شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید (کتاب)

نویسنده	ابن ابی الحدید
موضوع	شرح نهج البلاغه
زبان	عربی
تعداد جلد	۲۰
متن شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید

«شرح نهج‌البلاغه» تألیف ابن ابی‌الحدید معتزلی (م، ۶۵۶ ق)، یکی از شروح معروف کتاب شریف «نهج‌البلاغه» در بیست جلد است. برخورداری مؤلف از ذوق ادبی و آگاهی گسترده او از وقایع تاریخی عصر صدور سخنان امام علی علیه‌السلام، از ویژگی‌های بارز این شرح است. شرح ابن ابى‌الحدید، دائرةالمعارفى از علوم کلام، فقه، اخلاق، ادب، تاریخ و انساب عرب می‌باشد.

مؤلف

عزالدین ابوحامد عبدالحمید مدائنی مشهور به ابن ابی الحدید، شاعر، ادیب، فقیه متکلم نامدار مسلمان، در سال ۵۸۶ هجری در شهر مدائن دیده به جهان گشود. در جوانی به بغداد رفت و به اندوختن دانش پرداخت و به آراء معتزله بغداد و بصره گرایش پیدا نمود. وی در اصول معتزلی و در فروع شافعی بود و گفته شده است که مشربی میان تسنن و تشیع برگزیده بود.

ابن ابی الحدید به دلیل نزدیکی عقیدتی با ابن علقمی (م، ۶۵۶ ق) وزیر ادیب و دانشمند مستعصم ـ آخرین خلیفه عباسی ـ در شمار کاتبان دیوان دارالخلافه درآمد. او در مدتی که در دربار عباسی خدمت می کرد، چند منصب گرفت. تا این که به سرپرستی کتابخانه های بغداد منصوب شد.

ابن ابی الحدید آثار متعددی دارد که برخی از آنها عبارتند از: شرح نهج البلاغه، الفلک الدائر علی المثل السائر، المستنصریات (مجموعه ای از اشعار)، العبقری الحسان، السبع العلویات، دیوان شعر.

ابن ابی الحدید سرانجام پس از آن که به وساطت خواجه نصیرالدین طوسی از اسارت مغولان رهایی یافت، بر اساس آنچه ذهبی نقل می کند، در پنجم جمادی الثانی سال ۶۵۶ ه‍ـ.ق به دیار باقی شتافت.

معرفی کتاب

ابن علقمی دانشمند امامی و وزیر مستعصم عباسی، ابن ابی الحدید را به نوشتن شرحی بر «نهج البلاغه» تشویق کرد. ابن ابی الحدید هم این کتاب را به همراه مجموعه ای از اشعارش به نام «سبع العلویات» -که موضوع آن فتح خیبر و مدح پیامبر و حضرت علی بود- به همراه مرثیه ای بر امام حسین علیه السلام، به ابن علقمی تقدیم نمود و از او صله زیادی دریافت کرد.

مرتبه والای «نهج البلاغه» از نظر ادبی باعث شده که ابن ابی الحدید پس از آشنایی با این کتاب شریف شیفته آن شود و در نتیجه نسبت به امیرالمؤمنین علیه السلام ارادت خاصی پیدا کند. این علاقه و ارادت او را بر آن داشت تا با وجود این که سنی مذهب بود، نسبت به شرح «نهج البلاغه» اهتمام ورزد و نتیجه اهتمام و تلاشش کتابی است که به «شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید» مشهور شده است.

شهرت و معروفیت ابن ابی الحدید به سبب تألیف این کتاب مفصل ۲۰ جلدی است. کتابی که مشتمل بر مجموعه عظیمی از ادب، تاریخ و کلام و فرهنگ اسلامی است. بر اساس گفته خودش این شرح را در اول رجب ۶۴۴ ق. آغاز کرد و در آخر صفر ۶۴۹ ق. پایان رسانید. از نکات تعجب برانگیز تدوین این اثر -چنانکه خود او در‌ آخر کتابش می نویسد-، تدوین آن در ۴ سال و ۸ ماه است که این مدت حدودا با مدت خلافت امام علی علیه السلام مطابقت دارد.

یکی دیگر از نکاتی که درباره شرح او قابل توجه است این است که او شرح خود را در زمانی شروع کرد که قریب به پنجاه و هشت سال داشت. یعنی در زمانی که از کمال عقل و دانش و تجربه برخوردار شده و سرد و گرم روزگار را کشیده بود. بنابراین شرح او نیز به عنوان یکی از کاملترین آثار او به شمار خواهد رفت و از‌ آنجا که او تعصب زیادی را در شرح خود بر «نهج البلاغه» و استفاده از منابع بکار نبرده است، می توان اثر او را از اهمیت بالایی برخوردار دانست. اگرچه همین امر باعث شده است، اندیشمندان متعصب اهل سنت کار او را بی ارزش قلمداد کرده و سعی در به فراموشی سپردن آن داشته باشند.

یکی از دلایل طرد ابن ابی الحدید از سوی اهل سنت، این است که اگر او سنی باشد، شرحش بر «نهج البلاغه» در واقع مهر تأییدی است از جانب اهل سنت بر کتاب «نهج البلاغه» و تصدیق بر بسیاری از دعاوی شیعیان بر علیه خلفای راشدین. همچنین، به همان دلیل که سنی دانستن ابن ابی الحدید برای آن فرقه مشکل آفرین است، برای شیعه سودمند است؛ زیرا اگر ابن ابی الحدید، سنی مذهب باشد -که هست-، شرحش منحصر به فرد شده و از اهمیت بالایی برخوردار می شود، چرا که در آن صورت تأیید نهج البلاغه بدست مخالفان صورت گرفته و دلیل محکمی بر اعتبار آن به شمار خواهد رفت.

محتوا و ویژگی‌های کتاب

• ۱. استفاده از منابع فراوان و مهم و در برخی موارد متروک در شرح ابن ابی‌الحدید؛ احمد ربیعی در کتاب خود «العذیق النضید»، مصادر شرح ابن ابی الحدید را ۲۲۲ کتاب دانسته است.

• ۲. استفاده از منابع تاریخی و کلامی گروه های مختلف شیعه و سنی؛ برای مثال او، هم از کتاب قاضی عبدالجبار معتزلی بهره ها برده، هم از کتاب «الشافی» سید مرتضی. او همچنین از ذکر آراء شافعی، ابوحنفیه، شیخ مفید و شیخ طوسی نیز فروگذار نکرده است.

• ۳. چند بُعدی بودن؛ این شرح را می توان دائرةالمعارفی از علوم ادبی، کلام، فقه، اخلاق، تاریخ صدر اسلام، انساب و فرهنگ عامه عرب دانست؛ زیرا او در هر فصلی وقایع تاریخی مربوط به آن را شرح داده و اشاره هایی نیز در علم توحید و عدل آورده است و در جایی که نیاز بوده از مثلها و نکات استفاده کرده است. همچنین مسائل فقهی «نهج البلاغه» را توضیح داده و بالاخره اشاره ها و رموزی که امام علی علیه السلام بیان فرموده است را نیز توضیحاتی داده است؛ اگرچه کتاب وی را از جنبه ادبی، تاریخی، اجتماعی و کلامی نسبت به دیگر موضوعات برتری دارد.

• ۴. تعصب نداشتن؛ یکی از ویژگی های ابن ابی الحدید متعصب نبودن وی است. ابن ابی الحدید علیرغم اعتقاد به خلافت خلفای راشدین، در مورد امام علی علیه السلام تا اندازه بسیاری انصاف را رعایت کرده و حق را به جانب آن حضرت دانسته است. ابن ابی الحدید، امام علی علیه السلام را افضل بر دیگر خلفا دانسته و در فضیلت آن حضرت مطالب بسیار دارد و در مهمترین اثرش یعنی شرح «نهج البلاغه» نیز علیرغم وجود شواهد بسیار بر معتزلی بودنش، مطالبی را بیان می کند که بزرگان اهل سنت آن مطالب را برنمی تابند. همین امر باعث شده است تا اهل سنت به راحتی او را از خود طرد کنند و وی را منتسب به شیعه بدانند.

• ۵. ذکر حوادث معاصر مؤلف؛ یکی دیگر از برجستگی های شرح ابن ابی الحدید، وجود گزارش های تاریخی مبسوط از ابتدای خروج مغولان و فتح ماوراءالنهر و خراسان و عراق و دیگر نواحی و هجوم آنان به بغداد در آن است. بنابراین کتاب او را می توان به عنوان یکی از منابع مهم تاریخ در این موضوع به شمار آورد.

• ۶. ذکر وقایع صدر اسلام متناسب با کلام امام علی علیه السلام؛ ابن ابی الحدید سعی کرده است تا با بیان وقایع اتفاق افتاده، معنا و مفهوم سخن امام را بهتر برای خواننده روشن سازد. یکی از علل طولانی شدن شرح «نهج البلاغه» پرداختن به وقایع تاریخی مرتبط با خطبه های امام بوده است و شاید بتوان کتاب او را در زمره منابع تاریخ عصر حضرت علی علیه السلام قلمداد کرد.

• ۷. توجه ویژه به فصاحت و بلاغت سخنان امام علیه السلام؛ با توجه به علاقه ابن ابی الحدید به ادبیات عرب، از مهمترین ویژگی های شرح «نهج البلاغه» وی توجه به جنبه های ادبی نهج البلاغه است. ابن ابی الحدید شیفتگی اش را به فصاحت و بلاغت بیانات و نگاشته های علی علیه السلام در جای جای شرحش ابراز می کند. یکی از معروفترین اعترافهای او وقتی است که نامه امام به عبدالله بن عباس را شرح می کند؛ او در آنجا می نویسد: «انظر! الی الفصاحة کیف تعطی هذا الرجل قیادها و تملکه زمامها... فصاحت را ببین که چگونه افسار خود را بدست این مرد داده و مهار خود را به او سپرده است. نظم عجیب الفاظ را تماشا کن. یکی پس از دیگری می آیند و در اختیار او قرار می گیرند. مانند چشمه ای که خود به خود و بدون زحمت از زمین می جوشد. سبحان الله! جوانی از عرب در شهری مانند مکه بزرگ می شود، با هیچ حکیمی برخورد نکرده است. اما سخنانش در حکمت نظری بالا دست سخنان افلاطون و ارسطو قرار گرفته است. در میان شجاعان و دلاوران تربیت نشده است؛ زیرا مردم مکه تاجر پیشه بودند و اهل جنگ نبودند. اما شجاعترین بشری از کار درآمد که روی زمین راه رفته است. از خلیل بن احمد پرسیدند: علی علیه السلام شجاعتر است یا عنبسه و بسطام؟ گفت: عنبسه و بسطام را با افراد بشر باید مقایسه کرد؛ علی مافوق افراد بشر است. این مرد فصیح تر از سحبان بن وائل و قیس بن ساعده از کار درآمد و حال آن که قریش که قبیله او بودند، افصح عرب نبودند...».

• ۸. برخورداری از شواهد شعری فراوان؛ مؤلف در شرح خود حدود هشت هزار بیت شعر در موضوعات مختلف صرفی و نحوی و لغوی و تاریخی و بیان عقاید و رسوم عامه اخلاق عرب مورد استفاده قرار داده و به آن استشهاد کرده است.

• ۹. ابن ابى‌الحديد، هر خطبه را به چند فصل تقسيم كرده و در هر فصل بحث را بدين ترتيب پى‌گيرى كرده است: بحث صرف و نحو و معانى كلمات؛ اَشباه و نمونه‌هاى آن كلام در شعر و نثر عرب؛ وقايع و اتفاقات مربوط به آن مطلب؛ بحث‌هاى توحيد و عدل و...؛ نكات ظريف و مثَل‌ها. در پايان نيز، حكمت‌ها و مواعظ و آداب مناسب با كلام امیرالمؤمنین(ع) را بيان كرده است.

ترجمه و شرح كتاب

كتاب «شرح نهج‌البلاغة ابن ابى‌الحديد»، بيشترين توجه را به خود معطوف نموده است و به همين جهت، چندين ترجمه و شرح و حاشیه و تلخيص براى آن تأليف شده، از جمله:

• ترجمه شمس‌الدين محمد بن مراد خطیب، در قرن ۱۱ هجرى كه هفت جلد از كتاب را ترجمه كرده است.
• حواشى سید نعمت الله جزائری (م ۱۱۱۲ ق) بر كتاب «نهج‌البلاغه» و كتاب «شرح ابن ابى‌الحديد».
• ترجمه‌اى با نام «مظهر البينات و مظهر الدلالات» در چهار جلد، از نصرالله بن فتح‌الله دزفولى (قرن سيزدهم هجری).
• جلوه تاریخ در شرح نهج‌البلاغه، محمود مهدوی دامغانی، ترجمه فارسى بخشهای تاریخى «شرح نهج‌البلاغه ابن ابى‌الحدید» است.

همچنین از آنجا که «شرح نهج‌البلاغه ابن ابى‌الحديد» در ۲۰ جلد تهيه شده، عده‌اى در صدد خلاصه كردن آن برآمده‌اند، از جمله:

• سلطان محمود بن غلامعلى طبسى، از شاگردان علامه مجلسى.
• «التقاط الدُرر النخب»، اثر شيخ محمد بن قنبرعلى كاظمى‌ (م ۱۳۱۴ ق).
• «العقد النضيد»، اثر فخرالدين عبدالله بن مؤيد بالله.
• «منتخب شرح نهج‌البلاغة»، اثر محى‌الدين خياط.

منابع

• "شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید"، محمدتقی سبحانی‌نیا، دوفصلنامه حدیث اندیشه، شماره ۶.
• نرم افزار دانشنامه علوی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
• جلوه تاریخ در شرح نهج‌البلاغه، محمود مهدوی دامغانی، ترجمه شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید، مقدمه مترجم.