شرح کبیر انقروی (کتاب)

نویسنده	اسماعیل انقروی
موضوع	شرح شعر مولوی
زبان	ترکی
تعداد جلد	۱۵
ترجمه فارسی	عصمت ستارزاده

«شرح کبیر» از شروح مهم بر «مثنوی معنوی» جلال‌الدین مولوی، تألیف اسماعیل اَنقروی (م ۱۰۴۱ ق)، از عرفان پژوهان قرن یازدهم قمری است. مؤلف در شرح خود از آیات قرآن و احادیث استفاده فراوان کرده است.

معرفی کتاب

رسوخ‌الدین اسماعیل اَنقروی، از زبده‌ترین مشایخ طریقت مولویه قرن یازدهم است، که «شرح کبیر» را بنا بر درخواست شاگردان و عارفان سلسله مولویه نگاشته است. این شرح بر مبنای عرفان اسلامی نگارش شده و اندیشه های عرفانی مولوی در آن به صورت کامل بیان شده است.

انقروی «شرح کبیر» را به زبان ترکی تألیف کرده و سپس توسط دکتر عصمت ستارزاده در پانزده جلد به فارسی نیز ترجمه شده است. خانم ستارزاده به تشویق مرحوم محمد عباسی به ترجمه شرح انقروی بر «مثنوی معنوی» که شامل شش دفتر که هر دفتر آن شامل سه جزء می‌باشد، همت گماشت و پس از بیست سال کار مداوم در سال ۱۳۶۶ش. ترجمه این اثر عظیم را به پایان رسانید. در سال ۱۳۵۰ ش. که فقط دفتر اول این اثر به چاپ رسیده بود، ایشان موفق به دریافت جایزه بهترین کتاب سال شد.

محتوای کتاب

انقروی کوشیده است تمام دیباچه و یکایک ابیات «مثنوی معنوی» را ذکر و شرح کند. روش او اغلب به این ترتیب است که هر بیت يا ابیات را در دو قسمت توضیح می‌دهد؛ ابتدا، معنی تحت اللفظی واژگان و عبارات را برای مخاطبان تُرک زبان انجام می‌دهد، که در واقع بازنویسی نظم به نثر ترکی بوده است. در ادامه، به شرح و تفسیر همان ابیات می‌پردازد که اين بخش بیشتر با عبارات یعنی، ماحصل، تقدیر کلام و... آغاز می‌شود. در حقیقت جوهرۀ اصلی کار وی در اين قسمت نمایان می‌گردد که در آن معانی و مفاهیم رمزی و تأویلی و تمثیلی و نکات عرفانی ابیات را عالمانه بیان و تفسیر می‌کند و در این قسمت است که ابیات مثنوی را با آیات قرآن، احادیث نبوی، حکایات و روایات بزرگان شریعت و طریقت، ضرب‌المثل‌ها و اشعار عربی و فارسی و ترکی می‌آراید و شرح می‌دهد.

مؤلف در شرح داستان‌های رمزی و تمثیلی می‌کوشد تا جزئیات داستان را بر مذاق تأویلات صوفیانه و عارفانۀ خود و طریقت مولویه توجیه کند و همچنین عبارات و ترکیبات عربی را به رسم ادیبان علم صرف و نحو تجزیه و تحلیل می‌کند و نقش دستوری و مشتقات هرکلمه را نشان می‌دهد و نیز لغات و اصطلاحات عرفانی، فلسفی، فقهی، کلامی، طبی و جغرافیایی مثنوی را به فراخور حال توضیح می‌دهد.

شارح در آغاز، کتاب‌هایی با موضوعات حدیثی، تفسیری، کلامی، فلسفی، عرفانی و فقهی را نام می‌برد که به عنوان منابع در این تحقیق استفاده کرده و از خواننده می‌خواهد جهت اطلاع بیشتر به آن‌ها مراجعه کند؛ اما در متن کتاب منابع و مأخذ کلام خود را مشخص نکرده و همچنین از دیگر آثار مولانا، مانند «فیه مافیه» و غزلیات و کتاب‌هایی که معمولا به عنوان منابع «مثنوی» محسوب می‌شود، مانند آثار سنائی، عطار نیشابوری و غزالی هیچ گاه یادی نکرده است.

منابع

• کتاب شرح کبیر اَنقروی بر مثنوی معنوی مولوی، ترجمه عصمت ستارزاده، انتشارات زرین، ۱۳۷۴.
• کتاب‌شناسی توصیفی مولانا، محمدعَلَم عالمی، قم، انتشارات دانشگاه قم، ۱۳۹۲.