مرجئه

مرجئه، یکی از گروه‌های کلامی صدر اسلام بودند که ایمان را تنها شناخت و تصدیق قلبی می‌دانستند و عمل را جزء ایمان نمی‌شمردند. آنان دربارهٔ گناهکاران و نیز دربارهٔ دو طرف اختلاف‌های سیاسی صدر اسلام، داوری را به خدا وامی‌گذاشتند و به همین سبب «مرجئه» (اهل ارجاء و تأخیر) خوانده شدند. این گروه در سده‌های نخست هجری به فرقه‌های گوناگون تقسیم شد و در تاریخ کلام اسلامی جایگاهی مهم یافت.

نام و خاستگاه

«ارجاء» در لغت به معنای تأخیر انداختن و امید داشتن است. نوبختی خاستگاه مرجئه را در پی اختلاف‌های سیاسی پس از جنگ صفین و حکمیت می‌داند. به گزارش او، پس از کشته شدن امام علی علیه السلام، گروهی که با آن حضرت بودند و گروهی که با طلحه، زبیر و عایشه بودند، با معاویه یکی شدند، جز اندکی از شیعیان علی (ع). نوبختی می‌نویسد: «فَسُمُّوا جَمِيعًا الْمُرْجِئَةَ لِأَنَّهُمْ تَوَالَوُا الْمُخْتَلِفِينَ جَمِيعًا، وَ زَعَمُوا أَنَّ أَهْلَ الْقِبْلَةِ كُلَّهُمْ مُؤْمِنُونَ بِإِقْرَارِهِمُ الظَّاهِرَ بِالْإِيمَانِ، وَ رَجَوْا لَهُمْ جَمِيعًا الْمَغْفِرَةَ»؛ «همه آنان مرجئه نامیده شدند، زیرا با همهٔ گروه‌های متخاصم دوستی کردند و پنداشتند همهٔ اهل قبله با اقرار ظاهری به ایمان، مؤمن‌اند و برای همهٔ آنان آمرزش امید داشتند.»

این گزارش نشان می‌دهد که مرجئه در آغاز، بیشتر موضعی سیاسی داشتند: آنان به جای تکفیر یکی از دو طرف عثمان و علی (ع)، داوری را به خدا واگذار کردند و بر ایمان ظاهری همهٔ مسلمانان تأکید ورزیدند.

باورها

اشعری قمی می‌نویسد که مرجئه در تعریف ایمان اختلاف کردند و دوازده فرقه شدند. نخستین گروه آنان، جهمیه، پیروان جهم بن صفوان بودند. به گزارش او، آنان می‌گفتند: «الْإِيمَانُ بِاللَّهِ هُوَ الْمَعْرِفَةُ بِاللَّهِ وَ بِرُسُلِهِ وَ بِجَمِيعِ مَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَقَطْ»؛ «ایمان به خدا فقط شناخت خدا و فرستادگان او و همهٔ آنچه از سوی خداست.» بر این پایه، اقرار زبانی، فروتنی قلبی، محبت، ترس و عمل با اندام‌ها هیچ‌یک ایمان نیست.

گروهی دیگر از مرجئه، ایمان را محبت خدا و فروتنی در برابر او می‌دانستند و می‌گفتند نماز عبادت خدا نیست و عبادت تنها ایمان به خدا و شناخت اوست. به باور آنان، ایمان نه زیاد می‌شود و نه کم، و یک خصلت بیش نیست. این دیدگاه، عمل را به‌کلی از حقیقت ایمان بیرون می‌کرد و گناه کبیره را نیز از ایمان جدا می‌ساخت.

فرقه‌ها

نوبختی مرجئه را پس از تکوین اولیه، چهار فرقه می‌داند: جهمیه که در گفتار غلو کردند و به خراسان منسوب شدند؛ غیلانیه، پیروان غیلان بن مروان؛ و دو فرقهٔ دیگر. اشعری قمی نیز شمار آنان را دوازده فرقه ثبت کرده و دیدگاه‌هایشان را در باب ایمان، معاصی و صفات خدا آورده است.

نسبت با خوارج

مرجئه را در تاریخ کلام اسلامی، در برابر خوارج می‌شناسند. خوارج گناه کبیره را موجب کفر می‌دانستند و مرجئه در واکنش به آن، ایمان را از عمل جدا کردند و گناهکار را همچنان مؤمن شمردند. این هر دو موضع، در منابع امامیه نقد شده است؛ زیرا ایمان را نه می‌توان به گناه نابود کرد و نه می‌توان آن را از عمل جدا ساخت.

موضع امامیه

در منابع فرقه‌شناسی امامیه، مرجئه در شمار گروه‌هایی آمده‌اند که از مسیر امامان جدا شدند. نوبختی پیدایش آنان را به جدا شدن از شیعیان علی (ع) و پیوستن به معاویه پیوند می‌دهد. در برابر، شیعه امامیه ایمان را شامل شناخت، اقرار و عمل می‌داند و جدایی ایمان از عمل را نمی‌پذیرد.

ارزیابی

مرجئه از نخستین گروه‌های کلامی در اسلام بودند که مسئلهٔ تعریف ایمان و نسبت آن با عمل را به بحث گذاشتند. موضع سیاسی آغازین آنان، پرهیز از تکفیر و داوری دربارهٔ صحابه بود و همین موضع، در دوره‌های بعد به دیدگاهی کلامی دربارهٔ ماهیت ایمان تبدیل شد. با این حال، در منابع امامیه، این گروه در شمار فرقه‌های منحرف جای گرفته و دیدگاهشان دربارهٔ ایمان رد شده است.

منابع

• اشعری قمی، سعد بن عبدالله؛ المقالات والفرق، تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
• نوبختی، حسن بن موسی؛ فرق الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۴ق.