاه كرد و گفت: «هل قامت القیامه؛ آیا قیامت به پا شده است؟!» آن‌گاه افتاد و دوباره به خواب ابدی فرو رفت.  
+
*[[علامه امینی]]، نویسنده [[الغدیر (کتاب)|الغدیر]]: «شیخ تقی‌الدین ابراهیم بن شیخ زین‌الدین علی بن شیخ بدرالدین حسن بن شیخ محمد بن شیخ صالح بن شیخ اسماعیل حارثی همدانی خارفی عاملی کفعمی لویزی جبعی، یکی از چهره‌های درخشان قرن نهم هجری قمری می‌باشد که جامع علم و ادب بود».<ref> الغدیر، ج ۱۱، ص ۲۱۳.</ref>
  
كشاورز از مشاهده این واقعه شگفت انگیز بیهوش می‌شود و بعد از مدتی كه به حال طبیعی برمی‌گردد، اهالی روستا را مطلع می‌كند. آنان نوشته سنگ قبر را مشاهده می‌كنند كه روی آن چنین حك شده بود: هذا قبر الشیخ ابراهیم بن علی الكفعمی.
+
*خیرالدین زرکلی، از شخصیت نگاران [[اهل سنت]]: «ابراهیم بن علی بن الحسن الحارثی عاملی کفعمی ملقب به تقی‌الدین، مردی ادیب و از فضلای امامیه می‌باشد... آثار وی در قالب نظم و نثر به ۴۹ کتاب و رساله می‌رسد».<ref> الاعلام، ج ۱، ص ۵۳.</ref>
  
بعد از این واقعه، مردم قبر شریف او را بازسازی و تعمیر نمودند. هم‌اكنون نیز مرقد او زیارتگاه عاشقان [[اهل بیت]] علیهم‌السلام و شیعیان جهان می‌باشد. بدین ترتیب، كفعمی بعد از عمری تلاش و جهاد در راه احیای فرهنگ اهل بیت علیهم‌السلام در سال 905 هـ.ق در آستانه سلطنت شاه اسماعیل صفوی، در زادگاه خویش جهان را وداع گفت و به لقای دوست شتافت.<ref> ریحانه الادب، ج 5، ص 68 و رساله محاسبه النفس، مقدمه، ص 21.</ref>
+
==وفات و مدفن==
  
 +
شیخ ابراهیم کفعمی، در اواخر عمر خویش، در [[کربلا]] زندگی می‌کرد و محلی هم برای مدفن خودش معین کرده و [[وصیت]] نموده بود که در آنجا [[دفن]] شود و سروده‌ای هم در این زمینه دارد که نهایت علاقه وی را به آستان مقدس [[امام حسین]] علیه‌السلام می‌رساند.
 +
 +
کفعمی با همه علاقه‌ای که به کربلا داشت، موفق نشد تا آخر عمر در آن جا بماند و مهمان حضرت ابی عبدالله علیه‌السلام بشود. وی در در اواخر عمر خویش در سال ۹۰۵ هـ.ق، سفری به زادگاهش نمود و در همانجا وفات یافت و به خاک سپرده شد.
 +
 +
آن منطقه در اثر مرور زمان خراب شده و قبر شریف کفعمی در زیر خاک ماند و از منظر مردم پنهان گردید. کسی آن جا را نمی‌شناخت و از اثر قبر او اطلاعی نداشت، تا این که بعد از قرن یازدهم هجری قمری، کشاورزی هنگام شخم زدن زمین، گاو آهن وی به سنگی برخورد و آن را از محل خودش تکان داد، از زیر آن سنگ جسدی با کفن تر و تازه برخاست و با حیرت تمام به راست و چپ نگاه کرد و گفت: «هل قامت القیامه؛ آیا قیامت به پا شده است؟!» آن‌گاه افتاد و دوباره به خواب ابدی فرو رفت. کشاورز از مشاهده این واقعه شگفت انگیز بیهوش می‌شود و بعد از مدتی که به حال طبیعی برمی‌گردد، اهالی روستا را مطلع می‌کند. آنان نوشته سنگ قبر را مشاهده می‌کنند که روی آن چنین حک شده بود: «هذا قبر الشیخ ابراهیم بن علی الکفعمی». بعد از این واقعه، مردم قبر شریف او را بازسازی و تعمیر نمودند. هم‌اکنون نیز مرقد او زیارتگاه عاشقان [[اهل بیت]] علیهم‌السلام و شیعیان جهان می‌باشد.<ref> ریحانه الادب، ج ۵، ص ۶۸ و رساله محاسبه النفس، مقدمه، ص ۲۱.</ref>
 
==پانویس==
 
==پانویس==
<references/>
+
<references />
 
 
 
==منابع==
 
==منابع==
* مجموعه گلشن ابرار، جلد3، زندگی نامه "تقی الدین ابراهیم كفعمی" از عبدالكريم پاك‌نيا.
+
*[[گلشن ابرار]]، زندگینامه "تقی‌الدین ابراهیم کفعمی" از عبدالکریم پاک‌نیا، جلد۳.
* دکتر فیروز حریرچى؛ سید محمدرضى مصطفوى نیا، مقایسه بدیعه کفعمی با بدیعه صفی الدین حلی، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دوره56، شماره2، تابستان 1384، در دسترس در [http://jflh.ut.ac.ir/?_action=article&au=101054&_au=%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1+%D9%81%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2++%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D8%B1%DA%86%D9%89 مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی]، بازیابی: 20 اسفند 139.
+
*"مقایسه بدیعه کفعمی با بدیعه صفی الدین حلی"، سید محمدرضى مصطفوى نیا، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دوره ۵۶، شماره ۲، تابستان ۱۳۸۴.
 
+
[[رده:علمای قرن نهم]]
'''پيوندها'''
+
[[رده:علماء شیعه]]
* '''[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource.do?action=resource&id=64358&scope=0jH3eGvUjampjpOP9BurgLLtpskQmUTk&flowLastAction=view&from=search&query=%D9%83%D9%81%D8%B9%D9%85%D9%8A&field=&collectionPID=0&lang=&count=20&execute=true زندگينامه 1]'''
 
* '''[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource.do?action=resource&id=36848&scope=0jH3eGvUjanXpITCAz-5aLLtpskQmUTk&flowLastAction=view&from=search&query=%D9%83%D9%81%D8%B9%D9%85%D9%8A&field=&collectionPID=0&lang=&count=20&execute=true زندگينامه 2]'''
 
* '''[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource.do?action=resource&id=35610&scope=0jH3eGvUjamDszTfFBqmMLTMOiXxMVVA&flowLastAction=view&from=search&query=%D9%83%D9%81%D8%B9%D9%85%D9%8A&field=&collectionPID=0&lang=&count=20&execute=true زندگينامه 3]'''
 
* '''[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource.do?action=resource&id=39675&scope=0jH3eGvUjakG03rP3HzFg1M63Daqqmzd&flowLastAction=view&from=search&query=%D9%83%D9%81%D8%B9%D9%85%D9%8A&field=&collectionPID=0&lang=&count=20&execute=true کتاب المصباح للكفعمي]'''
 
 
 
[[رده:علمای قرن دهم]]
 
 
[[رده:فقیهان]]
 
[[رده:فقیهان]]
[[رده:راویان حدیث]]
+
[[رده:محدثان]]
 +
[[رده:ادیبان]]
 
[[رده:شعرای عرب]]
 
[[رده:شعرای عرب]]
[[رده:خطاطان]]
 
[[رده:ادیبان]]
 

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۰ آوریل ۲۰۲۳، ساعت ۰۸:۳۷

«شیخ ابراهیم کفعمی» (۸۴۰-۹۰۵ ق)، محدث، مفسر، فقیه و ادیب بزرگ شیعه در قرن نهم هجری بود. علامه کفعمی در زهد و تقوا و التزام به دستورهای شرع مقدس، شهره خاص و عام بود و به تمام اعمال، دعاها، عبادات و آداب زیارت‌هایی که در کتب خود آورده است، عمل می‌نمود. «المصباح» و «البلد الامین» در ادعیه و زیارات، از مشهورترین آثار اوست.

نام کامل تقی‌الدین ابراهیم کفعمی
زادروز ۸۴۰ قمری
زادگاه جبل عامل، لبنان
وفات ۹۰۵ قمری
مدفن جبل عامل، لبنان

Line.png

اساتید

زین الدین علی عاملی، شمس الدین محمد عاملی، شریف فاضل حسین الحائری، زین الدین البیاضی العاملی، سید حسیب علی الموسوی...


آثار

المصباح، البلد الامین، المقام الاسنی فی شرح الاسماء الحسنی، حیاة الارواح، نهایة الارب فی امثال العرب،...

ولادت و خاندان

تقی‌الدین ابراهیم کفعمی در ۸۴۰[۱] یا ۸۲۸[۲] هجری، در یکی از روستاهای جبل عامل لبنان به نام «کفعم» یا «کفرعیما» و در یک خانواده علمی-مذهبی دیده به جهان گشود. وی خود را چنین معرفی می کند: الکفعمی مولداً، اللویزی محتداً، الجبعی أباً، الحارثی نسباٌ، التقی لقباً، الامامی مذهباً.[۳]

دودمان کفعمی مانند سایر خاندان‌های علمی جبل عامل، اهل دانش و تقوا بودند. شیخ زین‌الدین علی کفعمی (متوفی: ۸۶۱ هـ.ق) از دانشمندان و محدثان بزرگ جبل عامل است. او پدر و استاد کفعمی است و از مشایخ اجازه او به شمار می‌رود.

تحصیل و استادان

ابراهیم کفعمی دوران کودکی و ایام جوانی را در زادگاه خویش سپری کرد و فراگیری دروس حوزوی را نزد استادان آن سامان آغاز نمود. از جزئیات مراحل تحصیلی وی اطلاعات زیادی در دست نیست. اما آن چه مسلم است، او بیشتر دروس مقدماتی خود را نزد پدر و سایر دانش‌های عصر خود را نزد برادر دانشمندش و سایر استادان آن خطه فراگرفت. محقق ارجمند «شیخ فارس حسون» مهم‌ترین استادن کفعمی را به این ترتیب ذکر می‌کند:

  1. شیخ زین الدین علی بن حسن؛ پدر دانشمند کفعمی که از فقهای بزرگ و شخصی عادل و پرهیزگار بود. کفعمی از این استاد خویش حدیث نقل کرده و وی را فقیه اعظم و اورع نامیده و از او به عنوان زینت اسلام و مسلمین یاد کرده است.
  2. شیخ شمس الدین محمد (نویسنده زبدة البیان)؛ برادر کفعمی.
  3. سید شریف فاضل حسین الحائری؛ نویسنده «تحفة الابرار فی مناقب الائمة الاطهار علیهم‌السلام».
  4. شیخ زین الدین البیاضی العاملی؛ نویسنده «الصراط المستقیم».
  5. سید حسیب علی بن عبدالحسین الموسوی الحسینی؛ نویسنده «رفع الملامه عن علی علیه‌السلام فی ترک الامامه». نامه‌هایی در قالب نظم و نثر بین وی و کفعمی رد و بدل شده است. کفعمی در بعضی از رساله‌هایش استاد خود را ستوده، از کتاب وی تمجیدهایی به عمل آورده و مطالبی را از او نقل کرده است.[۴]

آثار و تألیفات

تقی الدین کفعمی به دلیل مهارت در دانش‌های عصر خویش و تسلط به علوم مختلف، تألیفات متنوع و آثار بدیعی را پدید آورده و نقش بسزایی در تدوین و تکمیل آثار مذهبی به ویژه آثار شیعی در قرن نهم هجری داشته است تا آنجا که علامه مجلسی وجود این شخصیت پژوهشگر اسلامی را حلقه اتصال بین دو دانشمند نخبه شیعی، یعنی شهید اول و شهید ثانی می‌داند.[۵] نزدیک به ۵۰ اثر از تألیفات و تصنیفات این بزرگمرد شناخته شده است که می‌توان آنها را در موضوعات زیر طبقه‌بندی کرد:

عرفان و سیر و سلوک:

  1. محاسبة النفس اللوامة و تنبیه الروح النوامة، که به فارسی شرح و ترجمه شده است.
  2. المقام الاسنی فی شرح الاسماء الحسنی.
  3. صفوة الصفات فی شرح دعاء السمات، که در سال ۸۷۵ هـ.ق نوشته شده است و در کتابخانه شیخ ضیاءالدین نوری در تهران، نسخه‌ای از آن دیده شده است.

تفسیر و قرائت:

  1. قراضة النضیر؛ تلخیص تفسیر «مجمع البیان» طبرسی می‌باشد.
  2. تلخیص تفسیر «جوامع الجامع» طبرسی.
  3. تلخیص «تفسیر علی بن ابراهیم قمی».
  4. الرسالة الواضحة فی شرح سورة الفاتحه.
  5. تلخیص «غریب القرآن» نوشته محمد سجستانی.
  6. اللفظ الوجیز فی قرائة الکتاب العزیز.

ادبیات:

  1. فرج الکرب و فرج القلب؛ درباره اقسام علم ادبیات تألیف شده و نزدیک به ۲۰۰۰۰ بیت است (هر بیت، سطر ۵۰ حرفی را می‌گویند).
  2. نهایة الارب فی امثال العرب؛ در دو جلد نگارش یافته است، که در نوع خود بی‌نظیر است.
  3. لمع البرق فی معرفه الفرق.
  4. زهرا الربیع فی شواهد البدیع.
  5. تلخیص «نزهة الالباء فی طبقات الادباء» اثر کمال الدین عبدالرحمن بن محمد انباری.
  6. فروق اللغه.
  7. مقالید الکنوز فی اقفال اللّغوز.
  8. تلخیص «مغرب اللغه» مطرزی.
  9. رساله فی علم البدیع.
  10. تلخیص «المجازات النبویه» اثر سید رضی.

شعر و قصیده:

  1. قصیده فی البدیع فی مدح النبی صلی الله علیه و آله و شرح آن.
  2. نور حدیقة البدیع؛ در شرح تعدادی از قصیده‌های معروف عرب.
  3. قصیده غدیریه و سایر اشعار اخلاقی و ادبی.
  4. البدیعیه؛ که قصیده‌ای است میمیه و حاوی تمامی محسنات و زیبایی‌های ادبی و آرایش‌های کلامی در علم بدیع می‌باشد.

تاریخ:

  1. ارجوزه الفیه فی مقتل الحسین علیه‌السلام و اصحابه: درباره نام‌ها، اشعار و رجزهای اصحاب امام حسین علیه‌السلام. وی در این مقتل از منابع متعددی بهره گرفته و شیوه نو در این زمینه بکار برده است.
  2. تاریخ وفیات العلماء.

حدیث:

  1. مشکاة الانوار: این کتاب غیر از «مشکاه الانوار» طبرسی و مجلسی می‌باشد و به این نام کتاب‌های متعدد در موضوعات مختلف تألیف شده است.
  2. تلخیص «علل الشرایع» اثر شیخ صدوق.

اخلاق:

  1. مجموع الغرائب و موضوع الرغائب: این کتاب در سال ۱۴۱۲ هـ.ق به چاپ رسیده است. محقق کفعمی در مقدمه آن می‌گوید: من این کتاب را از کتاب کبیر و بی‌نظیر خودم گردآورده‌ام و آن را بعد از مطالعه و رجوع به ۱۰۰۰ تألیف و تصنیف نوشته‌ام.
  2. حیاة الارواح فی اللطایف والاخبار والآثار: نگارش این کتاب در سال ۸۴۳ هـ.ق به اتمام رسیده است. کفعمی این اثر را در ۷۸ باب تنظیم کرده است.

عقاید و کلام:

  1. تعلیقات بر «کشف الغمه» علی بن عیسی اربلی: این تعلیقات مورد توجه پژوهشگران مسلمان قرار گرفته است.

فقه:

  1. التلخیص فی مسائل العویص من الفقه.
  2. تلخیص «القواعد الکلیه فی الاصول والفروع» شهید اول.
  3. تلخیص «الحدود والحقایق فی تفسیر الالفاظ المتداوله فی الشرع و تصریفها»؛ اصل این کتاب تألیف سید مرتضی علم‌الهدی است.
  4. منظومه‌ای درباره ایام شریفه‌ای که روزه آن‌ها مستحب است. این سروده قصیده‌ای از نوع رجز می‌باشد که در ۱۳۰ بیت ترتیب یافته است. وی این منظومه فقهی را به درخواست علامه بابلی به رشته نظم کشیده است.

دعا و زیارات:

  1. البلد الامین و الدرع الحصین: کفعمی در این کتاب، دعاها، ذکرها، زیارت‌ها و اعمال سال را آورده است. او این کتاب را قبل از مصباح تألیف نموده است. آداب نمازهای یومیه، تعقیبات، دعاهای مختصه و زیارات متعددی برای پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین علیهم‌السلام در این کتاب ذکر شده و در پایان، مناجات ائمه و دعاهای وارده در مناسبت‌های گوناگون بیان شده است.
  2. شرح صحیفه سجادیه که آن را به نام «الفوائد الطریفه فی شرح الصحیفه» نامگذاری کرده است. وی در آخر این کتاب می‌گوید: من دعاهای این کتاب صحیفه را از منابع معتبر استخراج کرده و نقل نموده‌ام.
  3. جنّة الامان الواقیه و جنّة الایمان الباقیه: این کتاب معروف‌ترین اثر کفعمی است که به «مصباح کفعمی» شهرت دارد. چون این کتاب به شیوه «مصباح المتهجد» شیخ طوسی نگارش یافته است و شباهت زیادی به «مصباح» شیخ دارد، مصباح نام گرفته است و برای تمایز از «مصباح» شیخ طوسی به «مصباح کفعمی» نامیده شده است. در مورد منزلت والای این کتاب، ‌معروف است که «مصباح کبیر» شیخ طوسی قبل از «مصباح کفعمی» از مقبولیت بسیار بالایی برخوردار بود و در بیشتر خانه‌های شیعیان نسخه‌ای از آن موجود بود، اما بعد از تألیف «مصباح کفعمی» در سال ۸۹۵ هـ.ق، «مصباح المتهجد» شیخ طوسی جای خود را به «مصباح» کفعمی داد.[۶]
  4. مختصر مصباح، که کفعمی بعد از تألیف کتاب مصباح، آن را نوشته است. نام دیگر این کتاب الجنّة الواقیه می‌باشد.
  5. المنتقی فی العوذ و الرّقی.

موضوعات متفرقه:

  1. العین المبصرة
  2. الکواکب الدریة
  3. حدیقة انوار الجنان الفاخره
  4. اختصار لسان الحاضر والقدیم
  5. مجموعه کبیره، که نویسنده ریاض العلماء آن را در شهر ایروان دیده است.
  6. ملحقات الدروع الواقیة
  7. رساله خطی شبیه کشکول
  8. حجلة العروس
  9. الحدیقة الناضرة
  10. الروضة و النحلة
  11. تلخیص «الغریین» نوشته هروی
  12. النخبة.

ویژگی‌های علمی و اخلاقی

کفعمی در اثر تلاش‌های شبانه‌روزی و استقامت در تحصیل علوم، به مرتبه‌ای از دانش رسید که شخصیت نگاران بعد از وی، احاطه و تسلط او بر علوم مختلف را ستوده و او را پرچمدار علم حدیث و کاشف گنجینه‌های علوم و حکمت دانسته و از وی به عنوان زینت‌بخش عصر خویش و افتخار دانشمندان امامیه یاد کرده‌اند.[۷]

محدث نام‌آور شیعه، تلاش فراوانی در گردآوری حدیث نمود. او به کتاب‌های مختلف در این مورد رجوع می‌کرد و در هر کجا حدیثی را می‌یافت که بزرگان و دانشمندان دیگر آن را در کتاب‌های خود نیاورده‌ بودند، وی آن را ثبت و برای طالبان معارف اهل بیت علیهم‌السلام نقل می‌نمود.

شیخ حر عاملی در وسائل الشیعه‌، محدث نوری در مستدرک الوسائل و علامه مجلسی در بحارالانوار ده‌ها روایت در موضوعات مختلف علوم اسلامی، از محدث کفعمی نقل کرده‌اند که بخشی از موضوعات آن روایات عبارتند از: آداب نماز، دعا، وصیت، طهارت، آداب دفن و کفن میت مسلمان، اخلاق اجتماعی، معماری اسلامی، آداب زندگی و معاشرت، خواص سوره‌های قرآن، آثار تربت امام حسین علیه‌السلام، آداب زیارت و توسل، حقوق اجتماعی مسلمانان، بهداشت و مسائل فردی، تاریخ شهادت و ولادت ائمه علیهم‌السلام، مهدویت، مسایل حج و سایر موضوعات گوناگون فقهی، اخلاقی، عبادی و اجتماعی که زینت‌بخش صفحات منابع گرانسنگ شیعه است و کفعمی در نشر و گسترش آن‌ها سهم عظیمی را به خود اختصاص داده است.

علامه مجلسی علاوه بر نقل روایات کفعمی، بارها در کتاب بحارالانوار از نکات علمی، تفسیری و ادبی محدث کفعمی سود جسته و در معانی لغات مشکل و شرح بعضی جملات و عبارات سنگین، از نظرات این دانشمند فرزانه بهره گرفته است.

کفعمی علاوه بر خلق آثار متعدد و تألیفات متنوع در رشته‌های گوناگون علوم اسلامی، در عرصه شعر و خطابه همچون ستاره‌ای درخشید. خطابه‌های نغز و کم‌نظیر وی و اشعار بدیع و ابتکاری او در نهایت فصاحت و بلاغت می‌باشد. او در یکی از خطبه‌های زیبای خویش که در شرح بدیعیه خود گفته است، تمامی سوره‌های قرآن را مندرج نموده و موجب شگفتی اهل فضل و ادب گردیده است.

عاشقان و سالکان خداجو، «المصباح» کفعمی را همچون مشعلی روشنگر، زینت‌بخش محافل و مجالس مذهبی و روحانی می‌دانستند. او در واقع، عالمی عامل، عارفی واصل و پژوهشگری کامل بود. تألیفات وی در زمینه دعاها و عبادات و زیارت‌ها، دلیل روشنی بر زهد و تقوای وی و اهمیت دادن او به ارتباط با خداوند متعال است. نگارش کتاب‌های مهمی برای تزکیه و تطهیر نفس مانند: «رساله محاسبه النفس اللوامه و تنبیه الروح النوامه»، «بلد الامین»، «مصباح» و «رساله المقصد الاسنی» و «شرح صحیفه سجادیه»، دقت نظر وی در زمینه خودسازی و التزام او را به مبانی فکری و عملی ائمه اطهار علیهم‌السلام نمایان می‌سازد.

کفعمی به دعاها و اثرات شگفت‌انگیز آن اعتقاد کامل داشت. او اعمال عبادی و دعاها و تعقیبات نقل شده از ائمه معصومین علیهم‌السلام را نه برای تفنن و یا به خاطر دیگران می‌نوشت؛ بلکه او اول، آن دستورها را خودش عمل می‌کرد، آن گاه با ایمان راسخ و اعتقاد یقینی، برای دیگران نقل می‌نمود. او آثار دنیوی و اخروی دعاها را با تمام وجود باور کرده بود. وی گاهی در حاشیه کتاب، به آثار و نتایج دعا اشاره می‌کند، مثلا در حاشیه «بلد الامین» می‌گوید: «من اثر این دعا (یکی از دعاهای بعد از نماز صبح) را در کتاب‌های اصحاب بزرگوارمان خوانده‌ام».

کفعمی در زهد و عبادت و خودسازی، سرآمد عصر خویش و سرمشق عارفان و زاهدان بود. کتاب محاسبه النفس وی ـ که در قالبی زیبا به زیور طبع آراسته شده ـ در نوع خود بی‌نظیر است و در مورد خودسازی و سیر و سلوک معنوی، عالی‌ترین رهنمودها را دارد.

در نظر عالمان

عبارات بلند تاریخ‌نویسان و شخصیت نگاران در مورد وی، نشانگر عظمت علمی و معنوی اوست. القابی نظیر: اکابر علمای امامیه، اعیان محدثین شیعه، کثیرالتتبع و وجوه شیعه، حکایت از گستردگی اطلاعات علمی و نفوذ شخصیت معنوی وی در میان دانشمندان می‌باشد.

  • شیخ حر عاملی، نویسنده وسائل الشیعه می گوید: «او شخصیتی مورد اطمینان، فاضل، ادیب، شاعر، عابد و پارسا بود. او کتاب بزرگ و پربار مصباح را به نام الجنّة الواقیه در سال ۸۹۵ هـ.ق تألیف کرده است و همچنین گزیده مصباح و البلد الامین و شرح صحیفه از آثار اوست. وی اشعار بسیار سروده و رساله‌های متعددی نیز تألیف کرده است.[۸]
  • علامه مجلسی در مورد فضل و عظمت و کمالات کفعمی می‌گوید: «کتاب‌ها و آثار او ما را از سخن گفتن در مورد شخصیت وی بازمی‌دارد و شکوه و جلالت این عالم جلیل القدر را، نوشته‌ها و آثار جاویدان وی بر همگان آشکار می‌سازد».[۹]
  • میرزا عبدالله افندی می‌نویسد: «شیخ اجل عالم فاضل و فقیه کامل مرحوم کفعمی، از بزرگان علمای اصحاب بود. عصر او به زمان ظهور شاه اسماعیل صفوی (اول) متصل شد. این بزرگمرد جهان شیعه در انواع علوم رایج مهارتی تام داشت، به ویژه در علوم عربی و ادبیات سرآمد عصر خویش بود. او عاشق کتاب و کتابخوانی بود. کتاب‌های بسیاری را در کتابخانه‌اش جمع کرده بود که اکثر آن‌ها از کتاب‌های ارزشمند و نایاب و معتبر به شمار می‌آمدند. شنیده‌ام: هنگامی که وی وارد شهر نجف اشرف شد و مدتی در آن جا اقامت گزید، در کتابخانه خزانه حرم مطهر علوی علیه‌السلام مطالعات بسیاری انجام داد. او در آن جا از کتابهاى فراوانى که در اختیار داشت، استفاده کرده و بسیارى از تألیفات خود را در رشته هاى گوناگونِ دانش هاى بشرى به رشته تحریر کشیده و مطالب نادر و نایاب بسیارى را استخراج کرده و در اختیار دانش دوستان و تشنگان علم و معرفت قرار داد».
  • علامه امینی، نویسنده الغدیر: «شیخ تقی‌الدین ابراهیم بن شیخ زین‌الدین علی بن شیخ بدرالدین حسن بن شیخ محمد بن شیخ صالح بن شیخ اسماعیل حارثی همدانی خارفی عاملی کفعمی لویزی جبعی، یکی از چهره‌های درخشان قرن نهم هجری قمری می‌باشد که جامع علم و ادب بود».[۱۰]
  • خیرالدین زرکلی، از شخصیت نگاران اهل سنت: «ابراهیم بن علی بن الحسن الحارثی عاملی کفعمی ملقب به تقی‌الدین، مردی ادیب و از فضلای امامیه می‌باشد... آثار وی در قالب نظم و نثر به ۴۹ کتاب و رساله می‌رسد».[۱۱]

وفات و مدفن

شیخ ابراهیم کفعمی، در اواخر عمر خویش، در کربلا زندگی می‌کرد و محلی هم برای مدفن خودش معین کرده و وصیت نموده بود که در آنجا دفن شود و سروده‌ای هم در این زمینه دارد که نهایت علاقه وی را به آستان مقدس امام حسین علیه‌السلام می‌رساند.

کفعمی با همه علاقه‌ای که به کربلا داشت، موفق نشد تا آخر عمر در آن جا بماند و مهمان حضرت ابی عبدالله علیه‌السلام بشود. وی در در اواخر عمر خویش در سال ۹۰۵ هـ.ق، سفری به زادگاهش نمود و در همانجا وفات یافت و به خاک سپرده شد.

آن منطقه در اثر مرور زمان خراب شده و قبر شریف کفعمی در زیر خاک ماند و از منظر مردم پنهان گردید. کسی آن جا را نمی‌شناخت و از اثر قبر او اطلاعی نداشت، تا این که بعد از قرن یازدهم هجری قمری، کشاورزی هنگام شخم زدن زمین، گاو آهن وی به سنگی برخورد و آن را از محل خودش تکان داد، از زیر آن سنگ جسدی با کفن تر و تازه برخاست و با حیرت تمام به راست و چپ نگاه کرد و گفت: «هل قامت القیامه؛ آیا قیامت به پا شده است؟!» آن‌گاه افتاد و دوباره به خواب ابدی فرو رفت. کشاورز از مشاهده این واقعه شگفت انگیز بیهوش می‌شود و بعد از مدتی که به حال طبیعی برمی‌گردد، اهالی روستا را مطلع می‌کند. آنان نوشته سنگ قبر را مشاهده می‌کنند که روی آن چنین حک شده بود: «هذا قبر الشیخ ابراهیم بن علی الکفعمی». بعد از این واقعه، مردم قبر شریف او را بازسازی و تعمیر نمودند. هم‌اکنون نیز مرقد او زیارتگاه عاشقان اهل بیت علیهم‌السلام و شیعیان جهان می‌باشد.[۱۲]

پانویس

  1. سید محسن امین، اعیان الشیعه، ج ۲، ص ۱۸۵.
  2. آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، ج ۳، ص ۷۳.
  3. المصباح، ص۱۰۰۳.
  4. مقدمه رساله محاسبه النفس، ص ۱۷ و اعیان الشیعه، ج ۲، ص ۱۸۵.
  5. اعیان الشیعه، ج ۲، ص ۱۸۵.
  6. همان، ج ۲، ص ۱۸۴.
  7. مقدمه بلدالامین.
  8. امل الامل، ج ۱، ص ۲۸.
  9. همان، ‌ج ۱، ص ۳۴.
  10. الغدیر، ج ۱۱، ص ۲۱۳.
  11. الاعلام، ج ۱، ص ۵۳.
  12. ریحانه الادب، ج ۵، ص ۶۸ و رساله محاسبه النفس، مقدمه، ص ۲۱.

منابع

  • گلشن ابرار، زندگینامه "تقی‌الدین ابراهیم کفعمی" از عبدالکریم پاک‌نیا، جلد۳.
  • "مقایسه بدیعه کفعمی با بدیعه صفی الدین حلی"، سید محمدرضى مصطفوى نیا، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دوره ۵۶، شماره ۲، تابستان ۱۳۸۴.