علم غیب

علم غیب آگاهی از امور پنهان از حواس و از آینده است. در کلام اسلامی، «غیب» در برابر «شهادت» به معنای آنچه از دیده و حس پنهان است به کار می‌رود. علم غیب بالذات از آنِ خداوند است و هیچ موجودی بدون اذن او بدان دسترسی ندارد. با این حال، قرآن از آگاهی پیامبران از پاره‌ای امور غیبی خبر داده و در آیهٔ ۲۶ و ۲۷ سوره جن، آگاهی دیگران را به «اذن» و «رضای» الهی مشروط کرده است. متکلمان شیعه بر همین پایه، علم غیب پیامبر و امامان را با قید «اعلام الهی» اثبات می‌کنند و آن را نامحدود و ذاتی نمی‌دانند. این مسئله از مباحث پرمناقشهٔ کلام شیعه و اهل سنت است و در آثار متأخر، به تفصیل در باب علم امام بررسی شده است.

معنای غیب

واژهٔ «غیب» از ریشهٔ «غ-ی-ب» و به معنای پنهان شدن و از دیده دور گشتن است. در قرآن، «غیب» در برابر «شهادت» (آشکار) قرار می‌گیرد: «عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ»؛ «دانای پنهان و آشکار». بنابراین، غیب شامل امور گذشته و آینده، اندیشه‌های درونی و هر چیزی است که از حواس ظاهری پنهان است.

اندیشمندان مسلمان، علم غیب را دو گونه تقسیم کرده‌اند: علم غیب ذاتی، که مخصوص خداوند است، و علم غیب عَرَضی یا اِعطایی، که خداوند به برخی بندگان خود می‌بخشد. این تقسیم، مبنای حلّ بسیاری از آیات و روایات مرتبط با علم پیامبر و امام است.

علم غیب خداوند

خداوند بر همهٔ امور پنهان آگاه است و هیچ چیز از علم او بیرون نیست. قرآن می‌فرماید: «وَعِندَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ»؛ «کلیدهای غیب نزد اوست و کسی جز او آن‌ها را نمی‌داند». این آیه، علم غیب ذاتی را از آنِ خداوند می‌داند و در همین حال، آگاهی دیگران را با اذن او نفی نمی‌کند.

علم غیب پیامبران

قرآن از آگاهی پیامبران از امور غیبی خبر داده است. دربارهٔ پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «ذَٰلِكَ مِنْ أَنبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ»؛ «این از خبرهای غیب است که به تو وحی می‌کنیم». همچنین داستان‌های نوح، یوسف و مریم علیهم‌السلام در قرآن، نمونه‌هایی از اخبار غیبی است که به پیامبر وحی شده است.

در آیهٔ «عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَىٰ غَيْبِهِ أَحَدًا * إِلَّا مَنِ ارْتَضَىٰ مِن رَّسُولٍ»؛ «او دانای غیب است و کسی را بر غیب خود آگاه نمی‌کند، مگر رسولی را که [خدا] بپسندد»، اصلِ اختصاص علم غیب به خدا و استثنای رسولان به‌روشنی بیان شده است. مفسران شیعه این آیه را دلیل بر امکان آگاهی پیامبران از غیب به اذن خدا دانسته‌اند.

علم غیب امامان

ادله

متکلمان شیعه برای اثبات علم غیب امامان، به آیات و روایات و دلایل عقلی تمسک می‌کنند:

• آیات: آیهٔ «إِلَّا مَنِ ارْتَضَىٰ مِن رَّسُولٍ» را اختصاص به رسولان نمی‌دانند؛ زیرا واژهٔ «رسول» در این آیه، به معنای فرستادهٔ الهی است و امام نیز از سوی خدا برای هدایت فرستاده شده است. نیز آیهٔ «وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ»؛ «و کسی که علم کتاب نزد اوست»، به باور شیعه بر امام تطبیق شده است.
• روایات: در روایات اهل بیت، آگاهی امام از حوادث آینده و امور پنهان، به «اذن الهی» و «ارث علم» پیامبر نسبت داده شده است. کلینی در الکافی بابی را به علم امام اختصاص داده است.
• دلیل عقلی: امام وظیفهٔ حفظ و تفسیر شریعت و هدایت جامعه را بر عهده دارد. بدون آگاهی از حقایق و مصالح، این وظیفه انجام‌شدنی نیست؛ از این رو خداوند امام را به دانش لازم مجهز می‌کند.

محدوده و قیدها

در دیدگاه مشهور متکلمان شیعه، علم غیب امام ذاتی و نامحدود نیست؛ بلکه از سوی خداوند و در چارچوب اذن اوست. از این رو، امام همهٔ امور غیبی را به‌طور مطلق و همیشگی نمی‌داند و آگاهی او به مشیت الهی وابسته است.

برخی از متکلمان میان علم «شأنی» و علم «فعلی» تفکیک کرده‌اند: امام شایستگی و امکان آگاهی از غیب را دارد، اما آگاهی فعلی او در هر زمان، به اذن و مصلحت الهی بستگی دارد. بر این پایه، ناآگاهی امام از برخی امور، با علم او به‌طور کلی منافات ندارد.

دیدگاه‌های دیگر

اهل سنت عموماً علم غیب ذاتی را مخصوص خداوند می‌دانند و آگاهی پیامبران از غیب را در حدّ وحی می‌پذیرند. دربارهٔ آگاهی غیرپیامبران از غیب، میان آنان اختلاف است؛ برخی کرامات اولیا را می‌پذیرند و برخی آن را رد می‌کنند.

معتزله بر عقل‌گرایی تأکید می‌کنند و آگاهی امام از غیب را شرط امامت نمی‌دانند. آنان علم غیب را از ویژگی‌های اختصاصی خداوند می‌شمارند و روایات مربوط به آگاهی امامان از آینده را با تسامح یا تأویل می‌پذیرند.

غالیان در برابر، برای امامان علم غیب مطلق و نامحدود قائل شدند و آنان را در این ویژگی همتای خداوند شمردند. امامیه این دیدگاه را نادرست و از نشانه‌های غلو دانسته و آن را رد کرده است.

شبهه‌ها و پاسخ‌ها

مهم‌ترین شبهه دربارهٔ علم غیب امامان این است که اگر امام از آینده و شهادت خود آگاه بود، چرا در کربلا حاضر شد یا از توطئه‌ها بر حذر نماند؟ متکلمان شیعه پاسخ داده‌اند که علم امام به حوادث، اختیار و مسئولیت او را از میان نمی‌برد؛ چنان‌که آگاهی انسان از پیامدهای یک کار، او را از انتخاب آن بازنمی‌دارد. امام نیز با علم به سرانجام، بر پایهٔ تکلیف الهی تصمیم می‌گیرد.

شبههٔ دیگر، ناسازگاری علم غیب با بداء است. پاسخ آن است که بداء به معنای تغییر در علم فعلی و اعلام‌شده است، نه تغییر در علم ذاتی خداوند؛ بنابراین با آگاهی امام از امور، در چارچوب اعلام الهی، ناسازگاری ندارد.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن منظور، محمد؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، ۱۴۱۴ق.
• بغدادی، عبدالقاهر؛ الفرق بین الفرق، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
• جوادی آملی، عبدالله؛ ولایت در قرآن، قم: مرکز نشر إسراء، ۱۳۷۸ش.
• حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
• حلی، حسن بن یوسف؛ منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۲۰ق.
• راغب اصفهانی، حسین؛ المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دار القلم، ۱۴۱۲ق.
• سبحانی، جعفر؛ الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۴۱۲ق؛ ج۳ و ج۴.
• شهرستانی، محمد؛ الملل و النحل، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۴ق؛ ج۱.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
• طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
• قاضی عبدالجبار؛ المغنی فی أبواب التوحید و العدل، قاهره: الدار المصریة، بی‌تا؛ ج۲۰.
• کلینی، محمد؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
• مجلسی، محمدباقر؛ مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۴ق.
• مطهری، مرتضی؛ امامت و رهبری، تهران: صدرا، ۱۳۷۴ش.
• مفید، محمد؛ اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
• نوبختی، حسن؛ فرق الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۴ق.