موالات

موالات در اصطلاح دینی به دوستی، پیوند و سرپرستی‌پذیری مؤمنان نسبت به خدا، پیامبر صلی الله علیه وآله، امامان علیهم السلام و یکدیگر گفته می‌شود و در برابر «تبری»، یعنی بیزاری از دشمنان دین، قرار می‌گیرد. این واژه از ریشهٔ «و-ل-ی» است و در قرآن با مشتقات «ولی» و «اولیاء» آمده است. موالات دو سطح دارد: موالات با اولیای الهی که در آموزهٔ امامت و ولایت ریشه دارد، و موالات میان مؤمنان که در اخلاق اجتماعی و احکام اسلامی بازتاب یافته است. در روایات، دوستی برای خدا و دشمنی برای خدا از استوارترین پایه‌های ایمان شمرده شده است. در فقه نیز «موالات» اصطلاحی مستقل است و به پیوستگی افعال در عباداتی مانند وضو و نماز اشاره دارد.

معنا

واژهٔ «موالات» مصدر باب مفاعله از ریشهٔ «و-ل-ی» و در لغت به معنای پیوستگی و نزدیکی بی‌فاصله است. راغب اصفهانی می‌نویسد: «الْوَلَاءُ وَالتَّوَالِي أَنْ يَحْصُلَ شَيْئَانِ فَصَاعِدًا حُصُولًا لَيْسَ بَيْنَهُمَا مَا لَيْسَ مِنْهُمَا»؛ «ولاء و توالی آن است که دو چیز یا بیشتر چنان پیاپی باشند که میان آنها چیزی که از آن دو نیست، فاصله نشود». از همین ریشه، «ولی» به معنای دوست، یار و نیز سرپرست و سزاوارتر به تصرف به کار می‌رود. در کاربرد دینی، موالات دو مؤلفه دارد: محبت قلبی و التزام عملی به یاری و پیروی؛ در برابر آن، «تبری» به بیزاری از کفر و ستم گفته می‌شود.

موالات در قرآن

در آیهٔ ۵۵ سورهٔ مائده آمده است: «إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ»؛ «همانا ولی شما تنها خدا و رسول او و مؤمنانی هستند که نماز را برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند».

طبرسی در مجمع البیان ذیل این آیه، روایاتی را نقل می‌کند که مصداق «الذین آمنوا» (مؤمنان) را کسی می‌داند که در حال رکوع زکات داده است؛ بر پایهٔ این روایات، مفسران شیعه او را امام علی علیه السلام دانسته‌اند. در منابع اهل سنت این گزارش در کنار دیدگاهی که خطاب را عام می‌داند، آمده است.

اختلاف اصلی در معنای «ولی» است. متکلمان امامیه آن را به «سزاوارتر به تصرف» و سرپرستی تفسیر می‌کنند و از آن، امامت امام علی علیه السلام را نتیجه می‌گیرند. در برابر، بسیاری از مفسران اهل سنت «ولی» را به دوستی و نصرت معنا کرده و دلالت آیه بر امامت را نپذیرفته‌اند.

موالات مؤمنان

قرآن مؤمنان را دوست و ولی یکدیگر می‌خواند: «وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ»؛ «مردان و زنان مؤمن دوستان یکدیگرند؛ به کار شایسته فرمان می‌دهند و از کار ناپسند باز می‌دارند». و در جای دیگر: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ»؛ «همانا مؤمنان برادران یکدیگرند».

پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: «لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى يُحِبَّ لِأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ»؛ «هیچ‌یک از شما [به ایمان کامل] ایمان نمی‌آورد تا آنچه برای خود می‌پسندد برای برادرش بپسندد».

کلینی در الکافی از امام صادق علیه السلام روایت کرده است: «مَنْ أَصْبَحَ لَا يَهْتَمُّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِينَ فَلَيْسَ مِنْهُمْ»؛ «هر کس صبح کند و به کارهای مسلمانان اهتمام نورزد، از آنان نیست». موالات مؤمنان تنها احساسی قلبی نیست؛ یاری مظلوم و رسیدگی به نیاز مؤمن را نیز در بر می‌گیرد.

موالات با اهل بیت

قرآن، مودت خویشان پیامبر صلی الله علیه وآله را پاداش رسالت می‌شمارد: «قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى»؛ «بگو برای این [رسالت] از شما پاداشی نمی‌خواهم، مگر دوستی با خویشان». بسیاری از مفسران شیعه «قربی» را خویشان پیامبر و مصداق کامل آن را اهل البیت علیهم السلام دانسته‌اند.

در واقعه غدیر، پیامبر صلی الله علیه وآله دربارهٔ امام علی علیه السلام فرمود: «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاهُ»؛ «هر کس من مولای او هستم، این علی مولای اوست». امینی این حدیث را در الغدیر با طرق متعدد آورده و متواتر شمرده است.

متکلمان شیعه، «مولی» در این حدیث را به سرپرست و سزاوارتر به تصرف تفسیر می‌کنند و آن را در کنار آیهٔ ۵۵ دلیل بر امامت امام علی علیه السلام می‌شمارند. در فهم شیعه، مودت اهل البیت علیهم السلام تنها محبت عاطفی نیست، بلکه پذیرش ولایت را نیز در بر می‌گیرد.

مرزهای موالات

موالات مؤمنان به معنای دوستی با هر کس و هر آیین نیست. قرآن در آیهٔ ۹ سورهٔ ممتحنه می‌فرماید: «إِنَّمَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ وَظَاهَرُوا عَلَى إِخْرَاجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ»؛ «خداوند شما را تنها از کسانی باز می‌دارد که در دین با شما جنگیدند و شما را از خانه‌هایتان بیرون راندند و بر بیرون راندن شما همدستی کردند؛ از اینکه با آنان دوستی کنید. و هر کس با آنان دوستی کند، آنان همان ستمکاران‌اند». آیهٔ پیش از آن، نیکی و عدالت نسبت به کسانی را که با مسلمانان نجنگیده‌اند مجاز می‌شمارد: «لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ»؛ «خداوند شما را از کسانی که در دین با شما نجنگیدند و شما را از خانه‌هایتان بیرون نراندند، از نیکی و عدالت با آنان باز نمی‌دارد». پس تبری بیزاری از کفر و ستم است، نه توهین به پیروان دیگر ادیان.

در روایات، این مرزبندی با تعبیر «دوستی و دشمنی برای خدا» بیان شده است. امام صادق علیه السلام فرمود: «مِنْ أَوْثَقِ عُرَى الْإِيمَانِ أَنْ تُحِبَّ فِي اللَّهِ وَتُبْغِضَ فِي اللَّهِ»؛ «از استوارترین دستاویزهای ایمان آن است که برای خدا دوستی ورزی و برای خدا دشمنی کنی».

موالات در فقه

در فقه، «موالات» به پیوستگی و پیاپی بودن افعال گفته می‌شود. به باور مشهور فقهای شیعه، در وضو غسل‌ها و مسح‌ها باید پیاپی انجام شوند؛ اگر فاصله به حدی برسد که رطوبت عضو پیشین خشک شود، وضو باطل است. در نماز نیز پیوستگی اجزا لازم است و فاصلهٔ بسیار طولانی مبطل شمرده شده است.

دیدگاه اهل سنت

عالمان اهل سنت نیز دوستی با مؤمنان و بیزاری از کفر را می‌پذیرند و حدیث محبت برای برادر دینی، که گذشت، در صحیح بخاری و صحیح مسلم نقل شده است. اختلاف آنان با شیعه بیشتر در تفسیر «ولی» در آیهٔ ۵۵ و «مولی» در حدیث غدیر است. در خوانش سلفی، این آموزه «الولاء و البراء» (دوستی و بیزاری) نامیده می‌شود. برخی عالمان سلفی، مانند ابن تیمیه، دلالت این دو را بر امامت نپذیرفته و «مولی» را به محبت و نصرت تفسیر کرده‌اند. متکلمان شیعه در پاسخ، «مولی» را با قرائن لفظی و روایی به سرپرستی تفسیر می‌کنند.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن تیمیه، احمد؛ منهاج السنة النبویة، تحقیق محمد رشاد سالم، ریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة، ۱۴۰۶ق.
• احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
• امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۳۸۷ق؛ ج۱.
• بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
• حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
• راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داودی، دمشق: دار القلم، ۱۴۱۲ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
• طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
• طبری، محمد بن جریر؛ جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۰ق.
• فخر رازی، محمد بن عمر؛ مفاتیح الغیب، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
• کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تحقیق علی اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۲.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.