قزوین
|
کشور |
ایران |
|
شهر |
|
| |
| [ مشاهده در نقشه] | |
قزوین از شهرهای کهن ایران و از پایگاه‌های مرزی (ثغر) مسلمانان در برابر دیلمان بود. این شهر در منابع جغرافیایی اسلامی، در اقلیم چهارم و میان ری و ابهر جای گرفته است. ابن فقیه بنای آن را به شاپور ذوالاکتاف نسبت داده است.[۱] این شهر در سدهٔ نخست هجری گشوده شد و در دورهٔ عباسیان، هارون الرشید مسجد جامع آن را بنا کرد.[۲] قزوین در دورهٔ صفویان، پس از صلح آماسیه در ۹۶۲ هجری، به پایتختی برگزیده شد.[۳] قزوین امروزه از شهرهای ایران و مرکز استان قزوین است. راه‌آهن ایران و ترکیه و بزرگراه تهران–زنجان از آن می‌گذرد و شهر صنعتی بزرگی با حدود چهارصد کارخانه دارد.[۴]
محتویات
نام و موقعیت
نام قزوین را در منابع کهن با فتح قاف، سکون زاء، کسر واو و سکون یاء ضبط کرده‌اند.[۵] «قزوینک» نیز تصغیر فارسی آن و نام روستایی در دینور بوده است.[۶] به گزارش یاقوت، فاصلهٔ قزوین تا ری ۲۷ فرسخ و تا ابهر ۱۲ فرسخ بود و شهر در اقلیم چهارم قرار داشت.[۷] ابن فقیه بنای نخستین شهر را به شاپور ذوالاکتاف نسبت داده و قلعهٔ آن را «کشرین» خوانده است.[۸] به نوشتهٔ او، میان قزوین و دیلم کوهی بود که پادشاهان در آن گروهی از اساوره را می‌گماشتند تا دیلمان را از حمله بازدارند و شهر را از راهزنان نگه دارند.[۹] قزوین را «ثغر دیلم» نیز خوانده‌اند.[۱۰]
روضات الجنات به نقل از تلخیص الآثار، قزوین را شهری مشهور در دشتی گسترده با خاک خوب و باغ‌های بسیار وصف می‌کند و می‌نویسد که شهر از دو بخش تشکیل می‌شد که یکی در میان دیگری قرار داشت.[۱۱]
پیشینه و فتح اسلامی
به گزارش یاقوت، عثمان بن عفان در سال ۲۴ هجری براء بن عازب را به حکومت ری گماشت. او از ری به ابهر رفت و آن را گشود و سپس آهنگ قزوین کرد. مردم قزوین صلح خواستند و براء همان شرایط ابهر را بر آنان عرضه کرد؛ همه را پذیرفتند جز جزیه. چون براء بر جزیه پای فشرد، مسلمان شدند و در جای خود ماندند و زمینشان عشریه گشت.[۱۲] براء پانصد تن از مسلمانان را در قزوین جای داد؛ از جمله طلحة بن خویلد اسدی و میسرة العائذی و گروهی از بنی‌تغلب، و زمین‌هایی به آنان بخشید. آنان در آنجا آبادانی کردند، نهرها را جاری ساختند و چاه‌ها کندند.[۱۳] گروهی از این مهاجران بعدها به کوفه رفتند و «حمراء دیلم» نام گرفتند.[۱۴]
سپس سعید بن عاص بن امیه، هنگامی که پس از ولید بن عقبه به حکومت کوفه رسید، به دیلم لشکر کشید و به قزوین آمد. او قزوین را تمصیر کرد و آن را پایگاه غزو مردم کوفه به سوی دیلم قرار داد.[۱۵] در دورهٔ امویان، حجاج بن یوسف میان واسط و قزوین برج‌های نگهبانی (مناظر) ساخت که با دود و آتش خبر می‌رساندند؛ یاقوت می‌گوید در آن زمان قزوین ثغر بود.[۱۶]
در دورهٔ عباسی، موسی الهادی در کنار قزوین شهری ساخت که به «مدینة موسی» شناخته شد و زمینی به نام رستماباذ را برای نیازهای شهر وقف کرد.[۱۷]
دورهٔ اسلامی و تشیع قزوین
هارون الرشید در سفری که از همدان به سوی خراسان می‌رفت، با درخواست مردم قزوین روبه‌رو شد. آنان از موقعیت خود در برابر دشمن و تلاششان در جهاد گفتند و تخفیف عشرِ غلات خود را خواستند. هارون به قزوین رفت، مسجد جامع آن را بنا کرد، نام خود را بر سنگ سردر آن نوشت و دکان‌هایی خرید و وقف کرد. او خراج قزوین را به ده هزار درهم در سال مقاطعه بست و برای ساخت گنبد مسجد و باروی شهر نیز موقوفاتی تعیین کرد.[۱۸] به گزارش تلخیص الآثار، هارون باروی شهر بزرگ را ساخت.[۱۹]
دربارهٔ فضیلت و نکوهش قزوین، روایات شیعه و اهل سنت یکسان نیست و روضات الجنات خود به اختلاف این روایات اشاره می‌کند.[۲۰] این کتاب از قول امام صادق علیه السلام نقل می‌کند: الرِّيُّ وَقَزْوِينُ وَسَاوَةُ مَلْعُونَاتٌ مَشْئُومَاتٌ؛ «ری و قزوین و ساوه لعنت‌شده و شوم‌اند.»[۲۱] در برابر، به نقل تاریخ گزیده، از امام رضا علیه السلام از پدرانش از امام علی علیه السلام روایت شده که پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) قزوین را دری از درهای بهشت خواند و فرمود که آن شهر به دست امینی پس از او گشوده خواهد شد.[۲۲]
علی بن ابی‌سهل حاتم بن ابی‌حاتم قزوینی از محدثان ثقهٔ امامیه بود که کتاب‌هایی در توحید، فقه و رد بر قرامطه نوشت.[۲۳] نجاشی او را ثقه می‌داند، هرچند می‌گوید از ضعیفان نیز روایت کرده است و از کتاب‌های او «الصفوة فی أسماء أمیرالمؤمنین» را نام می‌برد.[۲۴]
در دورهٔ صفوی، قزوین به پایتختی برگزیده شد. بر پایهٔ پژوهشی دربارهٔ نخستین شیخ الاسلام قزوین، شاه طهماسب پس از صلح آماسیه در ۹۶۲ هجری تصمیم گرفت پایتخت را از تبریز به قزوین منتقل کند.[۲۵] روضات الجنات نیز می‌نویسد که سلطان صفوی در قزوین مستقر بود و شیخ حسین بن عبدالصمد حارثی، پدر شیخ بهایی، را به شیخ الاسلامی قزوین گماشت و او هفت سال این منصب را داشت.[۲۶]
عالمان و محدثان
محمد بن یزید بن ماجه، معروف به ابن ماجه، از محدثان نامدار اهل سنت و صاحب السنن است. یاقوت او را از «اعیان امامان اهل قزوین» می‌شمارد و می‌نویسد که در ۲۰۹ هجری زاده شد و در ۲۷۳ هجری درگذشت.[۲۷] ابن ماجه سنن خود را بر ابو زرعه عرضه کرد و او گفت اگر این کتاب منتشر شود، جوامع حدیثی دیگر تعطیل خواهند شد.[۲۸]
خلیل بن غازی قزوینی از عالمان شیعهٔ سدهٔ یازدهم هجری است. او در ۱۰۰۱ هجری در قزوین زاده شد، نزد شیخ بهایی و میرداماد تحصیل کرد و شرحی فارسی بر الکافی به نام «الصافی» و شرحی عربی به نام «الشافی» نوشت.[۲۹][۳۰] او در ۱۰۸۹ هجری درگذشت و در مدرسهٔ منسوب به خود در قزوین به خاک سپرده شد.[۳۱]
بناها و مسجد جامع
مسجد جامع قزوین را هارون الرشید بنا کرد و نام او بر لوحی سنگی بر درِ مسجد نوشته شد.[۳۲] پیش از آن، محمد بن حجاج بن یوسف که پدرش او را به غزو دیلم فرستاده بود، در قزوین مسجدی ساخت که به «مسجد الثور» شناخته می‌شد و در دروازهٔ دار بنی‌جنید قرار داشت؛ این مسجد تا زمان ساخت جامع هارون پابرجا بود.[۳۳]
به گزارش تلخیص الآثار، شهر دو بخش داشت که یکی در دیگری جای گرفته بود و مقصورهٔ مسجد جامع آن بسیار بلند و به شکل خربزه بود.[۳۴] موسی الهادی نیز شهری در کنار قزوین ساخت و مبارک ترکی در آنجا حصاری به نام «مبارکیه» بنا کرد.[۳۵]
وضعیت امروز
قزوین امروزه از شهرهای ایران و مرکز استان قزوین است.[۳۶] بر پایهٔ گزارشی جغرافیایی از دههٔ ۱۳۷۰، استان قزوین سه شهرستان قزوین، بوئین‌زهرا و تاکستان داشت و با استان‌های گیلان، مازندران، تهران، زنجان، مرکزی و همدان همسایه بود.[۳۷] جمعیت استان در سرشماری ۱۳۷۵ حدود ۸۶۸٬۲۵۷ نفر بود.[۳۸] راه‌آهن ایران و ترکیه، بزرگراه تهران–زنجان و راه اصلی ایران به اروپا از این شهر می‌گذرد و در آن شهر صنعتی بزرگی با حدود چهارصد کارخانه وجود داشت.[۳۹]
پانویس
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۲.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۳.
- ↑ استوارت، «نخستین شیخ الاسلام قزوین، پایتخت صفویه»، آیینه پژوهش، ش۸۰، ص۵.
- ↑ خدادادی، جغرافیای سیاسی و اقتصادی ایران، ج۱، ص۶۱.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۲.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۲.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۲.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۲.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۲.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۳، ص۲۷۴.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۳، ص۲۷۳.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۳.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۳.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۳.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۳.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۵، ص۳۵۰.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۳.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۳.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۳، ص۲۷۳.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۳، ص۲۷۴.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۳، ص۲۷۴.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۳، ص۲۷۴.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۲۶۳.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۲۶۳.
- ↑ استوارت، «نخستین شیخ الاسلام قزوین، پایتخت صفویه»، آیینه پژوهش، ش۸۰، ص۵.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۲، ص۳۴۲.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۴.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۴.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۳، ص۲۶۹.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۳، ص۲۷۲.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۳، ص۲۷۳.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۳.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۳.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۳، ص۲۷۳.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۳.
- ↑ خدادادی، جغرافیای سیاسی و اقتصادی ایران، ج۱، ص۶۱.
- ↑ خدادادی، جغرافیای سیاسی و اقتصادی ایران، ج۱، ص۶۱.
- ↑ خدادادی، جغرافیای سیاسی و اقتصادی ایران، ج۱، ص۶۱.
- ↑ خدادادی، جغرافیای سیاسی و اقتصادی ایران، ج۱، ص۶۱.
منابع
- یاقوت حموی، شهاب‌الدین؛ معجم البلدان، بیروت: دار صادر، چاپ دوم، ۱۹۹۵م؛ ج۴ و ۵.
- خوانساری، محمدباقر موسوی؛ روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات، قم: اسماعیلیان، چاپ اول، ۱۳۹۰ش؛ ج۲ و ۳.
- نجاشی، احمد بن علی؛ رجال النجاشی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق؛ ص۲۶۳.
- استوارت، دون. جی؛ «نخستین شیخ الاسلام قزوین، پایتخت صفویه؛ تحلیلی از رساله العقد الحسینی»، ترجمهٔ محمدکاظم رحمتی، آیینه پژوهش، ش۸۰، ص۵.
- خدادادی، اسماعیل؛ جغرافیای سیاسی و اقتصادی ایران، ج۱، ص۶۱.
