عصمت امامان

عصمت امامان در کلام امامیه به مصون بودن امامان شیعه از گناه، خطا و سهو در امر دین گفته می‌شود. این وصف در کنار نص، علم و افضلیت از شرایط امام است و در بیشتر آثار کلامی شیعه بنیادی‌ترین آن‌ها شمرده می‌شود، زیرا وجوب اطاعت مطلق امام بر آن استوار است. متکلمان امامیه عصمت را لطفی الهی می‌دانند که امام را از معصیت و خطا در فهم و بیان دین باز می‌دارد، بی‌آنکه توان گناه را از او بگیرد. مستندات اصلی آن آیهٔ ۱۲۴ بقره، آیهٔ ۵۹ نساء، آیه تطهیر و حدیث ثقلین است. بیشتر متکلمان معتزله و اشاعره عصمت را شرط صحت امامت نشمرده‌اند.

معنای لغوی و اصطلاحی

«عصمت» از ریشهٔ «ع ص م» به معنای منع و حفظ است و «عَصَمَهُ» یعنی او را بازداشت. قرآن می‌فرماید: «لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ»؛ «امروز هیچ نگه‌دارنده‌ای از فرمان خدا نیست».

در اصطلاح کلام دو تعریف رایج است. شیخ مفید عصمت را «لطفی از سوی خداوند در حق مکلف» می‌داند که با آن انگیزهٔ گناه از میان می‌رود، هرچند توان گناه باقی است. در تعریف دومی که در آثار فیلسوفان مسلمان دیده می‌شود، عصمت «ملکهٔ نفسانی» است که صاحبش را از کار زشت باز می‌دارد. این دو هم‌سو هستند: لطف الهی زمینه‌ساز ملکه‌ای راسخ در نفس است و آن ملکه، امام را از گناه باز می‌دارد.

جایگاه در شرایط امامت

در کلام امامیه، امامت امتداد هدایت نبوی است؛ از این‌رو شرطی که برای پیامبر لازم است، برای امام نیز لازم شمرده می‌شود. متکلمان امامیه عصمت را شرط صحت امامت و لازمهٔ وجوب اطاعت مطلق می‌دانند و آن را بر علم و افضلیت مقدم می‌دارند؛ علم و افضلیت بدون مصونیت از خطا اطمینان‌آور نیست. آنان عصمت را شرط حجیت سخن امام در تفسیر دین نیز می‌شمارند.

ادلهٔ عقلی

برهان وجوب اطاعت

1. امام مرجع تفسیر شریعت است و اطاعت مطلقش واجب است.
2. اگر گناه یا خطا کند، پیروی کامل از او به معصیت خدا می‌کشاند.
3. خدا به معصیت فرمان نمی‌دهد.
4. پس امام باید معصوم باشد.

مقدمهٔ نخست از آیه اولی الامر گرفته شده است.

برهان لطف

1. نصب امام لطفی الهی برای نزدیک کردن مکلفان به طاعت است.
2. لطف باید به غرض خود، هدایت، برسد.
3. امام خطاکار خود محتاج هدایت است؛ این به تسلسل یا نقض غرض می‌انجامد.
4. پس غرض لطف جز با امام معصوم کامل نمی‌شود.

ادلهٔ نقلی

آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره

قرآن در ماجرای امامت ابراهیم علیه‌السلام می‌فرماید: «إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا ۖ قَالَ وَمِن ذُرِّيَّتِي ۖ قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ»؛ «من تو را برای مردم امام قرار می‌دهم؛ گفت: و از نسل من [نیز]؟ فرمود: پیمان من به ستمکاران نمی‌رسد». متکلمان امامیه می‌گویند «ظالم» مطلق است و هر کس ظلمی کرده باشد را در بر می‌گیرد؛ پس عهد امامت به او نمی‌رسد و این جز با عصمت تأمین نمی‌شود. برخی مفسران اهل سنت «ظالم» را به مشرک تفسیر کرده‌اند؛ اما تقیید لفظ مطلق بدون قرینه پذیرفته نیست.

آیهٔ ۵۹ سورهٔ نساء

خداوند می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنكُمْ»؛ «ای مؤمنان، خدا را فرمان برید و پیامبر و صاحبان فرمان از خودتان را فرمان برید». اطاعت در آیه بی‌قید است و به «معروف» مقید نشده؛ اگر اولی الامر معصوم نباشد، ممکن است به گناه فرمان دهد و اطاعت مطلق از او با حرمت معصیت تعارض می‌یابد. امامیه از همین اطلاق، عصمت اولی الامر را نتیجه می‌گیرند.

آیهٔ تطهیر

در آیهٔ تطهیر آمده است: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»؛ «خداوند فقط می‌خواهد پلیدی را از شما خاندان [پیامبر] ببرد و شما را پاکیزه گرداند، پاکیزه‌گرداندنی کامل». «رجس» به پلیدی گفته می‌شود؛ بر پایهٔ روایات شأن نزول، آیه دربارهٔ اصحاب کسا است و حدیث کسا این اختصاص را گزارش می‌کند. شیعه از بردن پلیدی در آیه، عصمت اهل بیت را نتیجه می‌گیرد. برخی مفسران اهل سنت دامنهٔ آیه را به همسران پیامبر گسترده‌اند و اراده در آیه را تشریعی دانسته‌اند؛ شیعه آن را تکوینی می‌داند.

حدیث ثقلین

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: «إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللَّهِ وَعِتْرَتِي أَهْلَ بَيْتِي»؛ «من در میان شما دو چیز گران‌بها می‌گذارم: کتاب خدا و عترتم، خاندانم»؛ در شماری از طرق وعدهٔ گمراه‌نشدن آمده است. امامیه می‌گویند تمسک مطلق به عترت با امکان خطای او سازگار نیست. برخی عالمان اهل سنت حدیث را به توصیهٔ محبت محدود کرده‌اند.

گسترهٔ عصمت

بیشتر متکلمان امامیه دامنهٔ عصمت را گسترده می‌دانند: گناهان کبیره و صغیره و خطا در فهم و بیان احکام؛ زیرا خطا در ابلاغ شریعت غرض امامت را از میان می‌برد. اما عصمت امام را از بشری بودن بیرون نمی‌برد: او در امور عادی مانند دیگران است و عصمت، مصونیت در امر هدایت را تضمین می‌کند.

عصمت و اختیار

مخالفان گفته‌اند اگر امام نتواند گناه کند، تکلیف و پاداش او بی‌معنا می‌شود و عصمت به جبر می‌انجامد. متکلمان امامیه پاسخ می‌دهند عصمت سلب قدرت نیست؛ معصوم بر گناه تواناست، اما علم قطعی به زشتی گناه و استواری ملکهٔ نفسانی او را از آن باز می‌دارد. پس تکلیفش معنا دارد و بر ترک گناه پاداش دارد.

دیدگاه معتزله و اشاعره

بیشتر متکلمان معتزله عصمت را از شرایط امامت نشمرده‌اند؛ قاضی عبدالجبار در المغنی شرایط امام را دانش، عدالت و تدبیر می‌شمارد و عصمت را در شمار آن‌ها نمی‌آورد، هرچند عصمت پیامبران را واجب عقلی می‌داند. جوینی در الارشاد آن را شرط صحت امامت ندانسته است. امامیه پاسخ می‌دهند بدون عصمت، اطاعت مطلق با حرمت معصیت تعارض دارد و غرض امامت ناقص می‌ماند.

اختلاف‌های درون‌شیعی

درون امامیه اختلاف‌ها بیشتر در تعبیر و دامنه است، نه در اصل وجوب. گروهی عصمت را «لطف» و گروهی «ملکهٔ نفسانی» می‌دانند و برخی این دو را دو روی یک حقیقت شمرده‌اند. مشهور متکلمان شمول عصمت نسبت به سهو و نسیان را می‌پذیرند و شماری دامنهٔ آن را به گناه و خطا در بیان دین محدود می‌کنند. غالیان با نسبت دادن الوهیت به امامان از حد گذشتند و متکلمان امامیه آن را رد کردند.

منابع

• ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
• احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
• جوینی، عبدالملک؛ الارشاد إلی قواطع الأدلة فی أصول الاعتقاد، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۶ق.
• حلی، حسن بن یوسف؛ الباب الحادی عشر، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
• حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
• حلی، حسن بن یوسف؛ منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۲۰ق.
• سبحانی، جعفر؛ الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۴۱۲ق؛ ج۴.
• سید مرتضی، علی بن حسین؛ الذخیرة فی علم الکلام، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۱ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
• طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
• طوسی، محمد بن حسن؛ الاقتصاد فی ما یتعلق بالاعتقاد، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۶ق.
• قاضی عبدالجبار، عبدالجبار بن أحمد؛ المغنی فی أبواب التوحید و العدل، قاهره: الدار المصریة، بی‌تا؛ ج۲۰.
• قرآن کریم.
• مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• مفید، محمد بن محمد؛ اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.